ShAǴYN SEHTARDAN ÚLKEN KÁSIPORYNDARǴA QADAM

Elbasymyz halyqqa Joldaýynda  atqarylatyn mindetterdiń qataryna ekonomıkany daǵdarystan keıingi damýǵa ázirleý jaıly Úkimetke shegelep tapsyrdy. Bul ejelden úlken óndiris oshaqtary bar iri megapolıs qalalarǵa ǵana emes, memlekettiń bólgen qarjysyna kún kórip kele jatqan aýdan, qalalarǵa da qatysty. Elimizde shaǵyn jáne orta bıznesti barynsha yntalandyryp, qoldaý kórsetý túbi úlken tabysqa ákeletindigi sózsiz.Osyndaıda eske túsedi, sonaý bir jyldary Úrim­shi­degi tórt tilde shyǵatyn “Shyńjań” gazetiniń shaqyrýymen aspan asty eline jolymyz tústi. Obaly káni, gazet basshylyǵy qazaq, uıǵyr tyǵyz qonystan­ǵan aımaqty túgel aralatyp, jaǵdaılary­men tanys­tyrdy. Sapar sońynda taman Úrimshi qalasyndaǵy kóshemen kele jattyq. Bir qaltarysta bizde atqa jegetin arba súıregen adam aldymyzǵa tústi. Aınalyp ótýge jan-jaǵymyz tolǵan máshı­neler. Jaıaý jáne júk tıelgen arba súıregen adam­nyń mımyrt júrisi belgili. Máshınemiz da tasbaqadaı tyrbańdap qaldy. Shydamy taýsyl­ǵandar, árıne, bizder, áke-shesheden sybap jatyr. Bizdiń qytaı shopyr búlk etpeıdi. Júıkesi myqty eken. Aldymyz alqymǵa tyǵylǵan ashýdan kógerip-sazara bastaǵanda arba súıregen adam dittegen jerine jetip, burylyp ketti. Qytaıdaǵy áriptes qazaq jýrnalısteri kúledi. – Qytaıǵa álemdik ekonomıkaǵa áser etýge kúsh bergen osy shaǵyn jáne orta bıznes. Memleket basshy­lary samsa pisirip, shulyq toqyǵan, etik tikken adamdarǵa deıin qamqorlyǵyna alyp, salyq salý­shylar men tekserýshi oryndardyń mazala­maýyn, jaýap­kershilikke tartylatyndyǵyn eskertti. Qytaı­dyń qalaı jazalaıtynyn bilesizder. Jańa arba súı­regen azamat ta óz eńbegimen kún kórgen shaǵyn kásipker. Qytaıdy álemge tanytqan da osylar. Buryn da estip júrgen áńgimemiz ǵoı, áıtse de oılanyp qaldyq. Tıisti baqylaý organdarynyń shaǵyn kásiporyn ashylǵan kúnnen bastap jalańdap bara beretindigi bolmasa bizdiń elde de shaǵyn jáne orta kásipkerlikke aıyryqsha nazar aýdarylyp jatyr. Jaqynda Ordabasy aýdanyna bardyq. Jeke kásipker J.Eshmuratovtyń táýligine 3 tonna shujyq ónimin óndiretin sehy iske qosylǵan. Jańa 10 jumys orny ashylǵan. Quny 35 myń dollar quraıtyn sehtyń qondyrǵylary Reseı, Germanııa elderinen ákelinipti. Áleńkedeı jalanyp turmaǵanymen shaǵyn aýdan qajetin óteı alady. “Yrys” óndiristik kooperatıvti de táýligine 1,5-2 tonna shujyq óndiretin shaǵyn sehyn iske qosypty. Munda 20 adam jumys jasap, otbasynyń rızyǵyn aıyrýda.  Syrttan tasymaldanǵan emes – otandyq ónim. Qazir shaǵyn bolǵanymen kúni erteń úlken kásip­oryndarǵa aınalyp ketpesine kim kepil. Eń bastysy, táýekelge belbaılaý ǵoı, tabyssyz qalmaıdy. Germanııanyń “Sımens” saýda markasy dúnıe júzine áıgili. Osy fırmanyń aty atalsa ónerkásip oryndarynyń basshylary ishken asyn jerge  qoıady. Qondyrǵylarynyń álemde bási úlken. Basqy tarıhyn oqy­ǵan­­byz. Áý basta Sımens degen bir pa­qyr ınjenerden bastalypty. О́ner­tapqysh ekeninde talas joq, ár nárseni túrti­nek­tep júredi eken. Syzbalar syzady. Biraq qoly qysqalaý bolǵan soń shaǵyn dúnıeler jasap kún kóripti. Bir alpaýyttardyń kóńili túsedi de qondyrǵy­laryn jasap kórýge qarjy bóledi. Nátıjesin kórip otyrsyzdar. Sóz reti kelgen soń aıtyp jatqanymyz ǵoı. Ordabasy aýdanynda da Qazaqstanda bási joq úlken serpindi joba iske asqaly jatyr. Bul týraly aýdan ákimi Shoqan Kenjeev áńgimelep berdi. Aýdan kóleminde jumyssyzdyqty azaıtý, turǵyndardy eńbekke tartý maqsatynda “Ordabasy qus” JShS-niń Badam aýylynda óndiris qýattylyǵy jylyna 4,8 myń tonna (tirideı salmaqpen) kúrketaýyq etin óndiretin keshendi kúrketaýyq fabrıkasynyń qurylysy júrgizilýde. Investısııalyq joba quny 3 mlrd. 294 mln. teńge, onyń ishinde 715 mln. teńge “Ordabasy qus” JShS-niń óz qarjysy. Tehnologııalyq negizin arnaıy qondyrǵylarmen jabdyqtaý úshin 2 mlrd. 579 mln. teńgeniń bıznes jobasy ázirlenip, “QazAgroqar­jy” AQ-qa usynylyp, jobany 7 jyl merzimge, 6 paıyz jyldyq ústememen nesıelendirý máselesi sheshi­lipti. Búgingi kúnge “QazAgroqarjy” AQ-tan 1 mlrd. 107 mln. teńge naqty qarjy ıgerilip, 83 mln. teńgesi qurylys salasyna jumsalǵan. Joba tolyǵymen 2010 jyl­dyń IV toqsanynda iske qosylady dep josparlanýda. Aımaqtyq ınvestısııalyq ortalyq “Maksımým” JShS-ne Ordabasy aýdany boıynsha barlyǵy 331 mln. 638 myń teńgege 197 joba tapsyryldy. Búgingi kúnge naqty 44 joba 65 mln. 170 myń teńgege qarjy­lyq komıssııasynyń oń qorytyndysyn alyp, onyń ishinde 27 joba 42 mln. teńgege qarjylandy. Atap aıtqanda, mal sharýashylyǵyna 23 joba 22 mln. teń­gege, egin sharýashylyǵyna 2 joba 4 mln. teńge, jylyjaı qury­ly­syn salýǵa 2 joba 16 mln. teńgege qol jetkizbek. Shubar eldi mekeninde ornalasqan shoshqa ósirý kesheni keńes dáýirinde tıptik jobada qurylǵan, barlyq sanıtarlyq jáne ekologııalyq talaptarǵa saı keledi. 8000 bas shoshqa ustap baǵýǵa múmkindigi bar. Qaraýsyz qalǵan keshendi óz basqarýyna alǵan “Ordabasy” asyl tuqymdy kesheni” JShS “Agrohol­dıng “Ońtústik” JShS- men birlesip ınvestısııalyq quny 141 mln.602 myń teńgeniń bıznes jobasyn iske asyrýda. Osynyń 4 mln. 700 myń teńgesi seriktestiktiń óz qarjysy. Jobany qarjylandyrý “Ońtústik” áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy” JShS arqyly oń sheshimin tapty. Joba tolyq 2010 jyldyń III toqsanynda iske qosylyp, 50-ge jýyq adam jumyspen qamtylady. Buǵan qosa, Qajymuqan aýyldyq okrýgine qarasty Amangeldi aýylynan “Qaınar maı” aksıonerlik qoǵamy tabıǵı jyly sý kózin paıdalanyp 240 orynǵa arnalǵan demalys-emdelý profılaktorııin salý jobasyn iske asyrýda. Jobanyń jalpy quny 1 mlrd. 50 mln. teńge. Joba tolyǵymen 2010 jyldyń I-shi jartyjyldyǵynda qoldanysqa berilip, 200-ge jýyq adam jumyspen qamtylady dep kútilýde. Árıne, Ordabasy aýdanynda barlyq máseleler ońdy sheshimin taýyp jatyr, bári de jetkilikti dep aıtýǵa bolmaıdy. Shoqan Kenjeev aıtqandaı, aýyl sharýashylyq jerlerin túgendeý barysynda ıgerilmeı jatqan 2 648 ga sýarmaly, 12 937 ga tálimdi, barlyǵy 15 585 ga jer anyqtalypty. Búgingi tańda 302 qury­lymnyń maqsatty paıdalanbaı otyrǵan jalpy 5835 ga jerlerin memleketke qaıtarý jóninde óńiraralyq jer ınspeksııasyna usynys berilgen. 32 sharýa qoja­lyq pen 6 zańdy tulǵanyń 323 ga jeri, onyń ishinde 71 ga sýarmaly, 49 tálimi jáne 203 ga jaıylym­dyq jer aýdandyq arnaıy jer qoryna qaıtaryldy. Birinshi kezekte Tórtkól, Qaraqum, Jeńis jáne Bógen aýyldyq okrýgterindegi 2090 gektar egistik jerdiń sorlanýy men jer qunarynyń jyldan-jylǵa tómendeýi alańdatady. Osy kúnge deıin ıesi bolmaǵandyqtan aýdan kólemindegi 183 tik drenajdar talan-tarajǵa ushyrap, 344 shaqyrym kóldeneń kollektorlar jaramsyzdyqtan isten shyǵyp, jer sorlanýda. Eger osy aýyldyq okrýgterdegi tik drenajdar iske qosyp, kóldeneń kollektorlar men R-11S, R-11K, R-14 jáne “LBK” kanaldary tazalanyp, “Qurmanbek” kanaly paıdalanýǵa beriletin bolsa, paıdalanylmaı jatqan 2090 ga jer tolyq ıgerilip, egiletin maqtanyń ónimdiligi artyp, jerdiń qunarlylyǵy saqtalyp, jer asty sýlarynyń deńgeıi tómen túsetin edi. Aýyldardyń ınfraqurylymdary men áleýmettik qurylystarynyń quzdanýy toqtaty­lyp 3,5 myń adam jumyspen qamtylǵan bolar edi. Sondaı-aq, Qaraspan aýyldyq okrýgindegi uzyndyǵy 24 shaqyrym “Qazan” aryǵy tazalanatyn bolsa, sý jetispegendikten aınalymnan shyqqan 906 ga egistik alqaby qaıta ıgerilip, sol kanaldan sýarylatyn jalpy 4266 ga sýarmaly jerler tolyqqandy aǵyn sýmen qamtamasyz etiledi. “Qazan” aryǵy “Ońtústiksýshar“MKK-nyń balansynda. Jobalyq-smetalyq qujattary bar. Aýdan tarapynan kanaldy mehanıkalyq tazalaý úshin tıisti qujattar oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasyna usynylǵan. Biraq respýblıkalyq bıýdjettiń menshiginde bolǵandyqtan qarjy bólinbeı otyr. Eger osy jumystar atqarylsa 126 adam jumysty bolar edi. Aýdan ákimi osy máselelerdi oblys basshysy Asqar Myrzahmetovtiń nazaryna usynypty. Sheshimi tabylsa talaı kúrmeýli máselelerdiń túıini aǵytylar edi. Sýarmaly jerlerdiń kólemi kóbeıip, quzdanyp bara jatqan alqaptardyń óńi kirer edi. Qazir bul problemamen oblys basshylyǵy aınalysyp jatyr. Bul bir demde sheshile salatyn másele emes. Áıtse de halyq jaqsy kúnderden úmitti. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy,Ordabasy aýdany. BÁSEKEGE QABILETTILIK KEPILI Respýblıka Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń bıylǵy “Jańa onjyldyq – jańa eko­nomıkalyq órleý – Qazaqstan­nyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýynda qaı kezde de saýatty saýda saıasatynyń ekonomıkanyń básekege qabilettiligine qoldaý kórsetetindigi aıtylǵan. Joldaýda “Qazaqstan TMD-daǵy ıntegra­sııa­lyq úderisterdiń belsendi qaty­sýshysy bolyp tabylady. 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine engen Reseımen jáne Be-larýspen Keden odaǵynyń qury­lýy – bul qazaqstandyq barlyq ıntegrasııalyq bastamalardyń serippeliligi” dep úsh eldiń qaty­sýy­men qarjy men jumys kú­shiniń erkin qozǵalysy ornyǵaty­nyna mańyz berilgen. Munyń ózi shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysatyndardyń jańa ry­nokqa shyǵýyna jáne básekelestik artyqshylyqtaryn paıdalanýyna múmkindik beretinin kóremiz. Qun­dy qujatta aıtylǵandar óńirde jalǵasyn taýyp, túsindirý jumys­tary júıeli júrgizilip keledi. Osyǵan baılanysty Qazaq­stan, Reseı jáne Belarýs memle­ketteriniń Kedendik odaǵy aıasyn­daǵy kedendik-tarıftik retteý máselesine  baılanysty oblys aýmaǵyndaǵy  kásipkereler, keden, salyq jáne shekaralyq qyzmet­ter, qoǵamdyq uıymdar men aýdan, qala ákimderi jáne bas­qa da bas­qarma men departa­ment basshy­lary qujatqa qatysty máseleler­di ortaǵa salyp, aldaǵy jumysta­ry­nyń tııanaǵyn kelti­rýge betbu­rys jasaýymen erek­shelenýde. Atalǵan basqosýda oblys áki­mi­niń birinshi orynbasary Aman­dyq Batalov Kedendik odaqtyń jumysyna baılanysty saýdadaǵy táýekelshildik pen baǵaǵa qatysty, taýarlardy ákelý men shyǵarý barysyndaǵy salyq salý men aksızder jáne taǵy basqa jaǵdaı­lardy talqylaý qajettigine toqtalsa, óńirdegi syrtqy saýda aınalymy jaıly Almaty oblysy boıynsha kedendik baqylaý depar­tamentiniń bastyǵy Q.Artyq­baevtyń tujyrymdary da tolyq­tyra tústi. О́tken jylǵy syrtqy saýda aınalymy óńirde 2 mlrd. 518 mln. AQSh dollaryn quraǵan. Jalpy saýda aınalymy kóleminiń 77,7 paıyzyn syrttan ákelinetin ım­port qurasa, 10,5 paıyzyn eks­port jáne 11,9 paıyzyn basqa re­jimdegi aınalym jabady eken. Osy oraıda syrtqy ekonomıka­lyq qyzmettegi negizgi seriktester QHR, Reseı, Germanııa, Túrkııa, AQSh jáne Ýkraına retinde qa­lyptasyp, ózara baılanys ornyq­qanyn da aıtqan jón. Kedendik tártipke baılanysty jasalǵan salystyrmaly taldaý nátıjesinde eksport kólemi 24 paıyzǵa artqa­ny­men ótken jyly buǵan deıin ımporttyń basym bóligin japqan ózge elderden jetkiziletin taýar­lar kóleminiń azaıǵany da aıtyldy. Alaıda, 2009 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha kedendik baqy­laý departamenti memlekettik bıýd­jetke 46 mlrd. 998 mln. teńgeniń kedendik salyqtary men tólemderin túsirip,  oblystyń keden organda­rynan túsken salyqtar men tólem­derdiń tutastaı túsimdegi úles sal­maǵy  40 paıyzdy qurapty. Árıne, bul jaqsy nátıje. Aqpan aıynda Kedendik odaqtyń biregeı kedendik tarıfi kúshine engenine jáne soǵan saı avtokólikterge kedendik salyq­tyń óskenine baılanysty shetel­derden avtokólik quraldaryn ákelý kúrt kemip ketedi degen joramal aıtylýda. Sondyqtan kedendik sa­lyqtar men tólemder jıyntyǵy­nyń tómendeýine jol bermeý baǵy­tynda jumys jandandyrylyp, onyń kózderin básekege qabiletti taýar óndirýmen tolyqtyrý kóz­delgen. Ústimizdegi jyly óńir aýmaǵyn­daǵy merdigerler shetelge shyǵa­ryl­ǵan materıaldardy  qoldanatyn kóptegen jol-qurylys jumystary josparlanǵandyqtan aldaǵy ýa­qytta ózge elderden atalǵan ónim­derdi ákeletinder  jaıly aqparat­tar alý úshin oblystyq ákimdiktiń kómegi qajet. Naqty aqparatty saraptap, qurylys materıaldaryn  ýaqytyly kedendik resimdeýden ótkizýge daıyn bolý jaǵy qarasty­rylýda. Qazirgi kezde oblys boıyn­sha  kedendik baqylaý departamenti arqyly kedendik resimderdi júzege asyratyn syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylardyń kóp­shiligi óńir ekonomıkasynyń sýbektileri emestigi de sóz boldy. Taratyp aıtqanda kedendik re­simder jasaıtyn 7000 syrtqy eko­nomıkalyq qyzmetke qatysýshy­nyń 5000-y Qazaqstannyń Almaty jáne taǵy basqa qalalardaǵy kommersııalyq qurylymdary ekenin kóremiz. Elimizdegi damý strategııasynyń basym baǵyttarynyń biri kásipker­ler bastamalaryn tolyq júzege asyrýǵa jaǵdaı jasaýdyń bir tetigi retinde baǵalansa, ony odaqtyń qu­rylýymen baılanystyrýǵa bolady. Júıe boıynsha alǵashqy kezekte úshinshi elden kelgen  barlyq taýar úshin biregeı kedendik baqylaýdy qarastyryp, mundaı baqylaýdan ótken soń taýarlar úsh eldiń óz ara­synda erkin tasymaldanatyndy­ǵymen ólshenedi. Sondaı-aq, Reseı, Belarýs jáne Qazaqstanda óndi­ril­gen ónimder men taýarlar osy úsh memleket arasynda erkin qoz­ǵalyp, ekonomıkanyń belsendili­gine jol ashylady. Aldaǵy jyldyń 1 shildesinen Qazaqstan men Reseı  shekarasynda kedendik resimdeý ju­mysy júrgizilmeıtini, 2011 jyl-dyń 1 shildesinen bastap taýarlar­dy kedendik baqylaý  odaqtyń syrtqy shekaralaryna aýystyry­la­ty­ny da jınalǵandar nazaryn aýdardy. Atalǵan odaqtyń negizgi elementi – úsh elge qatysty bire­geı saýda saıasaty men kedendik ta­rıf bolyp qalady. Odaqqa qatysý­shy elder  arasynda birlesken  kásiporyn qurýdaǵy jumystar da bastalypty. Memleketter arasyndaǵy saýda-sattyq, ózara baılanystyń ekono­mıkaǵa tıgizetin áseri mol. Osy maqsatta Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs Kedendik odaǵy aıasyn­daǵy tarıftik retteýdiń artyqshy-lyǵy men ereksheligi kedendik sa­lyq salynbaıtyn taýarlardyń tizi­mi jóninde áńgime qozǵaldy. Salyq salynbaıtyn taýarlar tizbesi de anyq­talǵan. Sonymen qatar, olar­dyń qatarynda qalaıydan jasalǵan buıymdarǵa salyq 5 paıyzǵa deıin tó­mendetilgen. Munyń ózi buǵan deıin­gi eki el arasyndaǵy baıla­nys­ty odan ári jaqsartatynynyń dáleli. Sońǵy jyldary azyq-túlik salasynda halyq kóp tutynatyn qant jetispeýshiligi jıi sóz bolyp otyr. Buǵan memleket tarapynan naqty qoldaý da  kórsetilip, qant qyzylshasyn ósirýshilerge  qarjy­lyq qoldaý kórsetilýde. Deı tur­saq­ta, atalǵan ónim áli de syrttan eksporttalatyndyǵyn kóremiz. 2010-2019 jyldar aralyǵynda Argentına, Brazılııa jáne Kýbadan tasymaldanatyn atalǵan shıkizatqa qatysty ónimdi ónerkásiptik óńdeýge qatysty kedendik salyq salynbaıtyndyǵyn da kóp jeńil­dik deýge bolady. Ol úshin shetten keletin qanttyq shıkizattyń elimiz­degi qant óńdeıtin kásiporyndardy qamtamasyz etýge  arnalǵany týra­ly  qorytyndysy bolsa jetkilikti. Sondaı-aq, Úkimettiń  syrttan áke­lingen shıkizat pen odan óndiri­letin qant Reseı Federasııasy men Belarýs memleketteri aýmaqtaryna qaıta ótkizilmeıtini jaıly kepil­digi qajet. Osylaısha bul sharalar óńirdegi  qant zaýyttarynyń jumysynyń kólemin arttyryp, tolyqqandy jumys isteýine negiz bolady dep kútilýde. Taldyqorǵandaǵy “Qaınar AKB” jaýapkershiligi shekteýli serik­testigi basshysy Q.Ájmaǵam­betov Keden­dik odaqtyń erteńi jaıly bylaı dedi: – Kedendik odaq taýarlardyń shekteýsiz jáne kedergisiz erkin saýdasyn qalyptastyryp, tolyq kólemde oryndalýyn qamtamasyz etetin erkin saýdaǵa jol ashatyn­dy­ǵymen qundy. Sondaı-aq, odaqqa  kirmeıtin úshinshi elderge qatysty biregeı kedendik tarıfti qoldanýǵa da múmkindik beredi. Kásiporynǵa akkýmýlıatorlar óndirisindegi osy ónimdi shyǵarýdaǵy TMD elderiniń ekonomıkalyq qýatyn jaýlap alǵan  Ýkraınadan jetkiziletin ak­kýmýlıatorlyq ónimderden qorǵaný úshin asa qajet. Sonymen birge, odaqtyń daıyndyq deńgeılerine qaraı EýrAzEQ-tyń qalǵan elderi­niń enýine ashyqtyǵy da kóńil qýantady. Keńeste Kedendik odaqtyń eli­mizdegi shıkizattyq emes ekonomı­kanyń damýyna dańǵyl jol ashaty­nyn, ol úshin birinshi kezekte ótkizý rynogy qajettigi de  jikteldi. О́ıt­keni, naryq talaby bolmasa, óndi-ristiń básekege qabilettiligi týraly aıtý múmkin emes. Demek, atalǵan odaq bergen múmkindikti tıimdi paıdalanyp, óńir ekonomıkasyn nyǵaıtýdan qalys qalmaý qajettigi kún tártibine ótkir qoıyldy. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy. MUNAI QALDYQTARY KÁDEGE ASYRYLADY Elbasynyń Qazaqstan halqy­na  Joldaýynda elimizdi 2020 jylǵa deıingi ın­dýstrııalandyrý baǵyttary aıqyn­daldy. Onyń ishinde Syr óńirinde júzege asyrylatyn jo­balar da az emes. Olardyń negizi Ońtústik Torǵaı ıininde jerasty qazba baılyq­taryn ıge­rip jatqan sheteldik kompanııalardyń oblystyń ıgiligi úshin qyzmet jasaıtyn jobala­ryna qatysty. Álbette, jalpy quny birneshe ondaǵan mıllıard teńgeni quraı­tyn bul jobalar oblys ekonomı­kasyn serpindi damytyp, aımaq­tyń áleýetin arttyrýmen birge jergilikti jerdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna ońdy yqpal jasaıtyny belgili. – Oblys tóńireginde aımaq basshysy Bolatbek Qýandyqovtyń qoldaýymen ıgi­likke qyzmet ja­saı­tyn bul jobalar respýblıka­nyń ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgeni málim, – deıdi “Eko Service” fırmasynyń dırektory Mýsıf Jaryl­qa­synuly. –Al bul aýqymdy jobalar jergi­likti jerdegi jańalyqtyń jarshysyn­daı bolǵan biz sekildi ondaǵan shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin ózine tartyp, óńirde jańa sala­lar­dyń órkendeýine múmkindik beredi. Osynyń barlyǵy Elbasy­nyń Joldaýda atap kórsetke­nindeı, elimizdi ındýstrııa­lan­dyrýdyń jańa baǵytta qarqyndy damyp, shıkizattyq emes salanyń damýyna erekshe múmkindik jasaıdy. Mysaly, Qyzyl­orda óńirinde Aqshabulaq kenishinde gaz-týrbınaly stansa salynýda. Joba boıynsha ilespe gazdy óńdep, tutyný­shylarǵa jetkizýdiń  tirligi qolǵa alynýda. Gaz óńdeıtin qon­dyrǵynyń ekinshi kezegi paı­dalanýǵa berilgende Syr óńiriniń energetıkalyq táýelsizdigin qamtamasyz etýdiń jańa múmkin­dikterine jol ashylady. Osylar­dyń negizinde oblys ortalyǵyna tartylatyn elektr jelisi ekolo­gııalyq maqsatta tıimdi jumys isteıtin fırmalardyń óz joba­laryn júzege asyrýyna múmkindik beredi. Aıtalyq, munaı óndirýdiń qazir­gi deńgeıin saqtap nemese onyń kólemin ulǵaıtý jónindegi mejelerdi júzege asyrý jańa munaı uńǵymalaryn udaıy iske qosýmen sabaqtasyp jatatyny zańdy­lyq. Al mundaı jumystar­dy atqarý kezinde jergilikti jerdiń ekologııalyq talaptary buzylýy ábden múmkin. Qumkól ken ornyn alǵashqy ıgergen jyldary mundaı keleńsizdikterge onshalyqty mán berile qoıǵan joq. Fırma dırek­torynyń piki­rinshe, qazir Úkimet­tiń ekolo­gııalyq zańdylyq­tardy saqtaýǵa qatysty talap­tary kúsheıe bastady. Osyǵan oraı munaı kompanııalary  jer bederin osy zııandy zat­tardan tazartý úshin jańa tehnolo­gııalarǵa júginýge májbúr bolýda. – Al bizdiń fırma naq osyn­daı munaı qaldyqtarynan búlingen jerlerdi qaıta qalpyna keltirý mqsatynda jańa tehnolo­gııalardy engizý baǵytynda jumys iste­mekshi,– deıdi ol áńgimesin jalǵastyryp. –Bizdiń mamandar búlingen topyraq qabattaryn munaı qaldyqtarynan tazartyp qana qoımaı, olardy jergilikti jerdiń ınfra­qurylymyna paıda­lanýǵa múmkindik almaqshy. Osyǵan oraı Qyzylorda–Qumkól avtomo­bıl jolynyń 175-shaqy­rymynda biz quramynda munaı bar qal­dyqtardy zalalsyzdandy­ryp, ony tazartyp, qaıta óńdeıtin qondyr­ǵyny ornalasty­ra­myz. Sóıtip, biz Qazaqstanda “Krot-5” atty qondyr­ǵy­ny paıdalaný arqyly munaı qaldyq­taryn óńdeý tehnologııasyn birinshi ret qolǵa alǵaly otyrmyz. Fırma dırektorynyń aıtýyn­sha “Ekonaft” tehno­logııasy tabı­ǵı kompo­nentterdi paıdalaný arqy­ly júzege asyrylady. Son­dyqtan bul hımııalyq qondyrǵy­nyń zııany joq. Al anyǵyn aıt­qanda, bul Reseı ǵalymdary­nyń Kýrsk qalasyndaǵy ekolo­gııalyq qaýipsizdik ınstıtýtynda jasap shyǵarǵan tehnolo­gııasy bolyp tabylady. Atalmysh tehno­logııany jasap shyǵarý úshin fır­ma maman­dary Kýrskiden daıyn­daý tehno­logııasyn ǵana aldyrady. Al ony óndirýge qajetti kompo­nentter Qazaqstannyń aımaqta-rynan  jetkiziledi. Negizgi kompo­nent mıneraldy qyshqyldar bolyp tabylady. Bul sóndiril­megen ák nemese dolomıt, hrom qyshqyly  bolýy múmkin. Sony­men birge osy úsh quramnyń jıyntyǵy da negizgi komponenttiń ózin quraıtyn bolady. Tehnologııa úshin bylǵary óndirisiniń, et kombınattarynyń, maı zaýytta­ry­nyń jáne osyǵan uqsas óndi­ris­terdiń maı quramdas qaldyq­tary qajetti shıkizat bolyp tabylady. Fırma dırektory jańa jobany júzege asyrý maqsatynda qajetti shıkizattar tabylatyn óndiris oryn­darymen kelissózder júrgizip jatqanyn málimdedi. Fırma sóndirilmegen ákti Ońtústik Qazaqstan oblysynan satyp alýdy jos­parlap otyr. Biraq ony Jańaqorǵan aý­danynda óndirýdiń múmkindikteri de qara­lýda. Ázirge Jańaqorǵan aýdanyn­da ózindik ák óndirýge nemese Shıeli aýda­nynda dolomıtke qol jetkizýge erterek. Biraq, “Eko­naft” tehno­logııasynyń tartym­dylyǵy sol, bul óndiristi erte me, kesh pe jergilikti jerdiń shıki­zaty arqyly jolǵa qoıýǵa ábden bolady. Taıaý ýaqytta oblys óńirinde ha­lyqaralyq dárejedegi avtomo­bıl joly jobasynyń júzege asatyny belgili. “Batys Eýropa – Batys Qytaı” halyqaralyq avtodá­liziniń qurylysyn salýǵa júzdegen fırma­lar tartylatyn bolady. Al joǵary­da aıtylǵan tehnologııany paıda­lana otyryp, munaı qaldyqtaryn qaıta óńdeý jolǵa qajetti qum-gravıı qospa­syna arnalǵan shıkizat­ty óndirip shyǵarýǵa múmkindik beredi. Bul asfalt-beton jamyl­ǵysynyń beriktigin edáýir arttyrady. Jańa tehnologııanyń bir qondyrǵysy jylyna 15 myń tekshe metr qaldyqty óńdeı alady. Sóıtip, jergilikti kásipkerler munaı qaldyqtaryn óńdep, óńi­rimizdiń tabıǵı ahýalyn jaqsar­typ qana qoımaı, olardy kádege jaratý baǵytynda da jańa tehno­logııany batyl qolǵa alyp otyr. Erkin  ÁBIL. Qyzylorda. KÚN TÁRTIBINDE – KADR MÁSELESI Astanada “Samuryq Qazyna” UÁQ” AQ pen “Qazmunaıgaz” UK” AQ-tyń bastamasymen “Adam resýrstaryn basqarý: ótkendi qalyptastyrý jáne bolashaqqa jospar” atty besinshi halyqara­lyq konferensııa ótti. Onyń jumysyna otandyq iri ulttyq kompanııalar men damý ınstıtýt­tarynyń, “Teńizshevroıl”, “Brı­tıshGazQazaqstan”, “Shell”, “MTS” sııaqty kompanııalardyń ókilderi qatysty. Konferensııada adam resýrs­ta­ryn basqarýda sońǵy 10 jyl­daǵy damý tájirıbesi, memlekettik jáne jeke óndiristik, qarjy kom­panııalaryndaǵy qarjy saıasaty jóninde máseleler talqylandy. Jıynda osy máselelerge arnal­ǵan túrli baıandamalar jasaldy. Osy oraıda “Samuryq-Qazyna” UÁQ” AQ tóraǵasy Qaırat Kelim­betovtiń jasaǵan baıandamasyn kadr saıasatyn júrgizýde tájirıbe­si mol shetel ókilderiniń qyzyǵý­shylyqpen tyńdaǵanyn atap ótke­nimiz jón. Qor tóraǵasy “Samu­ryq-Qazyna” UÁQ” AQ-tyń qurylý tarıhyn, onyń óz quramy­na 30 iri jáne 400 táýeldi kompa­nııalardy biriktiretinin aıtyp, osy kúnderi Elbasynyń sheshimi­men ultyq ekonomıkany daǵdarys saldarynan saqtap qalý úshin qurylǵan qordyń jumysynyń nátıjesinde elimizdegi jaǵdaıdyń turaqtanǵanyn atap ótti. Osyǵan oraı Q.Kelimbetov qordyń álem­dik kompanııalar sekildi shtatty ońtaılandyrý, shyǵyndy azaıtý sharalaryn da atqaryp shyqqanyn jetkizdi. Máselen, 2008 jyldyń sońynda kompanııalardaǵy shy­ǵyndar josparlaǵannan 10,6 mlrd.teńgege azaıdy, onyń ishinde 3,9 mlrd. teńgesi ákimshilik shyǵyndary. Sonymen birge kompanııalar qurylymdarynda bir-biriniń qyz­metin qaıtalaıtyn qurylymdar qys­qar­dy. Eńbekaqy tóleý kórsetkishi de búkil kompanııa­larda 30 paıyzǵa azaıdy. Budan basqa, 2008, 2009, 2010 jyldary bonýs tóleýge tıym salyndy. Mundaı jaǵdaı basqarýshy topqa da jasaldy. Sóıtip, syıaqy alyp júrgen basshylarǵa qosymsha qarjy tóleý shekteldi. Jalpy, qor tobyndaǵy kompanııalar boıyn­sha ákimshilik shyǵyndar taǵy da 10 mlrd. teńgege qysqardy. “Samuryq- Qazyna” AQ bas­qar­masynda kadr saıasaty jónin­degi komıtet qurylǵan. Ol komı­tet qor tobyndaǵy kompanııalarda kadr saıasatynyń jańa prınsıp-terin júzege asyryp, olardy qadaǵalaýmen aınalysady. Jıynda jasaǵan baıandama­synda Q.Kelimbetov taǵy bir máselege toqtalyp ótti. Aldaǵy kezde “Samuryq-Qazyna” qory otandyq ýnıversıtettermen jáne bilim ortalyqtarymen birigip jumys isteýdi maqsat etip otyr. Qazir qor tobynda ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlardy daıyndaý­dyń onjyldyq baǵdarlamasy jasalynyp jatyr. Ol ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasymen, ınvestısııalyq jobalarmen sáıkestendirilgen. Qor tehnıkalyq kadrlarǵa degen suranysty zertteı kele otandyq jetekshi oqý oryndary men kási­bı-tehnıkalyq mektepterge bilim berý tapsyrysyn jasamaq. Máse­len, tórt-bes jetekshi oqý oryn­da­rynyń bazasynda qor 10-15 magıstrant­tardy tirkep, ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn qurýdy oılastyrýda. Sonyń nátıjesinde ǵylym men óndiristi zertteýdiń baılanysy bolǵannan keıin ma­man­darǵa tapshy bolyp otyrǵan óndiristik kompanııa­lar ǵylymı-kadrlyq áleýettiń qyzmetin paı­da­­lanýǵa múmkindik alady. Tıi­sinshe mamandarǵa degen suranys ta artady. Forým aıasynda kadr máselesi jónindegi baıandamalardan basqa eń jaqsy HR-joba, qoǵamdyq pikir lıderlerimen tok-shoý, halyqaralyq mamandardyń adam resýrstaryn basqarýy boıynsha sheberlik-synyptar ótkizildi. Dastan KENJALIN. JAǴDAIDY JAQSARTQAN JAŃALYQ Keńes dáýirinde jylý júıesi qurylysynda dástúrli tásilderdiń biri kanaldy tásil boldy. Temir-beton ka­naldar­dyń ishine túrli dıa­metr­li jylý ustaıtyn mıne­raldy-maqtaly plıtalarmen qaptal­ǵan qubyrlar orna­las­ty­ry­latyn, ol rýbe­roıd ne­mese shy­ny talshyq­pen jaby­latyn. Astana qalasynda jeras­ty sýlary óte jaqyn orna­las­­­qan­dyqtan nóserli kana­lı­za­sı­ıalar júıesi nashar da­my­ǵan. Osylardyń áseri­nen betondardyń túbine túrli sebeptermen sýlar jınalyp, qubyrlardyń korro­zııaǵa ushyraýyna alyp kel­gen ári ka­nal­­dy tásil joǵary kó­lem­­de jylýdyń joǵalýyna jáne tot basýyna sebep bolǵan. 1999 jyldan bastap qu­byr­lar­dy tot basýdan jáne jylý jo­ǵal­týdan birneshe ese saqtaı­tyn ınnovasııalyq jo­ǵary tehnologııalardy elimiz­ge “Astana-Teplotranzıt” AQ danııalyqtardan alyp keldi. “Astana-Teplotranzıt” AQ As­­­tana qalasynyń jylý júıe­­sin jańa deńgeıge shy­ǵar­ǵan kásiporyn, óz eńbek sa­lasy boıynsha halyqara­lyq jobalardyń jeńimpazy atandy. “Elordamyz Aqmola qala­syna aýysqan jyldary jańa Astanamyzdyń damýymen qatar salynyp jatqan bar­lyq nysandardy ortalyqtan­dyrylǵan jylýmen qamtý jáne jylý berýde aqaýlar men shekteýler bolmaýy tıis degen tapsyrmany óz minde­tine alǵan “Astana-Teplo­tran­zıt” kásiporny óz min­detin joǵary sapada atqaryp shyqqan. Elimizge Danııadan áke­lin­gen jańa zamanǵa saı qu­ryl­ǵy “qubyr ishindegi qu­byr” dep atalady. Bul qubyr­dyń syrtqy qabaty jelinýge ushyramaıtyn plas­tıkten, al ishki qabaty bolat­tan jasa­lyn­ǵan. Bundaı ızolıa­sııalyq materıaldy qoldaný jylý sapasyn joǵaltýdy birneshe ese azaıtqan. Elimiz­ge sapaly jylý júıesin ornatý maqsa­tyn­da “Astana-Teplotran­zıt” kásip­orny mamandary danııalyq­tarmen is-tájirıbe, oqý sa­baqtaryn ótkizip, óz bilikti­lik­terin jetildirgen. Bastap­qy kezde danııalyqtar­dyń shyǵarǵan qubyrlary paıda­lanylǵan. Dıametri 500 mm. bolatyn jańa jylý tras­sa­synyń alǵashqy ýchas­kesi Sakko jáne Vansettı-Jel­toqsan kósheleriniń jylý júıelerinde qoldanylǵan. Atalǵan qubyr ońdy nátıje kórsetken soń, 630 mm. dıa­metrli qubyr Baraev kóshe­siniń boıynan “Ramstor” jáne “Dýman” OSO jany­nan, Qorǵaljyn joly boıy­men 17-shi mektepke de tartylǵan. Sonymen qatar “1999 jyldan bastap biz kanalsyz tásilmen salǵan jańa jylý trassalarynyń jaǵdaıyna monıtorıng jasap kelemiz. Jylý jaqsy únemde­ledi. Bu­rynǵy trassalarda jylý joǵaltý 12 Vt/m. quraı­tyn bolsa, qazirgi jańa qubyrdyń jylý joǵal­tý kórsetkishi naqty – 2 Vt/m. Materıal­dyń jáne montajdaý sapasy­na saı qu­byr­dy joba­men 30 jyl paı­dalanýǵa bo­lady. Degenmen, buǵan senimdi bolý úshin, ishki shirý parame­trin eskerip otyrý kerek. Ishki shirýdiń damýy – jylý ta­sy­maldaýshynyń sapasyndaǵy hımııalyq quramyna táýeldi bolady jáne sýdyń hımııa­lyq quramyna kúndelikti monıtorıng júrgizip otyra­myz”, – deıdi “Astana-Tep­lotranzıt” AQ kásiporny­nyń bas dırektory Aıtmuqan Jumabaev. Ábdirahman QYDYRBEK.

Ortalyq memlekettik organdardyń ınternet-saıttary

Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti          www.government.kz Ishki ister mınıstrligi       www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi      www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi         www.nature.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi       www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi               www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi      www.dari.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi      www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi               www.enbek.kz Qarjy mınıstrligi           www.mf.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi              www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi             www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi   www.emer.kz Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi            www.sana.gov.kz Energetıka jáne mıneraldyq resýrstar mınıstrligi           www.memr.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi                www.minagri.kz Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi              www.mit.kz Týrızm jáne sport mınıstrligi    www.mts.gov.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi             www.auzr.kz Baılanys jáne aqparattandyrý agenttigi ww.alc.gov.kz Statıstıka agenttigi                            www.stat.kz Kóshi-qon jáne demografııa agenttigi                           www.demomigration.kz