Altynsarındi emdegen dáriger

Dúısenbi, 27 tamyz 2012 16:04

Men bul áńgimeni bastamas buryn, oqyrmandardy qazir Qostanaıda turatyn, 97 jastaǵy Kárim aqsaqalmen tanystyrmaqpyn. Onyń ákesi Dáýlet pen Muqamedjan Qarabaıdan týady. Qosta­naıdan  soltústikke qaraı – júz, Qorǵan oblysynyń shekarasynan qyryq shaqy­rym jerde Vvedenka degen selo bar. Ol Tobyl ózeniniń jaǵasyna ótken ǵasyrdyń bas kezinde salynǵan. Osy jerde Qarabaı jary, Qarabaı ótkeli deıtin jer ataýlary bar. Bul – Qarabaıdyń qonysy. Sol mańdaǵy bos jatqan jerlerge orystar meken salypty. Kárim Dáýletuly osy Qarabaı jarynda 1905 jyly dúnıege kelgen.

Dúısenbi, 27 tamyz 2012 16:04

Men bul áńgimeni bastamas buryn, oqyrmandardy qazir Qostanaıda turatyn, 97 jastaǵy Kárim aqsaqalmen tanystyrmaqpyn. Onyń ákesi Dáýlet pen Muqamedjan Qarabaıdan týady. Qosta­naıdan  soltústikke qaraı – júz, Qorǵan oblysynyń shekarasynan qyryq shaqy­rym jerde Vvedenka degen selo bar. Ol Tobyl ózeniniń jaǵasyna ótken ǵasyrdyń bas kezinde salynǵan. Osy jerde Qarabaı jary, Qarabaı ótkeli deıtin jer ataýlary bar. Bul – Qarabaıdyń qonysy. Sol mańdaǵy bos jatqan jerlerge orystar meken salypty. Kárim Dáýletuly osy Qarabaı jarynda 1905 jyly dúnıege kelgen.

Bir ókinishtisi — keıin onyń týǵan jerindegi barlyq jer-sý attary orysshaǵa aınalyp ketti. Tilshilik ómirimde bul qıyrǵa talaı at basyn buryp júrip, yrymǵa bir qazaq ataýyn kezdestirmegenimdi bilemin. Qazaqtar munda ájeptáýir bolsa da, Berezovaıa rosha, Voronıı lıag, t.s. sııaqty jer attarynan kóz ashpaısyń. Saı-sala, shuqyr-shuqanaqtyń bári osylaısha. Bul qalaı, bul jerlerde qazaqtar qonystanbap pa edi deseń, estigen jurt ıyǵyn qıqań etkizetin. Maǵan onyń syryn aıtyp bergen Vvedenkanyń eki shaly boldy. Biri qaıtys bolyp ketti. Tiri júrgeni Kárim aqsaqal.

– Nege bolmasyn. О́zim týyp-ósken elim, jerim emes pe? – dep áńgime bastaǵan edi ol.  – Berezovaıa roshańyz – Yrysbaı saıy, Voronıı lıagińiz – Baıǵozy kóli… Báriniń de esimi umytyldy. Bala shaǵymda kórgen Massaget obasy tipti jermen jeksen etildi. Orystar altyn izdep, qazyp, byt-shytyn shyǵardy, qazir onyń tómpeshik orny ǵana jatyr. Tyńdar qulaq bolsa, biz tarıhty aıtýdan jalyqpaımyz.

…1928 jyly Muqamedjan Qarabaev qaıtys bolǵanda, Kárim 23 jasta eken. Muqamedjan Keńaral qorymyna jerlenedi. Bozbala kúninen Muqańnyń kóshiri bolǵan Kárim kóp tarıhty keıingige jetkizdi. Onyń qalyń dápter esteligi meniń kitap sóremde saqtaýly.

Muqamedjan Qarabaev kim edi? Búgingi jas oqyrman ony bile bermeýi múmkin. Ol – qazaqtyń HIH ǵasyrdyń sońǵy jyldary men HH ǵasyrdyń basynda eńbek etken biren-saran joǵary bilimdi qazaq dárigerleriniń biri. Qazan ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin bitirgen. 1972 jyly “Qazaqstan” baspasy M.Sısekenovtiń “Dáriger Muqamedjan Qarabaev” atty kitapshasyn shyǵardy. Avtordyń ózi de belgili dáriger edi. Eńbegin naqty derekterge súıenip jazǵan-dy. Qarabaev týraly respýb­lıka tarıhynda aıtylady, murajaılarda derekter bar. Onyń urpaqtary – nemereleri, shóbere-shópshekteri Almatyda, Qostanaı oblysynda turady.

Men de Muqamedjannyń nemere inisi Kárim aqsaqal arqyly Qarabaevty jaqsy bilip aldym. Kóp nársege qanyqtym. Burynnan túrli derekterden ǵana alǵan bilimim Kákeń aıtqan kóp áńgimelermen keńip, baıı tústi. Qalaýbek Tursynqulovtyń “Polıar sheńberiniń ar jaǵynda” degen jolsapar kitabyn da qyzyǵa oqyp shyqqanmyn. Qalekeńder ana bir jyldary bir top qalamgermen Saha eli – Iаkýtııada shyǵarmashylyq maqsatynda bolyp qaıtqan-dy. Jazýshylar ol jaqtan Muqamedjan Qarabaev jóninde biraz málimetter ákelipti.

Qostanaı jerinde Muqamedjannan em qabyldaǵan adamdar da barshylyq edi, birazy endigi kóz jumdy. Jasy seksenge kelgen Ámına atty apamyz tiri. Muqańdy umytpapty. Bala kezinde qolyna qaǵyndy jara shyǵyp, Muqamedjanǵa ákesi aparyp emdetip jazypty. Sonymen, Muqańnan beri de 74 jyldyń júzi aýdy. Onyń kózin kórgen Kárim shal men osy apamyz ǵana qaldy. Al Muqań jaıly áńgimeler halyq arasynda kóp aıtylady. Muqamedjan Qarabaev qazaqtan shyqqan tuńǵysh zeınetker de eken. Onyń el aldyndaǵy qyzmetin jaqsy bilgen Álibı Jangel­dın ózi úkimetke arnaýly hat jazyp, zeınetaqy tóleýdi surap, bekittiripti. Bul qujat respýblıka bas muraǵatynda saqtaýly.

Qazan ýnıversıtetiniń dıplomyn alyp kelgen Muqamedjan 1887 jyly qazaq arasynda dárigerlik jumysyn bastaıdy. 1888 jyly Qostanaı qalasynda dáriger bolyp qyzmetke ornalasady. Ol kezde bul qalada nebári tórt oryny bar kishkentaı emhana bolypty. Qarabaev tek Nıkolaev (Qostanaı) ýezi ǵana emes, Yrǵyz, Shalqar, Aral, Qarabutaq, Aqtóbe, Túrkistan sııaqty jerlerge shyǵyp júredi. Keıinnen Iаkýtııa, Orta-Kolymaǵa baryp, alapes aýrýlarynyń kolonııasynda birneshe jyl qyzmet jasaıdy. Ol Qazaqstannyń ýezderin jaıaý aralap shyqqan. Qostanaıdan jeti júz shaqyrym Qarabutaqqa balalardyń juqpaly aýrýyn emdeý úshin at-arbamen issaparǵa barǵany jónindegi onyń esep qaǵazy saqtalǵan. Ol tek aýrý adamdardy emdep qana qoımapty, naýqastyń aldyn alý sharalaryn da júrgizgen. Aýrýdyń dıagnozyn belgilep, tájirıbe arttyrý úshin óliktiń denesin ashyp, sot-medısınalyq saraptama jumysyn da atqarǵan. 1911 jyldar shamasynda alapes aýrýyna qarsy kúres júrgizýge ony Iаkýtııa, Orta-Kolyma jaqqa úkimet jibergen. Sol jaqtan ony 1916 jyly Petrograd shaqyrtyp, Qyzyl Krest uıymyna kómekke qosady. Sodan Qarabaev elge 1918 jyly qaıtyp oralady. Qazaqstanda densaýlyq saqtaý jumystaryna tartylady. Elde dáriger jetispegendikten, ony bir aýdannan ekinshi aýdanǵa únemi jumysqa jiberip otyrady. Mysaly, 1919-1920 jyldary qazirgi Áýlıekól aýdanyna jiberiledi. El arasynda kóp taraǵan súzekpen birge 1921 jyly kúzde Qostanaı ýezinde oba aýrýy burq ete qalady. Bul kezde Qarabaev Ýrıskıı aýdanyna jiberiledi. Jasynyń ulǵaıǵanyna qaramaı, at ústinen túspeı, janyn salyp eńbek etedi. 1922 jyly Borovskoı poselkesine qaıta kelip, jumys isteıdi. Súzek, dızenterııa, merez, bezgek, qyrqulaq, túıneme, sheshek aýrýlaryna qarsy qoldan kelgen járdemin aıamaıdy. Mezgilimen jalaqy da ala almaı, kúnkórisi de jutań, qıynshylyq kóredi. Soǵan qaramastan, halyq densaý­lyǵy úshin etken eńbekteri ushan-teńiz. Ol ýaqytpen sanaspaı, qaı jerde aýrý bolsa, sol jerden tabylady eken. Alla-taǵala eldiń densaýlyǵyn ózine arnaıy tapsyryp qoıǵandaı, qaltqysyz qyzmet etipti. Sol úshin de ol eldiń qurmetine bólenipti.

Aǵaıyndy Dáýlet pen Muqamedjannyń ákesi Qarabaı Tekeuly baı bolmaǵan kórinedi, shamaly, orta sharýalyq kúnkórisi bolypty. Ybyraı Altynsarınmen jaqyn bolǵan. Oǵan Muqamedjanyn alyp baryp, Troıskidegi gımnazııaǵa túsirtedi. Odan Qazan ýnıversıtetine barýyna da Ybekeńniń septigi tıse kerek. Ybyraı aýyryp jatqanda Muqamedjan oǵan qamqorlyq jasap, emdeıdi. Ormannyń taza aýasy saýyqtyrady dep, Ybyraı aǵasyn Qostanaıdan 25 shaqyrym jerdegi jaılaýǵa tynyǵýǵa jibertedi. 1889 jyly Ybekeń tósek tartyp jatqanda, qyryq kún qasynda bolyp, kóz jumǵansha kúzetip otyrady. Bul jóninde Ybyraıdyń zamandastary jazǵan estelikte aıtylady.

Qarabaevtyń elde qanshalyqty syıly bolǵany Kárim shaldyń esteliginen de baıqa­lady. “Bir kúni, – deıdi ol, — qarly boranda túndeletip Sarykólge jettik. Boran uıtqyp, tútep ketken. Senimdi at áıteýir bir qaraǵa jetkizer dep kelemiz. Kók qaqpaly úıge mańdaı tireppiz. Esik qaqsaq, qyzmetshisi shyǵyp, bul úıdiń qonaq qabyldamaıtynyn aıtty. “Muqamedjan Qarabaev keldi dep qo­jaıynyńyzǵa aıtyńyz”, – dedim men. Esikten denesi aýyr, qymbat shapan jamylǵan myrza shyqty. Kele, Muqamedjan aǵamdy qos qoldap qushaqtap: “Siz ekensiz ǵoı, keshire kórińiz”, – dep jatyr. Erteńine de jibermeı, qadirli meıman etip, baratyn jerimizge uzatyp saldy”. Muqamedjannyń aty estilgen jerde ony baı da, baǵlan da tik turyp qarsy alady.

Muqamedjan Qazan ýnıversıtetin bitirgennen keıin, Orynbor qalasyndaǵy aýrýhanaǵa qyzmetke ornalasypty. Jaqsy maman retinde onyń aty elge lezde taraıdy. Osyndaǵy kadet korpýsynda sabaq beretin M.Bekchýrınniń jalǵyz qyzy Hadıshamen tanysyp, kóńil qosyp, eline ala ketedi. Hadısha oǵan Muqamedkárim atty ul taýyp beredi. Eki-úsh jasynda osy bala oınap otyryp, tamaǵyna shanyshqy kirip, qaıtys bolady. Hadısha aýyl turmysyna úırenbegen, ári qaıǵydan qan jutyp, Orynboryn saǵynady. Biraq Muqamedjan halqyn qımaı, elde qalyp qoıady. Áıtse de mahabbattary úzilmeıdi. Ekeýi eki jaqta júrse de, hat arqyly habarlasyp turady. Hadıshasy muny súıgeni sonshalyqty, basqaǵa kúıeýge shyqpaıdy. Ekeýiniń qoshtasarda ýaǵdasy bolypty: basymyzǵa qııamet kúni týǵanda bir-birimizdi izdep tabamyz degen. Sol kún 1928 jyly Muqamedjanǵa týǵanda, Hadısha qulaǵyna habar tıisimen dereý kelip jetedi. Aıtpaqshy, jas sábıleri Muqamedkárim qaıǵyly qazaǵa ushyraǵannan keıin, inisi Dáýlettiń otbasynda dúnıege kelgen nárestege Muqamedjannyń ózi Kárim dep at qoıypty. Muhamedkárimniń ornyn toltyrsyn degen ǵoı. Bul 1905 jyl eken. 1928 jyly taǵdyr aıyrǵan jan jaryn izdep poıyzben Orynbordan shyqqan Hadıshany páýeskemen baryp Qostanaıdan qarsy alatyn, odan aýylǵa jetkizetin de osy Kárim.

Kárim aıtady: “Esik aldyna kelip toqtadyq. Ishten Muqamedjan aǵam shyqty. Qalanyń zııalylary sekildi ádemi kıingen, oqymysty, mádenıetti adam ǵoı. Páýeskeniń esigi ashylyp, beri kóringen Hadıshasynyń qolynan ustap, ózi túsirip aldy. Súıip, aımalap, aıqasqan qushaqtaryn jaza almaı turdy. Hadıshanyń kózine móltildegen jas úıirildi. Aǵaıym qaltasynan jibek oramalyn alyp, onyń kóziniń jasyn súrtti”.

Bir aı shamasynda Muqamedjan qaıtys bolady. Sodan qyryq kúnnen soń Hadısha da qaıǵydan júdep qaza tabady. Ol sonda súıip qosylǵan qosaǵyna elinen birjola kelgen eken ǵoı. Ol jaqpen de qoshtasyp, bekip kelipti. Ýaǵdaǵa ekeýi de márt bolǵan. Hadısha da Muqamedjannyń qasyna jerlenipti. Sóıtip, tatar qyzy men qazaq ulynyń taǵdyry osylaısha birge aıaqtalǵan.

Búkil keńestik ókimet kezeńinde Muqamedjan Qarabaevty qazaqtan shyqqan tuńǵysh joǵary bilimdi dáriger dep aıtyp júrdik. Reseı oqýyn oqyp adam bolǵan dep dáriptedik. Qazaqta buǵan deıin óner-bilim bolmaǵanyn kórsetý úshin, bizdi orys ımperııasy ǵana qatarǵa qosqan deý úshin de qajeti bolǵan bolar. Áıtpese, budan bes júz jyl buryn da qazaq О́teıboıdaq deıtin dáriger-ǵalym atamyzdyń ótkenin tarıhshylar endi taýyp jatyr. Alaıda, tuńǵysh pa, tuńǵysh emes pe, Qarabaevtyń oǵan qatysy joq. Másele – bilimin halqynyń kádesine jaratqanynda. Zamanynyń qandaı ekenin bile bilip, ony jaqsartýǵa shama-sharqynsha kúshin jumsap, búkil ǵumyryn osy maqsatqa arnap ótýi onyń azamattyq erligi bolǵany sózsiz. Ol óle-ólgenshe  eline qaltqysyz qyzmet etti. HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq dalasynda Muqamedjandaı joǵary bilikti dárigerler saýsaqpen sanarlyqtaı bolǵany belgili. Osynysymen de ol el esinde qaldy.

Muqamedjan atamyzdyń zamanynda qadiriniń elge artyq bolǵanyn dáleldeıtin derekter men mysaldar kóp. Qaı jerde de ony qatty qurmettegen. Iаkýtııada birneshe jyl alapesti emdep aıaldap qalǵanynda, saha qyzyna úılenedi. Ol qyz jergilikti bir kósemniń qyzy bolsa kerek. Elge oralarda olar Ysmaıyl jáne Tamara atty eki balasyn ózimen birge ala ketýge ruqsatyn beredi. Qadirlep shyǵaryp salady. Osy Ysmaıyldan (Esiman) onshaqty nemeresi bar. Ysmaıyl ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary qaıtys boldy. Tamarasy Almatyda bertinde qaıtty.

Keńes ókimeti Muqamedjannyń tuńǵysh dárigerdiń biri ekenin moıyndaǵanymen, ony laıyqtap este qaldyrýǵa tipti qunt kórsetpedi. Jańaǵy biz joǵaryda áńgime etken Kárim Dáýletuly qudaıdyń zaryn qylyp, jergilikti aýdan, oblys basshylaryna baryp, habardar etkenmen, onyń janaıqaıynan de eshteńe shyqpaı júrdi. Vvedenka selosyndaǵy bir kósheniń aty Muqamedjanǵa áreń buıyrdy. Selodaǵy kirpish zaýytyna kirpish jaıatyn alań kerek bolyp, onyń qasynda ornalasqan qazaq qorymy traktormen ysyrylyp tastalatyn bolady. Bul qorymda Muqamedjannyń, Dáýlettiń ákeleri Qarabaı jatyr edi. Ata-baba arýaǵyn qalaı qorlaımyz, bermeımiz dep el turyp aldy. Oǵan qarap jatqan ókimet joq. Joǵarydan kelisilgen ruqsat qaǵazymyz bar, jıyrma bes jyldan keıin qorymdardy buzýǵa bolady dep, basshylar ózeýreıdi. Traktoryn alyp kelip, qorymnyń shetin syra bastaǵan. Janushyryp Kárim Dáýletov aýdan jáne oblystyq Keńes atqarý komıtetine jetip, qyzyl keńirdek bolǵan. Tipti bolmaǵan soń, ǵumyry ótirik aıtyp kórmegen aqsaqal: “Bul jerde kim jatqanyn bilesizder me? Qazaqtyń tuńǵysh dárigeri Muqamedjan Qarabaevtiń qabiri jatyr. Káne, buzyp kórińder, buzdyryp kóriń­der. El-jurt betterińe túkiredi, keleshek qarǵys aıtady!” – dep zárelerin alady. Muqamedjan Qarabaev degen soń, olar da jibip sala beredi. Endeshe, bul qorymdy saqtap qalaıyq degen sheshimge ázer keledi.

Kárim shal ózi biletin, ishte saqtaǵan qupııasyn eshkimge aıtpaıdy. Muqamedjannyń molasy Vvedenkadan alty-jeti shaqyrym jerde, Keńaral degen tóbede jatyr. Muqamedjandy jáne Hadıshany osy qorymǵa óz qolymen qoıǵan. Qarabaıdyń qabirin saqtap qalý úshin osylaısha ótirikke de basty. Keıin ókimet Qarabaıdyń molasynyń  basyn qaraıtyp, oǵan Muqamedjannyń esimin jazdy.

Alaıda, taǵy bir qaýiptiń basy qyltıdy. Osydan bes-alty jyl buryn Tobyl ózeniniń bıik jaryn sý shaıyp qulaı-qulaı jarqabaqtaǵy Qarabaı molasyna taqap jetip qaldy. Kárimniń aıtýynsha, áýelde bul qorym jardan eki júz metrdeı alysta turǵan eken. Tobyl tasyǵan saıyn jar da keńip, qabirge bir metrdeı qalǵan. О́kimet adamdaryn ákep kórsetip, tehnıka uıymdastyryp, Kárim molany kóshirmekshi bolady.

Jolym túsip, Vvedenkaǵa bara qalǵanym esimde. Aqsaqaldy izdesem, osylaı da osylaı, molany kóshirýge ketti dedi. Biz qorym basyna barǵanda, súıekti saýdyratyp qazyp alyp, aq qapshyqqa salyp qoıǵan eken. “Qarabaı atamnyń súıegi! Kórgiń kelse, kór!”, – dedi maǵan. Ǵasyrdan astam ýaqyt sarp bolyp qalǵan súıek. Muqamedjandaı asyldy bergen adamnyń qańqasy qapshyqtyń jartysyna da tolmaǵan. Uzaq qaradym. Qarabaıǵa selonyń ekinshi jaǵyndaǵy keıinirek túsken zırattan jańa qabir qazylyp qoıylǵan eken. Soǵan jerledik. Keıin ústine tórt qulaqty tam salyndy.

Bul syrdy men bilemin. Kárim shaldyń Almatyda turatyn jalǵyz uly Jaqsylyq biledi.  Muqamedjan Qarabaevtyń týǵan nemeresi – A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde oqytýshy bolyp isteıtin, aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń kandıdaty Muqamedjanov Qosylbaı biledi. Kárim bizdi Muqamedjan Qarabaevtyń máńgi tynystap jatqan naqty ornyn kórsetýge aparǵan. “Muqamedjannyń esimimen Qarabaıdyń da súıegin saqtap qaldym. Alla-taǵala meni keshirer. Qudaı aqyna istedim”, – dedi bizge.

Bul shyndyqtyń artynan ashylatynyna, Kárimniń de kúnásinen arylatynyna senimdimin. Al sol qorymnan qozykósh jerde Muqamedjan zıraty bar. Ony Kárim aqsaqalmen birge jańaǵy Jaqsylyq, Qosylbaı úsheýmizden basqa eshkim bilmeıdi. О́ıtkeni, bul jer qaltarysta, oǵan baratyn jol joq. Máshıne de júre almaıdy, sý oryp ketken saı-sala. Baıaǵyda munda el otyrǵany belgili. Búginde mańynda jandy qarǵa joq. Árirekte shópshiler kóriner, biraq olardyń munda sharýasy ne?

Tirisinde bul kisi eline buldanbaı qyzmet qyldy. О́lisinde eliniń esinde qalǵany  bolmasa, basynda belgisi joq. Onyń súıegin Keńaralǵa 1928 jyly arýlap qoıǵan Kárim qarııa bıyl toqsannyń jeteýinde. Áıteýir, ol óziniń aqtyq boryshyn oryndap, bizge aıtyp ketkenine shúkirlik eter. Biz ózgelerge aıtarmyz. Bıyl Densaýlyq jylynda Muqań atamyzdy eske alyp, taǵzym etsek qandaı jarasymdy bolar edi!

Baıtursyn ILIIаS,
“Egemen Qazaqstan”.

QOSTANAI.

24 sáýir 2002 jyl.