Vals koroli

Jeksenbi, 1 shilde 2012 0:24

Qazaq  án ónerinde shoqtaı  jarqyrap, juldyzdaı aǵyp túsken sazger  Beken Jamaqaev tiri bolsa, bıyl 70 jasqa tolatyn edi. О́kinishke oraı ol data atalyp ótiletin emes.  Búgingi urpaq dúnıeden osyndaı bir syrly  sazger  ótkenin bilip júrsin degen  nıetpen kezinde Bekenmen  dámdes-tuzdas bolǵan Baltabek Ersálimulynan syr tartqan edik. Baltekeń de Semeı óńirine tanymal azamattardyń biri,  Abaı qorynyń  prezıdenti, Qazaqstan  Res­pýb­lıkasyna eńbek sińirgen qyzmetker.

Jeksenbi, 1 shilde 2012 0:24

Qazaq  án ónerinde shoqtaı  jarqyrap, juldyzdaı aǵyp túsken sazger  Beken Jamaqaev tiri bolsa, bıyl 70 jasqa tolatyn edi. О́kinishke oraı ol data atalyp ótiletin emes.  Búgingi urpaq dúnıeden osyndaı bir syrly  sazger  ótkenin bilip júrsin degen  nıetpen kezinde Bekenmen  dámdes-tuzdas bolǵan Baltabek Ersálimulynan syr tartqan edik. Baltekeń de Semeı óńirine tanymal azamattardyń biri,  Abaı qorynyń  prezıdenti, Qazaqstan  Res­pýb­lıkasyna eńbek sińirgen qyzmetker.

Sonymen  syr sandyqty  ashyp qaraıyq…

 – Onyń shyn aty  Bekenǵalı ǵoı, ánin  súıgen halqy týǵan-týystarynyń  erkeletip qoıǵan  atymen Beken atap ketti. Respýblıka jurtshylyǵyna da kompozıtor Beken Jamaqaev bolyp tanyldy, –  dep Baltekeń áńgimesin áriden bastaǵan. – Beken aǵamen 1954 jyldyń  qońyr  kúzinde  tanysqan edim. Otbasynyń  aýyrtpalyǵy moıynǵa túsken soń  mektepte oqyp júrip  oblystyq “Prıırtyshskaıa pravda” gazetine  túngi kýrer bolyp ornalastym. Atyn  estigenmen ózin kórmegen, kórýge árkim de qumar Beken Jamaqaev obllıtoda senzor bolyp  isteıdi eken. Erteńgi shyǵyp jatqan  gazet  sanynda  memlekettik qupııany ashyp qoıatyn derekter  ketip qalmas úshin  senzordyń oqýyna betterdi aparamyn.

Mańdaıy  kereqarys, tolqyn­dy  qara shashty jigit aǵasy meni ózi­niń  sypaıy minezi, jaıdary jú­zi­men birden baýrap aldy. Onyń,“Á, balaqaı, tórlet” degen bııa­zy úni  kúni búginge deıin qula­ǵym­da. Men  turatyn “Kazkraı­dyń” qarııalaryn túgel biletinine  tańdanyp qalǵanym bar.

Balalyq shaqtyń áserine berilip ketken Baltekeńniń sózin bólip, Beken aǵasynyń Semeıdiń naqty qaı jeriniń túlegi ekenin, ósken, bilim alǵan ortasyn suradyq.

– Bekenǵalı Jumabekuly 1931 jyly Abaı  aýdanynyń Sarjal eldi  mekeninen  elý shaqyrymdaı  qashyqtyqtaǵy  Janan degen jerde  dúnıege  kelgen, – dedi aǵamyz. – Balalyq  shaǵy Semeı qalasynda ótti. Osyndaǵy   №16 mekteptiń jetin­shi  klasyn bitirgen. Munan soń qazirgi M.Áýezov atyndaǵy pedago­gıkalyq kolledjde oqyǵan. Ony támamdaǵan soń oblystyq Abaı atyndaǵy  drama teatryna qyzmetke kelgen.

Sonaý  alǵashqy balalyq shaqtaǵy tanystyqtan keıin Baltabek,  ókshebasar inisi retinde, Bekenmen muńdas, syrlas bola júrip, onyń kóńil kúıi men  ishki jansaraıynyń súıinish-kúıinishiniń kýágeri bolǵan, kóp ániniń shyǵý tarıhyn  sazgerdiń  óz aýzynan estigen.

…Bul joly aýrýhana tóseginde  uzaq jatty. Bir sát mynaý qyzyǵy taýsylmaǵan, erkin  saýyq-saıran sala almaǵan jaryq dúnıeden aýlaqtap bara jatqandaı sezinetin. Dimkástiginen memlekettik  emtıhanǵa da jete  alatyn túri joq. Erke  Er­tis­tiń  jaǵasynda saýyqshyl dos­tarymen  saıran  salǵan stýdenttik kúnder de kózden  bul-bul ushyp bara jatqandaı ma, qalaı. Áıteýir kóńilge  nala, kózge muń uıalatqan bir beımaza kúnder edi bul. Aýrýhanada sarylyp  sartap bolyp jatqan  adamnyń  artynan kóńilin surap sapyrylysyp  kelip jatqandar da bar.

Solardyń  ishinen  Maınurdy kórgende bir sergip, serpilip qalatyn.  Mynaý jalǵanda onyń  ishki  jan sezimin, kókireginde  tunǵan muń-sherin sol ǵana túsinetindeı. Jazdaı jadyrap palataǵa  Maınur kirip  kelgende  kókiregin bir ásem áýen kerneı jóneletin.  Biraq aq kógershindeı áýede qalqyp júrgen ánniń jalyna jarmasa almaı álekke túsetin. Osy bir súıkimdi qyzǵa baılanysty oınaqy  áýenniń  tula boıyn  kernep, júrek qylyn  sherte  bastaǵanyn bar bolmysymen sezingen. “Shirkin-aı, osy áýendi ásem ánge  aınal­dyryp, ony  Maınurǵa  syıla­sam-aý!” – degen  oı  kúndiz-túni maza  bermedi.

Bekenniń móldir  sezimin oıatqan Maınur qyzǵa  arnalǵan syıqyrly áýen án bolyp notaǵa da tústi. Biraq jańa án kópke deıin  nota  kúıinde jatyp qaldy.  Ánge laıyqty óleń joq bolatyn.  Súıgen qyzy Maınurǵa  Ertistiń  erke samalyndaı  kóńil kúıin kókke  shalqytatyn  áýendi syrnaımen  syzylta  oryndap  berip júrdi. Bir  ǵajaıyp  án týdy dep jar salǵan da joq.  Án mátinin  izdeýmen boldy.  Talaı aqynnyń  óleń jınaqtaryn  aqtarǵanymen osy ánge  suranyp turǵanyn taba  almady.

Osyndaı alakóńil kúnderdiń birinde Semeıge qudaı  aıdaǵandaı aqyn  Nutfolla Shákenovtyń kele qalǵany bar emes pe.  Áýendi  tyńdaǵan  aqyn birden  sózin  ózim jazamyn degen. Biraz sazgerlermen  shyǵarma­shylyq yntymaqtastyqta bolyp, tájirıbe  jınaqtap qalǵan  Nutfolla dúıim jurtty dúr silkindiretin vals yrǵaǵyndaǵy bir ásem ánniń dúnıege  kelgenin qapysyz  sezgen.  Sezgen de, Almatyǵa oralǵan boıda  sózin jazýǵa  bar ynta-yqylasymen  shabyttana kirisip  ketken.

1955 jyldyń 28 qazanynda Qazaq  radıosynan  jeztańdaı ánshimiz Roza Baǵlanovanyń oryndaýynda buryn belgisiz bir ánniń tusaýy kesilgen  edi.  Jańa ánniń  efırge shyǵýy sol eken, keń baıtaq qazaq  dalasyn sharlaı  jóneldi. Ánmen birge  sazger Beken  Jamaqaevtyń dańqy da  kókke órledi.  Qasıetti Semeı topyraǵynda taǵy bir talanttyń tý  kótergenin pash  etken ánniń  aty “Mahabbat valsi” edi. Bekenniń baǵyn ashqan, Nutfollanyń aqyndyq qarymyn tanytqan, Rozadaı  sańlaq  ánshiniń  repertýaryn baıyt­qan án dúnıege  osylaı kelgen bo­la­tyn.  Áıgili ánshiniń  oryndaýyndaǵy “Mahabbat valsi” qazaq  jerin bylaı qoıyp,  bara-bara  Bırma, Úndi, Qy­taı, Monǵolııa, Vengrııa aspanynda qa­lyqtady.  Al, óz jerimizde  “Mahabbat valsinsiz” toı-dýman, sahnalyq oıyn-saýyq ótpeıtin boldy.  Alpysynshy jyldardyń  jastary osy ánmen oıanyp, osy  ánmen uıqyǵa  ketetin desek, sirá, artyq aıtqandyǵymyz bolmas.

Bekenniń dertine daýa,  janyna  shıpa  bolǵan,  ómirge qaıta ákelgen,  móldir mahabbatynyń kýási bolǵan án edi bul…

–       Balteke, alpysynshy jyldar­da­ǵy  Almatynyń  stýdentteri ara­synda Bekenniń  “Mahabbat valsin”  uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń ózi  qatty unatqan eken,  Bekenniń  ózine de qamqorlyq  jasaǵan eken degen sóz  jıi aıtylatyn. Bul jaıdan qalaı,  habaryńyz bar ma? – dedik biz.

– Bekenniń óz aýzynan estigenmin. Ony Almatyǵa birinshi bolyp shaqyrt­­qan Muhań eken. Ánniń  shyǵý tarı­hyn surapty.  О́ziniń ókpe aýrýyna shal­dyqqandyǵynan án arnaǵan  súıgen qy­zyna úılene almaı júrgenin  muń etip aıtqan ǵoı.  Muny estigen uly jazý­shy onyń saýyǵyp ketýine kómegin aıap qalmaǵan syńaıly. Muhtar Omar­han­uly  kez kelgen  mádenı sharalarda Rozaǵa “Mahabbat valsin”  orynda dep qol­qa salady eken.  Roza  Táji­baıqyzynyń esteliginde Muhańnyń  bir keshte osy ándi on ret qaıtalatyp  saldyrǵany týraly  aıtylady, – deıdi Bekeń týraly  kúnuzaqty áńgime  shertýge bar Baltabek Ersálimuly.

 Bekendeı jigit dúldúliniń júregine shoq  tastaǵan, “Mahabbat valsi” syndy án tóresiniń  ómirge kelýine sebepshi bolǵan aqqýdyń  kógildirindeı Maınur arý  aqyry sazgerdiń  jary boldy. Bekenge úsh ul men  bir qyz  syılaǵan Maınur apamyz qazir Almatyda turyp jatyr.

Sansyz keshter, taýsylmas  toı-domalaqtar, “sen úshin, seniń ánderiń úshin” degen oryndy-orynsyz qol­pash­taý­lar ókpe aýrýyna jastaı  shal­dyq­qan Bekenniń  densaýlyǵyna kóp sal­maq  túsirdi.  Ataq-abyroıy dáýirlep turǵan  sazgerdiń sol  tustaǵy turmysy júdeý bolǵanyn bireýler bilgenimen, bylaıǵy kópshilik  jurtqa belgisiz  edi.

Osyndaı  kúıde  júrgen  Beken halqyna taǵy bir tamasha án  syılady. “Mahabbat valsiniń”   syńaryndaı  bolyp dúnıege “Ertis valsi” keldi.  Taǵy da Roza Baǵlanovanyń   oryndaýynda alǵash efırge shyqty.

Bul 1969 jyly bolatyn.  Kóp uzamaı talantty  kompozıtordyń ózi dúnıeden ótti. Qyryqqa jeter-jetpesinde jaryq dúnıemen qosh aıtysqan Bekendeı týma talanttyń artynda mol mura qaldy. Osy  oraıda sazgerdiń ekinshi ómiri –  án álemindegi ómiri jalǵasyn taýyp jatyr ma degen suraq bir búıirden tikenekteı qadala beredi.  Baltekeńniń aıtýynsha,Bekeńniń shyǵarǵan ánderiniń  báriniń joly dańǵyl bola bermepti. Qazaq keńes kompozıtorlary ánderiniń  ortasynan oıyp turyp  oryn alǵan “Sen ǵana” ánin kezinde “Qazaqkonsert­tiń” kórkemdik  keńesi mahabbat  týraly  valster qaptap ketti degen  jeleýmen qabyldamaı tastaǵan eken.  Ánniń  jolyn ashqan  taǵy da Roza  apamyz bolypty. Kór­kem­dik  keńes qanshama qarys­qanymen ánshiniń  bedeli júrip,  onyń oryndaýynda efırge  shyǵypty.  Ándi týǵyzatyn  sazger, baǵyn ashatyn  ánshi deıtinimiz osydan bolsa kerek.

Shámshi Qaldaıaqov pen Beken Jamaqaev qazaqtyń  án ónerinde vals korolderi   atanǵan  has  talanttar edi. Ekeýi de halqynyń qoshametine  bólengenmen, Úkimet  tarapynan  kózderi  tirisinde syı-sııapat pen  marapatqa ıe bolmaǵandary  shyndyq.  Biraq búgingi jas qaýym bile bermese de, olardyń ánderi ózderiniń tustastary – aǵa urpaqtyń  júrekterinde máńgi ornyǵyp qalǵan.

Ońtústik Qazaqstannyń tizgin ustaǵan azamattar jyl saıyn Shámshi  kúnderin, Shámshi ánderiniń respýblıkalyq baıqaýyn ótkizýdi dástúrge  aınaldyryp, sazgerdiń  rýhyn aspandatýda. Onyń qaıtalanbas talantyna, júrek  qylyn shertetin óshpes te ómirsheń ánderine  osyndaı rýhanı eskertkish ornatyp otyr.

Beken Jamaqaev ta  Shámshi Qaldaıaqov sııaqty  talanttarymyzdyń  biri emes pe edi. Qaıran  Bekenniń  esimi keıingi  jyldary  kómeskilenip bara jatqan  joq pa, osy? Ánderin efırden estýden qalyp baramyz, teledıdar men  sahnadan oryndap júrgen  ánshilerdi jáne  kórip júrgenimiz joq. Beken qysqa ǵumyrynda jetpiske  jýyq án shyǵarǵan kórinedi. Sonyń birazy qazaq  radıosynyń altyn qorynda saqtalyp  qaldy emes pe. “Kózden tasa bolsa, kóńilden de ketedi” degen sóz Bekendeı sazgerge júrmese kerek.

  Respýblıkalyq  deńgeıde bolmasa da Shyǵys Qazaqstan oblysy aýqymynda Beken Jamaqaev ánderiniń baıqaýyn nege ótkizbeske? Bul oblystyq jáne Semeı qalalyq mádenıet mekemeleri basshylarynyń keleshekte  júzege asyratyn  mádenı sharalarynyń  biri bolýǵa tıis dep sanaımyz. B.Jamaqaev oqyǵan Semeı qalasyndaǵy  №16 mekteptiń,  M.Áýe­zov atyndaǵy  pedagogıkalyq  kol­led­jdiń ustazdary men osyndaǵy M.Tó­le­baev atyndaǵy mýzykalyq  ýchılı­sheniń  ujymy osyndaı  sharany  ótkizýge  nege uıtqy bolmasqa?

Dúnıeden ótken  tól daryndarymyzdy  eske túsirý úshin  at shaptyryp, qazan kóterip dańǵaza toı jasaý shart emes. Al, mádenı sharalar ótkizý arqyly eske  alyp otyrý ulttyq bolmysymyzdy  baıqatatyn  mártebeli mindet. Olaı bolsa, Beken Jamaqaev syndy  qaıtalanbas  daryn ıesiniń  rýhy aldynda da urpaq paryzyn óteı bilgenge ne jetsin.

Murat Ámirenov,
jýrnalıst. 

Shyǵys Qazaqstan oblysy.
30 mamyr 2001 jyl.