Shyńǵyshan sýretteriniń syryna úńilsek

Jeksenbi, 16 qyrkúıek 2012 0:35

Shyńǵyshan jalpaq jerdiń jarty­syna ámir júrgizgen uly tulǵa. Ony búgin orynsyz maqtaý da, qısynsyz dattaý da ábestik. Qazirgi kezde uly hanǵa baılanysty kóptegen zertteýler júrgizilip, kóptegen jaılar  anyqtalyp jatyr. Solardyń biri Shyńǵyshannyń sýretterine qa­tysty. Bizdiń 1990 jylǵa deıin Shyń­ǵyshan sýreti dep, onyń nemeresi Qubylaıhan ornatqan Iýan ulysyn qurtqan qytaı áskeriniń qolbasshysy Go-sy-sınniń sýretine tabynyp kelgenimiz ókinishti (№1 sýret). Eýro­pa men orys tarıhshylaryna senip, 70-80 jyl boıy Shyńǵyshan emes, onyń dushpanyn dáripteppiz. Áıgili Iаnnyń “Shyńǵyshan” romanynan bas­tap mundaı jalǵan sýretter tarap ketken.

Jeksenbi, 16 qyrkúıek 2012 0:35

Shyńǵyshan jalpaq jerdiń jarty­syna ámir júrgizgen uly tulǵa. Ony búgin orynsyz maqtaý da, qısynsyz dattaý da ábestik. Qazirgi kezde uly hanǵa baılanysty kóptegen zertteýler júrgizilip, kóptegen jaılar  anyqtalyp jatyr. Solardyń biri Shyńǵyshannyń sýretterine qa­tysty. Bizdiń 1990 jylǵa deıin Shyń­ǵyshan sýreti dep, onyń nemeresi Qubylaıhan ornatqan Iýan ulysyn qurtqan qytaı áskeriniń qolbasshysy Go-sy-sınniń sýretine tabynyp kelgenimiz ókinishti (№1 sýret). Eýro­pa men orys tarıhshylaryna senip, 70-80 jyl boıy Shyńǵyshan emes, onyń dushpanyn dáripteppiz. Áıgili Iаnnyń “Shyńǵyshan” romanynan bas­tap mundaı jalǵan sýretter tarap ketken.

Ol týraly sóz etkende 1240 jyly jazylǵan “Qupııa shejire” álemge 600 jyldan soń, 1312 jyly jazylǵan “Jylnamalar jıyntyǵy” Azııa men Eýropada HVI ǵasyrda ǵana belgili bolǵanyn este ustaý lázim.

Bul sýretter 1928 jyly Pekın­degi fransýzdyń din taratýshy mıssıoneri A.Gıýbrektiń “Pekındegi ǵa­jaıyp muralar” atty eńbegi arqy­ly álem halyqtaryna málim boldy. Burynǵy úrdis boıynsha Qytaıda árkez bıleýshi handardyń jáne han­shaıymdardyń sýretteri saqtalatyn murajaı bolǵan. Oǵan qarapaıym halyq kirýge, kórýge tyıym salynǵan.

Sol áıgili han ordasyna amalyn taýyp kirgen A.Gıýbrek mundaǵy sýretterdiń durys-burystyǵyna mán bermeı, Qytaıdyń qylqalam sheber­leriniń eń ozyq dúnıesi dep asyra maqtaǵan.

Budan qyryq jyl ótken soń et­nograf-zertteýshi L.P.Sychev “Shyń­ǵyshan jáne onyń mırasqor­larynyń sýretteri” degen maqalasyn “Narody Azıı ı Afrıkı” jýrnalyna jarııa­la­dy. Bul sýret ásili Iýan ulysyn talqandaǵan Qytaıdyń Mın patsha­lyǵynyń qolbasshylaryniki. Ol sýretterdi keıin Chın ulysynyń sýretshisi Shangýan Joý salady da, Pekınde bastyryp, álemge taratady. Bylaıǵy jurt Shyńǵyshan dep maldanǵan bul sýret Qytaıdyń Mın ulysyn qurǵan Jý Iýan Jannyń bastaýymen mońǵoldardyń Iýan ulysyn qulatyp, el esinde qalǵan Go-sy-sınniń sýreti bolyp shyǵady.

Muny Gıýbrektiń sýretimen salystyra zerdelegende, Shyńǵyshan­nyń Go-sy-sınnen aıyrmashylyǵy tumaǵynyń qulaǵyna túlkiniń quıry­ǵyn taǵyp, uzyn saqal ósirtip, bo­lym­syz ózgertkeni baıqalady. Ony­men de tynbaı, Ý-fý degen atpen áıgi­lengen qolbasshynyń sýretin Gıýbrek Bathannyń (Batý han) sýreti dep jarııalap, Úkitaı, Qubylaıhan, Súbedeı batyrlardyń esh qısynǵa kelmeıtin jalǵan sýretterin bastyr­ǵan. Osydan baryp mundaǵa deıin mońǵol ádebıeti men ónerinde joǵa­ryda qytaı qolbasshysynyń sýreti úlgi bolyp kelgeni jasyryn emes.

Endi myna (№2) Iýan ulysynyń handary men hanshaıymdary sýreti­niń arasynan tabylǵan Shyńǵyshan sýretiniń qyr-syryna úńileıik.

Basyna aıqara japqan aq qundyz tumaq, ústine qaýsyrmaly orama jaǵa­ly aq shapan kıgen keń mańdaı­ly, kelisken kelbetine aq býryl saqaly jarasqan, sol qulaǵynyń artynda syrǵaǵa uqsaǵan dóńgelene túıilgen shashynyń sheti qyltıǵan, tumaq astynan samaıyna qaraı qos kekilin jara taraǵan adam beıne­lengen.

Bul sýretti Shyńǵyshannyń nemeresi Qubylaıhan Iýan ulysynyń dáýirlep turǵan tusynda saldyrǵan delinedi. Qubylaı Shyńǵyshannyń tasasynda qalyp qoıǵany bolmasa, Iýan ulysynyń irgetasyn qalap (1260-1294), uzaq ýaqyt óz ámirin júrgizgen álem patshalarynyń biregeıi. Ol búgingi jahandasýdyń sara jolyn bastap, Azııany Eýropaǵa ushtastyratyn alǵashqy habar-oshar júıesin bir arnaǵa salǵan, aıyrbas saýdany jolǵa qoıyp, mys aqshany qaǵaz aqshaǵa aınaldyrǵan adam.

Mundaı adamǵa uly atasynyń sýretin saldyrý, kóshpeliler tarıhyn jazdyrtý qıynǵa túspegen. Eń aldy­men, tarıh, shejire jazatyn akade­mııa, ınstıtýttar, ǵulamalar uıymyn qurysymen, 1278 jyly aqpan aıynda áıgili Kishiliktiń urpaqtarynyń biri Jalaıyrdyń Qara Qasen darhanyna uly atasy Shyń­ǵys­handy músindep somdaýdy tapsyrady (Iýan ulysy shejiresiniń 136-dápteri). Mońǵolda ustany – “darhan” dep qasterlep, “dar­han hýn býrhan ýhaantaı” (usta ulyqtardan da utqyr oıly) degen. Al qazaqta darhan adam, darhan jan dep márt, jomart, abyz, aqylgóı adamdy ataǵan. Kishiliktiń nemeresi, qas sheber Qara Qasen babamyz shejireshi, jyrshy, qylqalam sheberi bolǵan. Qubylaıdan “darhan” ataǵyna ıe bo­lyp, onyń ornyna han taǵyna otyr­ǵan О́lzııt Tamor han (1245-1308) kezinde de Iýan ulysynyń úkimet isinde hatshy, ǵalymdar alqasynyń basshysy bop taǵaıyndalǵan kórinedi. 1985 jyly Haılar qalasynda basyl­ǵan “Bogda batyrǵa sálem bere barǵanda” atty Iýan ulysynyń qundy qujatynda ol týraly “О́lzııt Tamor hannyń tusynda, 1303 jyly Shyńǵys, Úkitaı, Gýıýg, Týlýı, Mon­hó­deı sekildi bes hannyń tarıhyn tarazylap jazǵan shejire jylnama­lardyń bas sarapshysy edi” dep táptishtep kórsetilgen. Qara Qasenniń jazǵan tarıh, jylnama­laryn qytaı tiline Elıýı-Zýý ǵana aýdarýǵa quqyly boldy dep, “Daı Iýan ulysynyń jyl­nama­synda” onyń uly ǵu­la­ma, ǵa­jaıyp sýret­ker bolǵanyn dáleldegen.

Darhan Qara Qasen ǵulama 1308 jyly 52 jasynda dúnıeden ótedi.

Shyńǵys sýreti osylaısha Iýan ulysyn bılegen mońǵol handarynyń qolynda 1368 jyly Qytaıdan Toǵan-Tamor han qýylǵanǵa deıin saqtalsa kerek.

Bul sýretti 1927 jyly fran­sýz ǵalymy A.Mostart ǵylymı aına­lymǵa qossa, 1962 jyly Qytaıdyń Má­denıet mınıstrligi ǵalymdar al­qa­syn quryp, olar tarıhı derek­termen salystyra zertteı kele, bul sýretti Iýan ulysynyń tusynda Ja­laıyrdyń qylqalam sheberi salǵanyn rastady. A.Mostart aldyńǵy fransýz dindarynyń qateligin qaıtalamaı, bul sýrettiń shekesine qytaısha jazylǵan “Taızý qytaısha ataǵy – Shyńǵys­han, aty – Temýjın” degen jazýdy sý­ret­tiń sol buryshyna belgilep qoı­ǵan. Bul sýret sodan bylaı azdaǵan ózgeristermen ártúrli ataýmen jarııa­lanyp keledi.

1990 jylǵy demokratııalyq betburystan keıin Mońǵol bankisi 5000, 10000 tógrókke (mońǵol aqsha­sy) Shyńǵyshan beınesin basqanda aıdarynyń dóńgelegin qulaqtyń syrǵasy etip bastyryp jibergen. Qarapaıym adam syrǵa men aıdardyń býylǵan úshin ajyrata almaǵanymen, tarıhshylar muny qatty synǵa alýda.

№3 sýretke keleıik. Bul negizinen Eýropa men orys tarıhshylary maldanyp júrgen sýret. “Mońǵol-tatar ústemdigi”, “Mońǵol shapqyn­shylyǵy”, “Shyńǵyshan joryqtary” degen álemge áıgili, aǵynan qarasy molyraq tarıh, shejirelerde Shyńǵyshan qalaı baıandalsa, sýretter de solaı salynǵanyn qazaq zııalylary jaqsy bilse kerek. Tipti sońǵy Orys ensıklopedııasynda han osyndaı keıipte beınelengen.

№4 bop belgilengen sýretti Turan halyqtarynyń sheberleri salǵan. Negizinen Islam dinindegi túrki elderiniń murasy. Qytaıda – Qubylaıdyń, Turanda Shyńǵystyń dańqy zor. Al Eýropada Altyn Ordanyń abyroıy ústem bolǵan. Orystardyń maqtanyshy Aleksandr Nevskıı osy ordanyń “qol balasy” bolǵanyn eskersek, tarıhty tara­zylaý qanshalyqty qıyn ekeni belgili.

Bertindegi túrki dúnıesiniń túp qazyǵy bolǵan sol “Altyn ordadan” qas sheberler, tarıhshy shejireshi­lerdi aparyp, Irandaǵy El (Il) han­dary 1312 jyly “Jylnamalar jıyntyǵy” atty kóshpeliler tarıhyn jazdyrǵan. Sol tarıhty jazýǵa Kindik Azııadan 20-daı shejireshi ǵulamalardy otbasymen alyp baryp, tarıh jazdyrǵany munda ǵana belgili boldy. Kitaptyń avtory bolǵan Rashıd-ad-Dın mamandyǵy dáriger, baı-dáýletti ári bilimdi adam bolǵan­dyqtan, baspager-sarapshynyń minde­tin atqarǵany bolmasa, bul tarıhty túrki halyqtarynyń ǵulamalary jazǵany taıǵa tańba basqandaı aqıqat. Qazaqta bar “Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy – Maıqy bı” degenge jete túsinbeppiz.

Orta ǵasyr dáýirinen qos mura saqtaldy desek, biri avtory belgisiz “Qupııa shejire”, ekinshisi – “Jylnamalar jıyntyǵy”.

1206 jyly kóshpeliler ımperııa­sy qurylyp, uly quryltaı bolǵanda elde jalǵyz basshy boldy. Ol el basqarýdyń klassıkalyq handyq júıesi edi. Uly quryltaı han saılaýdan bastap, myńbasylar men ásker qolbasshylaryn taǵaıyndaı­tyn el basqarý júıelerin bekitti. El­diń úkimet isin qatań tártippen qada­ǵalaıtyn, úkimet atynan bılik júr­gizetin, úkim shyǵaratyn “Jar­ǵyshy” (bıler) saılandy. Muny keıin­gi ádebıetterde mońǵolsha “ıh zasag”, qazaqsha “uly jarǵy” dep atady.

Keıin HÚI ǵasyrda Eýropaǵa taraǵan Shyńǵyshan daqpyrtyn “Qupııa shejire” emes, “Ih Iаsa” – “Ih zasag” “Uly jaza” – “Uly jarǵy” – zań erejeleriniń jıynty­ǵy asyrdy. Dálirek aıtsaq, 1226 jyly Joshy, 1227 jyly Shyń­ǵyshan qaıtys bolǵan soń mońǵolsha – Mónhó, qazaqsha Maıqy bıdiń basqarýymen Bathannyń buıryǵy boıynsha zań-jarǵylar qaǵaz betine tústi. Shyńǵystyń jarlyqtary, el basqarýda qoldanǵan nusqaýlary keıingi han-bılerge úlgi bolsyn degen nıetpen shejire-tarıh  bolyp jazyldy. Joshy áýletiniń qoldan qolǵa jalǵasqan bul zań erejeleri keıin Táýke hannyń tusynda “Jeti jarǵy” degen atpen áıgilendi. “Jar­ǵy” degendi mońǵol zańgerleri kúni bú­ginge deıin “zarga” – “aryz-ótinish­ti” sheshý, kesim aıtý dep aıtady. “Uly jarǵy” 48 baptap turyp, 80 paıyzy adamdy jazalaýdy kózdegen bolsa, Táýkeniń “Jeti jarǵysynyń” jeteýi birdeı adam qunyn kesýden jetimdi jetildirip, jesirdi qańǵyrt­paýǵa baǵyttalady. Qysqasha túıip aıtqanda, “Uly jarǵy” men “Jeti jar­ǵyny” salystyra zertteý isi Qa­zaqstan ǵalymdarynyń úlesinde tur.

Shyńǵyshannyń sýretine arqaý bolǵan ańyzdarda: “kók kózdi, jıren shashty” degenge mońǵol ǵalymdary N.Saıshal, D.Baıarlar daý aıtady. Shyńǵystyń arǵy babasy ólip, jesir qalǵan Alangýa báıbisheden nekesiz úsh ul týǵan. Oǵan basqasy dúdámal­danǵanda, “Tańsholpannyń aldynda kók kózdi, jıren shashty áýlıe ishin sıpap ketedi eken de artynan ul týady” dep ol qansha aqtalsa da, olar Málik degen qolǵa túsken adamǵa kúdiktene qaraǵany bar. Tarıhshylar osy sózdi maldanyp, Shyńǵysty kók kózdi, jıren shashty degendi, Shyń­ǵysty kózben kórgen qytaılyq Chan-chýn áýlıeniń “ol etjeńdi, tolyq de­ne­li ajarly adam” degenin, “Jylnamalar jıyntyǵynda”: “qoı kózdi, qońyrqaı júzdi” dep jazǵanyn alǵa tartady. Al “Qupııa shejirede” Esúgeıge Qońyrattyń Deı shesheni: “Ba­lańnyń kózi otty, júzi nurly eken, quda bolsaq qaıtedi” degeninen basqa onyń bet-beınesi, keskin-kelbetin sýrettegen birde-bir derek joq.

Shyńǵystyń mingen aq aýyz kerqula aty jaý ortasynda qalǵanda alyp shyqqany (Qupııa shejirede) jalǵyz ret aıtylǵany bolmasa, onyń jeke basy týraly esh nárse aıtylmaǵan.

Túrki elderiniń sheberleri salǵan sońǵy sýretten onyń “tek kók táńirge, óz kúshine ǵana sengen” qaı­sar­lyǵy ańǵarylady. Osy sýretterge qarap, ol týraly jádigerlikterdi zerdelep, tóreligin aıtý – keleshektiń isi. Tarıhshy bizdiń biletinimiz, búginge deıin bári ańyz arqyly aıtylǵan­dyǵynda. Tipti onyń beıitin japon ǵalym­darymen úsh jyl udaıy, amerı­kan zertteýshilermen eki jyl boıy izdep tappaı otyrmyz. Tabylmaıdy da.

Búgin álem jahandaný dáýirine aıaq basty. Dál osyndaı tusta qazaq, mońǵol tarıhshylary Azııa, Eýropa tarıhshylarymen birlese otyryp, qupııalardyń betin ashýǵa zor múmkindikter týǵanyn aıtý lázim.

Ásili bul sýretterdi men mynaý Shyńǵystiki, mynaý Shyńǵystiki emes deýden aýlaqpyn. Muny oqyrman ózi zerdeleı jatar.

Islam QABYShULY,
Mońǵolııa Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi.

30 qazan 2002 jyl