1. Týǵan eldiń túlegi Rýhanııat abyzy Pir Beket ata Myrzaǵululy – ǵıbratty ǵumyr keshken, el arasynda áýlıe atanǵan tarıhı tulǵa.
Nursultan Nazarbaev
(09.2010 jyl)
Sol jyly kóktem erte shyqty. Jaısań jazǵyturynyń jarqyn jyryn, barqyn nuryn, talshyn syryn áýeli aq tamaq qarlyǵashtar jetkizgen. Jem boıynyń balapan taldary da erte kóktemnen qalǵysy kelmeı búrin balalatyp, jas jýsannyń juparyn aralatyp, baldyrǵan báısheshekteri «jas júrek jaıyp saýsaǵyn, talpynǵan anaý kúnge alys». «Aspan kúlimsirep», jer jymıyp, sý jarqyldap, qaz qańqyldap, samal sóılegen bir sátti kúni bizdiń úı Amanbaı toǵaıynyń Jemge umsynǵan jerine kelip, baqan kótergen. Sońǵy úsh-tórt jyldaǵy ádet osy. Qyr boıyn qońyraýlatqan qozy-laq – bizdiń menshigimiz. Jalańaıaq júgirip, aldyn qaıyryp, enelerinen aıyryp, migir tappaımyz. Osynda kúndelikti kúıbeńniń ulyjińgir tirligi qyzady.
Jem jaǵalaı túndik ashqan aqshańqan úıler aıdynǵa tósin malǵan aqqýlardaı bolyp qaz-qatar qonady. Amanbaı toǵaıynyń arqa jaǵy Sheńgeltoǵaı, onyń shyǵys betkeıinde ordaly jylannyń oshaǵy bolyp jatatyn Jyńǵyltoǵaı. Kádimgi, ekinshi «Altyn adam» tabylǵan Jyńǵyltoǵaı, ataqty Araltóbe. Osy eki ortada Sarmattyń sardary máńgilik qonysqa jambas tıgizgen. Kıeli, qasıetti jer. Amanbaıdyń atyn bilgenmen, zatyn bilmeımiz ol kezde. Bilgizbegen. Jaryqtyq ol da qasıet qonǵan kóregen, emshi, ańyz boıynsha qajet kezinde shapanynyń eki etegin jaıyp jiberip, ushyp kete beretin áýlıe bolypty. Osy toǵaıda otyrady eken. Beket atanyń tustasy. Jaqyndyǵy da bar kórinedi.
Biraq esimi elge jaıylmaı, toǵaıda aty qalǵan. Toǵaıdyń batys betinde Qulshan arýaqtyń beıiti. Áli kúnge deıin el túnep, bata tilep jatady. Odan tústikke qaraı mańdaı tireseń, Qyrǵyn arýaqtyń qorymy. Shyǵysqa qaraı moıynusynsań, áıgili Aqmeshit. Demek, osy bir Bermýd ushtaǵany sekildi aýmaqta talaı ańyz-abyzdar dúnıege kelip, ǵıbratty ǵumyr keshken. Bulardyń bári qazir «Qazaqtyń qasıetti jerleri» kartasyna túsken.
Osylardyń ataqtysy – Aqmeshit. Aq boryq alasa taýdyń betkeıi kóne qorym. Arab áripterimen ádiptelgen, eski, jel men jańbyr mújigen qulpytastar, nardaı shókken qaıraq tastar men qııýy ketip, qulap jatqan qozyquıryq tastar. Osy jerde, qasıetti ózen – Jem boıynda, bir kezderi Shat dep atalyp, talaı urpaqqa qonys, sýsyn bolǵan ózen boıynda, aq boryq alasa taýlardyń eteginde Beket atamyz 1750 jyly dúnıe esigin ashqan. 1813 jyly 63 jasynda ómirden ótken. Osynda Beket atamnyń atasy Janaly, anasy Jánııa, ákesi Myrzaǵul, balasy Toǵaı máńgilik damyldap jatyr.
1867 jyly osy óńirde bolǵan ǵylymı ekspedısııa múshesi A.O.Dıýgamel Beket atanyń osy jerdegi meshiti týraly: «Aqbor tóbeniń betindegi qasqyrdyń úńgirindeı tesikke bir adam zorǵa sıyp, úńgirmen úsh qulashtaı júrgende eni eki jarym qulash, bıiktigi kisi boıyndaı dóńgelek kıiz úı pishinindegi saǵana tamǵa kiredi. Syrtta qudyq bar. Onyń oń qaptalynda taǵy bir bólme. Osylardyń arasynda syryq tur. Jemdegi Aqmeshitti budan 50 jyl buryn salǵan, Beket qaıtys bolǵan soń Oǵlandyǵa qoıylǵan» dep jazyp ketken. (Rýsskıı arhıv. 1885 jyl, №2, 184-187 better).
Baıaǵy baıansyz kúnderde osynaý jeti jurt kelip, jeti jurt kóshken, baǵzy zamanda «jemboıylyq» degen ataýǵa ıe bolǵan Altyul taıpalary tarıhı tar kezeńde bul mekennen yǵysyp, 1622 jyly Qajy Tarhanǵa qonys aýdaryp, ol jaqta da jaǵdaılary bolmaǵan soń úlken toby 1626 jyly qaıta oralyp, qonys tepken. Bular da qasıetti babamyzdyń arǵy juraǵattary bolsa kerek. Jórgekti jurttan jyraq ketken jemboıylyqtardyń qazirgi zamanda qaı eldiń quramynda, qaı jurttyń uranynda júrgeni bir Allaǵa aıan. Edil boıynda qalǵan eski jurtqa qaıyryla qarap, qamyryǵa ókinip, kóz jastaryn bulap, esil erlerimiz talaı óksigen ǵoı.Jem jerinde, tarıhtyń tórinde qaldy. Kezinde, kóktemde tasyǵanda, attylyny aǵysymen batyryp, túıelini tolqynymen tóńkergen, asý bermes asaý sý bul kúnde, keshegi keńestik júıe kezindegi qoldan bógen salyp, shiderlegen kezde, ábden jýasyp, jazda tilersekten aspaı keship óter, tamyzda tartylyp úzile bastar, qyrkúıekte jylap aqqan jylǵa bolyp qalar jaǵdaıǵa jetti. Sumyraı kelse sý quryǵan, naısap kelse ný quryǵan kezeńde Jem boıyndaǵy Aqmeshit te kózden qaǵys, nıetten alys qaldy. Áýleki adyrań, «áperbaqan bes bóri» bireýler meshitti qıratyp, talan-tarajǵa da salǵan. Qyzyl qyrǵynnyń sol «aıda-shap» atjalmandary abyroı tappady. Ońǵany joq.
Tarıh tapjylmaıdy. Qasıet qasiretke aınalmaıdy. О́sıet ólmeıdi. Tarıhtyń talaı ǵasyrlyq osynaý kúre jolynda Aqmeshit te sapar shekken jandarǵa medet-saıa bolyp, peıili tazaǵa jebeýshi, parasaty molǵa demeýshi bolyp jata berdi. Nar shókken, naradý bolǵan kóne mekenniń nazy da, jazy da Táýelsizdik kelgende qaıta jańǵyryp, kóneniń kúre joly kóńildiń tórine, yqylastyń beline, jaqsylyqtyń jerine aınaldy. Jymy jumbaq jalǵyzaıaq joldar endi aıdyndy dańǵyl bolyp saırap jatyr. Sol dańǵyldar nıet etken jandy atanyń týǵan jerine alalamaı alyp kelip jatady.
Beket ata jıyrma toǵyz tańbaly kishi júz eliniń ishindegi on eki ata Baıulynyń Adaı taıpasynyń Muńal tarmaǵynan taraıdy. Atanyń ákesi – Myrzaǵul, anasy – Jánııa. Jánııa anamyz, jaryqtyq, qasıetti Nazar qojanyń qyzy eken (Nazar qoja ataqty Ábish Kekilbaıdyń babasy Jańaıǵa bata bergen abyz. Sol batadan keıin týǵan ulyna Jańaı baba Qojanazar dep at qoıǵan. Ábish aǵamyzdyń urpaqtary qazir Qojanazar degen tekpen júr). Muńaldan Jaýly bólimi, odan atamyzdyń Qosqulaǵy shyǵady. Beket atadan Jaılaý, Báıteli, Toǵaı, Baınııaz, Qodar esimdi bes ul jáne Mańdaıly, Aqmańdaı degen eki qyz taraıdy. Olardan taraǵan urpaqtar qazaq jeriniń tórtkúlinde tirlik keship jatyr.
Meniń anam da Muńal-Jarynyń qyzy, ıaǵnı Beket ata maǵan uly naǵashy bolyp keledi. Meniń de kindigim osy jerde kesilgen. Jaz aılarynda osy jerde alańsyz oınap, qoı qaıyryp, qozy aıyryp, qarmaq salyp óstim. Buryn muny maqtan etip aıtýshy edim, endi «táýbe» dep nıet etip, qasıetti jerdiń, qasterli erdiń esimin elge úlgi, ómirge ónege, peıilge kerege etetin jasqa keldim. Bul maqalany da sondaı shynaıy peıildiń mysaly retinde jazyp otyrmyn. Ataǵa arnaǵan arzý jyrlarym – óz aldyna bir kósh.
Jylǵalardan bastalyp, jaıylyp aǵatyn Jem ózeni Aqtóbe jerindegi Muńal-Jary taýlarynan bastaý alady. Demek, ejelden bul óńir Muńal-Jarylardyń ataqonysy bolsa kerek. Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynda kóptep turatyn adaı jurtynyń: «Bul bizdiń atajurtymyz» dep aıbyndanyp otyratyny osydan bolar. Kezinde qazaq jeriniń ataýlaryn aýdaryp jazyp, qýlyq ustanǵan orys jaratylys taný ǵylymy salasynyń timiski mamandary kartaǵa Mýgadjar (Muǵadjar) dep jazyp jiberip, baıyrǵy izden adastyrǵan. Elimizdiń kartasynda da osy jazý áli tapjylmaı tur. Beket atanyń naǵashysy, «Erdiń sońy – Eset» atanǵan bahadúr batyr babamyz Eset Kókiulynyń Jemmen tórkindes Elek ózeni boıyndaǵy dóńde óz ósıeti boıynsha: «Aıaǵymdy qubylaǵa berip jerleńder, jaýlarymdy jerime jibermeı tirep jataıyn» dep, amanatynyń oryndalýynda da talaı tylsym jatyr. Qazasy qaharmandyqpen ushtasqan, ólimi de ómirsheń bolǵan qaıran, babalarym-aı. Olardyń erlik jolynda etigimen sý keshken, belinde bes qarýy daıyn turǵan, qazanattary túregelip turyp uıyqtaǵan zamannan tartqan uly joly azattyqqa alyp keldi ǵoı, táýbe! Sonyń biri júrekten shyqqan – sopylyq jol.
Qazaq dalasyna keń taraǵan sopylyq joldy aýqymdy kólemde taratýda erekshe eńbek sińirgen áýlıe, abyz aqyn Qoja Ahmettiń ilimin jalǵastyrǵan Beket atanyń sopylyq joly bizdiń ata-babanyń dinı dástúrimen rýhanı-ımanı jaǵynan tereń tamyrlasady. Kezinde Muhammed paıǵambarymyz (s.a.s.): «Islam dini keıin 73 tarmaqqa bólinip, ártúrli teris aǵymdardyń jetegine túsedi. Sonyń bireýi ǵana – aqıqat. Biraq keıin olardyń bári joıylyp, men ustanǵan mazhab qaıtadan ornaıdy» dep ketken. Dinı saýatsyzdyq dúmshelikti, dinı ásirelik áýlekilikti, dinı elikteýshilik rýhanı soqyrlyqty kórsetip jatqan qazirgi kezeńde sopylyq joldyń syndarly da, sárýar baǵyty sanalyq jańǵyrýǵa ulassa degen úmit pen arman bar. Uly ustazdyń ulaǵatty sózi uranymyz da, quralymyz da bolsyn dep qyzmet jasaıtyn din mamandarynyń aldynda turǵan paryz ben qaryz osy.
Áýlıe – ýálı (ýáli) arab sózi ekeni belgili. Qurannyń arab tilinde túsýiniń ózinde tylsym qupııa men erekshe qasıet bar. Onyń negizin salǵan Muhammed paıǵambardyń (s.a.s) ustanǵan uly baǵyty – sýfızm. Sopylyq ilimniń alǵashqy kezeńinde (IH ǵ.) bul ataý teosofııalyq mazmunda qoldanyldy. Osy rette ony erekshe meńgergen jandy áýlıe dep baǵalaý oryn aldy. Allanyń nur dıdaryn kórgen ulyq Paıǵambardyń (s.a.s.) da senimdi ókili – áýlıeler degen uǵym osy áýlıe atanǵandarǵa berilgen dinı baǵa edi. Hakım Termezıdiń paıymdaýy boıynsha: «Paıǵambar Allaǵa ǵana emes, áýlıeniń de demeýine súıenedi». Qazirgi uǵymǵa salǵanda, áýlıe – paıǵambardyń jergilikti jerdegi ókili, hakim. H ǵasyrda sopylyq ilimdegi áýlıe ıerarhııasy belgili júıege túsip, olardyń sopy atalýy osyny dáleldeıdi. Bizdiń zamanymyzǵa jetken «Mańǵystaýda 360 áýlıe» degen tirkes osydan kelip shyqqan. Osylar arqyly HIII ǵasyrda sopylyq ilim ıslam dúnıetanymynyń tirekshi ustynyna aınalǵan.
Qazaq dalasyna ıslam dinin taratýshy qoja áýletiniń tulǵalary: Baba Túkti Shashty Ázız, Arystan Bab, Ysqaq Bab, Saıramdaǵy sansyz Babtar, Shaıhy Ibrahım, Qoja Ahmet Iаsaýı, Shopan ata, Masat ata, t.b. bolsa, halyqqa ıslam dininiń sopylyq jolyn taratqan jergilikti halyqtan shyqqan Beket ata, Buǵra Qara han, Bahaýıddın Naqyshband, Naýan haziret, Maral ıshan, Qaljan Ahýn, Máshhúr Júsip, Ońaı ata sekildi tulǵalar áýlıelik joldy jalǵastyryp, halqynyń qadir-qurmetine bólengen. Ulttyq ortada etnıkalyq bolmysqa aınalyp, ıslam agıologııasynda esimderi túzilgen, ańyz-áfsanaǵa, mıfopoetıkalyq beınege beıimdelgen olar jergilikti halyqtyń sıynar tiregine, zııarat eter ornyna aınalǵan. Sopylyq ilim, sopylyq jol osylaı ornyqqan. О́ıtkeni sopylyq jol qazaq halqynyń kóshpeli ómir saltyna, ádet-ǵurpyna, salt-dástúrine rýhanı jaǵynan etene jaqyn. Onyń basty túsinigi – anımızm, ıaǵnı adamnyń jan men rýhqa senimi. Ortodoksııalyq ustanym dinı aýqymda dástúrdiń turaqtylyǵyn bildiredi. Imam Aǵzamnyń joly – sonda «haq, týra jol» degen sóz.
Sopylyq joldyń piri, áýlıelik qasıeti jurtynyń kóz aldynda kóringen, abyz Abaı aıtqan «kemel adam» dárejesine jetken Beket atanyń ómiri keıingi urpaqqa úlgi-ónege ǵana emes, mártebeli mektep, minajatty dáris bolsa, qazaq jastarynyń adasyp, aýa jaıylyp, ata-babanyń dinı dástúrine kereǵar kelýi aqyrynda aqylǵa júginip, óz súrleýine qaıta túsýine kómekshi bolar. «Shyndyq sonda» dep shyǵandap Shamǵa ketip, jat jerde pushaıman bolyp júrgen baýyrlarymyzdyń týǵan el jaqqa telmire qarap janarynan tamǵan kóz jastary aqıqat pen tarıhattyń ústemdik qurýynda ǵana qurǵaıdy. Abaı táspirlep ketken «kemel adam» ilimin tolyq meńgergen Beket ata bir mezgilde birneshe ólshemde ómir súrgen. Bizge jetken ańyzdarda Beket atanyń moıny qara aqqý bolyp ushýy, shyn máninde, onyń osy ólshemder dárgeıine jetkenin bildiredi.
Qazaq tarıhynda tosyn da tosqaýyl pikirlerimen kórinip júrgen qalamger-tarıhshy Muhambetkárim Qojyrbaıuly bir dereginde áıgili akademık A.D.Saharovtyń: «Men atom energııasymen beker aınalysyppyn. Men sopylyqtyń «Kratovyı nara» teorııasymen shuǵyldanýym kerek edi. Ony meńgergender bir qurlyqtan ekinshi qurlyqqa, bir planetadan ekinshi planetaǵa kózdi ashyp-jumǵansha bara alady. Qurlyqtyń ár jerinde bir mezgilde kórinýge bolady. О́mirdegi ókinishim osy» degen sózin keltiredi. Beket ata sonaý qıyrda jatqan Mańǵystaýdyń oıynan Buqaradaǵy tańǵy namazǵa aqqý bolyp ushyp kelip qatysyp, jurttyń bárine kórinip, qaıtadan ushyp ketip otyrǵan. Demek, akademık aıtqan teorııa boıynsha «kemel adam», qazaq aıtatyn «áýlıe» bir mezgilde birneshe jerde boı kórsete alady. Mundaı mysaldar taýly Tıbettiń áıgili monaqtarynda da bolǵan. El arasynda «qara sýdy teris aǵyzǵan», nemese «aspanda ushqan qusty qolǵa qondyrǵan» degen ańyz-áfsanalar kóptep aıtylady. Beket atanyń jaıylyp júrgen kıikterdi qolymen ıshara jasap qaıyryp ákelip, saýyp alyp, saýyrynan sıpap qaıta jiberýi týraly ańyzdardyń da astarynda aqıqat jatpasyna kim kepil?
О́tken jyly tamyzda barǵan kezekti minajattyq saparymda atanyń meshitinen shyqqan kezde oń jaǵymnan kórinip, shyńnyń ushar basyna shyqqansha qaptalymnan erip júrip otyryp, jıyrma metrdeı jerge úsh ret kelip aldymda qarap turyp, shyǵaryp salǵan bes arqardy atanyń maly dep jaqsylyqqa joryp, janymnyń jupar shashqany bar. Atamyzdyń máńgilik mekeni – Oǵlandy taýy geografııalyq-tektonıkalyq jaǵynan da jumbaqqa toly. Mundaǵy aýa raıy da, tasty jaryp shyǵyp jatqan bulaq ta, san alýan tústi jartastar da, bir-birine uqsamaıtyn ósimdikter álemi de tylsym tirshiliktiń erekshe bolmysy bolyp seziledi.
Osyndaı ǵajaıyp sezimdi 2011 jyly Alla sátin salyp, Mekkede bolǵan kezimde, Ulyq paıǵambarymyzǵa (s.a.s.) Qurannyń alǵashqy aıattary túsken Nur taýyndaǵy Hıra úńgiri janynda bolǵan shaqta bastan keshken edim. Adamdar sekildi taýlar da uqsas bolady ǵoı. Oǵlandy taýy men Nur taýynyń pishini men pishimi, túsi men túri bir-birin qaıtalaıdy. Hıra úńgirinde Jaratqannyń jarlyǵymen túsken aıan aıattar «oqy» degen sózden bastalsa, Oǵlandy taýyndaǵy Beket atanyń ımanı tirligi «oqytýdan» bastalǵan. «Oqy» men «oqytý» degen tórkindes sózderiniń arasynda «Kratovyı nara» teorııasynyń ómirde júzege asýynyń tylsym qupııasy bar sekildi. Tegi bir tel sózder «áýeli sóz bolǵan» degen Uly Kitaptaǵy tujyrymǵa tııanaq emes pe?
Qajylyq sapardan oralǵan soń, 2012 jyly, «Qaǵbanyń qarlyǵashtary» degen atpen minajattyq jyr jınaǵyn shyǵardym. Sol jınaqta áıgili Nur taýy men Hıra úńgiri týraly:
Jaqpar tastyń ájiminen syrǵanap,
Nur taýynan tarap jatqan nur ǵajap.
Kúlli álemdik musylmannyń biri bop,
Taýǵa qarap telmiredi bir qazaq.
Hıra-úńgirge kóp qaradym úńilip,
Minajat qyp, aıat oqyp, búgilip.
Qulaǵyma Quran úni kelgendeı,
Júrek soqty asyqqandaı júgirip...
Quran bizdi ońdyrady ońdyrsa,
Jylytady kápir demi tońdyrsa.
Quran emes, eń bolmasa jyr túser,
Nur taýyna qonar edim qondyrsa,–dep jazdym. Árıne, árbir musylman Nur taýyna túneýge qushtar eken, biraq qalyptasqan tártip boıynsha oǵan ruqsat berilmeıdi. Biz de mundaı múmkindikke ıe bola almadyq. Biraq jyrymdy qaldyrǵandaı kúı keshkenim aıan.
«Sharıǵat bazarynda saırandaǵam, Maǵrıpat baqshasynda jaırańdaǵam, Tarıhat saraıynda taırańdaǵam, Haqıqat esigin ashtym, mine» dep Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz jazyp ketkendeı, (Qoja Ahmet Iаsaýı, «Hıkmetter», 41-shi hıkmet, 102-shi bet. Aqyn Esenbaı Dúısenbaevtyń aýdarmasy) dúnıe tórttiginiń tórine shyqqan Beket atanyń sopylyq joldaǵy qasıetti qyzmeti búgingi urpaqqa úlgi bolsa kerek-ti. Horezmde ataqty dindar, ǵulama Baqyrjan qajynyń (Fahraddın) dárisin alyp, úzdik shákirti bolǵan, onyń alysqa laqtyrǵanda ushyp kelip Oǵlandy taýyna shanshylǵan kók asataıaǵyna erekshe qasıetimen ıe bolǵan Beket atanyń aty ańyz ben aqıqattyń arasyndaǵy altyn kópir sııaqty. Ańyzdyń astarynda aqıqat jatatyny daýsyz. Aqqý bolyp ushyp, aqıdany ustanyp, aqıqatty sopylyq jolmen jalǵaǵan Beket atanyń osy kıeli qusty tańdaýynda da tarıhı mán bar.
Ejelgi Ellada elinde «Svan» atty Qudaı músini bolypty. Oryssha «Svan», aǵylshyn tilinde «swan» (qazaqsha aıtylýy «sýan») «aqqý» degen sóz eken. Qazaq shejiresindegi «sýan» rýyn eske salatyn osy sózdiń aqqý sózine qatysy bar shyǵar degen qyzyq oı kelip te qalady. At qoıǵysh qazaq san qustyń atyn qoıǵan ǵoı urpaqtaryna. Ellada jerinde de baıyrǵy babalardyń izi bar. Anaý Eýropa qurlyǵynyń teristiginde tebindep jatqan Skandınavııa elinde, ásirese Norvegııada aqqý kıeli qus sanalady. Ony atpaıdy, etin jemeıdi, úılerinde tumar etip taǵady. Onyń astanasy Oslodaǵy eń úlken, saltanatty alań «Aqqýlar alańy» dep atalady. Osy aqqýlar men bizdiń baıtaq dalamyzdyń ózen-kólderine kóktemde kelip, qanatyn jaıyp, balapan órgizetin aqqýlardyń arasynda kózge kórinbes, biraq kóńilge túbirles bir baılanys jatqan shyǵar degen oı bar.
О́tegen ORALBAIULY,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty
(Jalǵasy bar)
