“ALǴA QARAI JÚRMEGEN ADAM KERI KETEDI”

Búgingi tańda Qazaqstanda ómir súrip jatqan ulttar men ulystardyń ózara qarym-qatynastaryndaǵy aý­yz­­birlik, tatýlyq, syılastyq, tózim­­dilik sııaqty ıgilikter ózdiginen qa­lyptasa salǵan dúnıe emes. О́kinishke qaraı, kóp­shilik osy baǵa jetpes qun­dylyq­tardy tabıǵı jaǵdaıda paıda boldy dep túsinedi. Bálkim, onyń sebebi ke­shegi Keńes dáýirinde odaqtas elderdiń birtutas halyq bolyp, bir-birimen yntymaqtastyqta ómir súrgenin arqaý etetindikten bolar. Jýyrda memlekettik deńgeıde zor mańyzǵa ıe Qazaqstan halqy As­sam­bleıasynyń kezekti sessııasy ót­keni kópshilikke málim. Assambleıa­­nyń alqaly jıynynda ultaralyq qa­­tynastar salasyna qatysty bir­qa­tar ózekti máseleler qarastyryldy. Atap aıtar bolsaq, sessııaǵa jınal­ǵan qaýym nazaryna “Qazaqstannyń el birligi doktrınasy” usynyldy. Búgingi tańda Qazaqstanda ómir súrip jatqan ulttar men ulystardyń ózara qarym-qatynastaryndaǵy aý­yz­­birlik, tatýlyq, syılastyq, tózim­­dilik sııaqty ıgilikter ózdiginen qa­lyptasa salǵan dúnıe emes. О́kinishke qaraı, kóp­shilik osy baǵa jetpes qun­dylyq­tardy tabıǵı jaǵdaıda paıda boldy dep túsinedi. Bálkim, onyń sebebi ke­shegi Keńes dáýirinde odaqtas elderdiń birtutas halyq bolyp, bir-birimen yntymaqtastyqta ómir súrgenin arqaý etetindikten bolar. Osyǵan baılanysty Iýgoslavııa memleketiniń tarıhynan bir mysal kel­tirgim keledi. Keńes Odaǵy tusyn­da Iýgoslavııaǵa jurtshylyq asa bir qyzyǵýshylyqpen qaraıtyn. Sebebi, sol jyldary ol Shyǵys Eýropadaǵy qarqyndy damyǵan, ósip-óngen mem­le­ketterdiń qatarynda boldy. Bul elde halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy edáýir joǵary edi. Ári kapıtalızmniń de, sosıalızmniń de nyshandary baı­qalatyn. Keńes ǵalymdary Iýgosla­vııanyń úlgisin, tájirıbesin elimizde paıdalaný tıimdi bolady degen pi­kir­ge kelýi osyǵan baılanysty. Onyń ústine, atalmysh el tarıhy baı, kóp ultty memleket bolyp sanaldy. Kezinde saıası basshylyqqa, bı­lik­ke kelgen adamdardyń kóregen saıa­­satynyń arqasynda órkendegen ha­lyq XX ǵasyrdyń 90-shy jylda­rynda bir-birimen qaqtyǵysqa túse bastady. Jazyqsyz qan tógilip, beı­kúná jan­dar qurbandyqqa shalyndy, myńdaǵan adam elinen bezýge májbúr boldy. Kúni búginge deıin bul aımaq­ta to­lyqqandy turaqtylyq ornaǵan joq. Tek qana shet memleketter ki­ri­sip, olardyń qarýly kúshteri ara­las­qan soń ǵana qaqtyǵystar báseńdedi. Ultaralyq tatýlyqty baǵalaýǵa qatysty taǵy bir mysaldy Grýzııa­nyń basyna túsken ahýaldan baıqaýǵa bolady. Grýzııa da kezinde damyǵan, órkendegen respýblıka bolǵany barshaǵa belgili. Al sońǵy jyldary bul eldiń saıası sahnasynda aýys-túıister oryn alyp, bılikke belgili bir tulǵalar kelgennen keıin kezinde órkendegen Grýzııada azamattyq soǵys órti tutandy. Halyq alasapyrannyń ortasynda qaldy. Jergilikti jurt­shy­­lyq atam zamannan mekendep kel­gen jerlerin tastap, basqa aımaq­tarǵa kete bastady. Nátıjesinde, óz al­dyna otaý tigip, jeke memleket bol­ǵan Grý­zııaǵa óz ishinde jikke bólinip, ydyraý qaýpi tóndi. Búginde búkil álem jurt­shylyǵy burynǵy Grýzııa memleke­tiniń aýmaǵynda jańa terrıtorııalyq qurylymdardyń paıda bolǵanyn kórip otyr. Qazir Grýzııadan irgesin aýlaq salýǵa tyrysyp jatqan terrı­torııalyq qu­rylymdar bolashaqta onyń quramyna qaıtadan qosyla ma, joq pa? Bul saýaldyń jaýabyn tabý qıyn. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bizdiń el .úshin óte aýyr kezeńderdiń biri boldy. Sol aýyr kezeńde halyq­tyń arasyndaǵy tózimdilikti saqtap, tatýlyq pen dostyqty nyǵaıtý, qo­ǵamdy tyǵyryqtan sátti alyp shyǵý úlken erlikpen teń. Sebebi, Keńes Odaǵy kelmeske ketip, quramyndaǵy elder óz aldyna otaý tikken tusta kóptegen ulys ókilderi, sonyń ishinde orystar ózderin otansyz qalǵandaı sezingeni ras. Kezinde bir shańyraq­tyń astynda kún keshken halyqtyń sanasynda erteńgi kúnge degen senim azaıyp, kókeılerinde qobaljý paıda bolǵan edi. Osy tusta birqatar etnostardyń ózderiniń tarıhı otandaryna oralýy, máselen, orystardyń – Reseıge, nemisterdiń – Germanııaǵa kóshýi sııaqty qubylys beleń aldy. Bir sózben aıtqanda, kóshi-qon úrdisi kúsheıdi. Alaıda, soǵan qaramastan elimizde halyqtyń aýyzbirligin, tatýlyǵyn saqtap qalý úlken saıası sheberliktiń belgisi dep oılaımyn. Sol kezeńde qoǵam úshin óte qajet ári utymdy ıdeıa dúnıege kelgen bolatyn. Ol — Elbasymyzdyń 1995 jyly Qazaqstan halqy Assambleıa­syn qurý ıdeıasy. Buryn-sońdy álemdik tájirıbede mundaı uıym bolmaǵandyǵyn erekshe atap ótken jón. Elbasymyzdyń bul usynysy óz kezeńindegi kezek kúttirmeıtin ozyq ıdeıa bolǵany sózsiz. Qazaqstan halqy Assambleıasy elimizdegi barlyq ulys ókilderiniń betke ustar azamattarynyń basyn biriktirgen, toptastyrǵan uıym bol­dy. Uıym janynan ult ókilderinen quralǵan keńes jasaqtaldy. Memle­ket basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ómirlik tóraǵasy bolyp saılandy. Búginde Keńes aıasynda ultaralyq qarym-qatynas, etnomádenı, tildik erekshelikterdiń saqtalýy, tózimdilik pen tatýlyqty, dostyqty nyǵaıtý sııaqty ózekti máseleler sheshimin tabýda. 1995 jyldan bergi aralyqta As­sambleıa ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý jáne ult múddelerin toǵystyrý máselesinde, túrli etnostar men konfessııalardyń beıbit ómir súrýin qamtamasyz etýde kóptegen jetis­tikterge jetti. Máselen, 2007 jyldan bastap saıası reformalar aıasynda Assambleıadan usynylǵan Parlament Májilisinde 9 depýtat saılaý qu­qyǵyna ıe. Ultaralyq qatynastar isindegi jetistikterge qaramastan, bul salada áli de bolsa jete kóńil bólýdi talap etetin máseleler bar. Assam­­bleıasynyń tájirıbesin qazirgiden de joǵary deńgeıge kóterý qajet. О́ıtkeni, bul másele elimizdiń tynys-tirshiligindegi eń basty máselelerdiń qatarynda ekendigin esten shyǵar­maǵan jón. “Qazaqstannyń el birligi dok­trı­nasynyń” jobasy bizdiń qoǵa­my­myzǵa óte qajet ári der kezinde ja­salǵan qujat bolyp tabylady. Ejel­gi Qytaı fılosofy Konfýsııdiń: “Alǵa qaraı júrmegen adam keri ketedi” degen danalyq sózi bar. Bizdiń oıymyzsha, bul máselede bir orynda turyp qalmaǵanymyz abzal. Bola­shaq­ta ultaralyq, etnosaralyq qa­rym-qatynastardy odan ári ilge­riletip, jańa kezeńniń jańa talap­taryna saı bolý úshin osy salada bastaǵan isti sátti jalǵastyrý úshin atalmysh Doktrına jobasynyń qajettiligi óte zor. “Qazaqstannyń el birligi doktrı­na­sy” jobasynda kóterilgen máse­lelerdiń biri — jalpyqazaqstandyq sáıkestikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan tujyrymdar. Osy uǵymnyń maz­mu­nyna tereń úńiler bolsaq, onyń má­nisin bylaısha qarastyrýǵa bolady. Elimizdiń halqy belgili bir ulttyń, ulystyń ókili bola tursa da, ózderin Qazaqstanmen sáıkestendirýinde, memleketti óziniń, balalarynyń bolashaǵymen baılanystyrýynda jatyr. Árbir azamat ózin eńbek etip, turmys keship jatqan eliniń patrıoty retinde sezinýi kerek. Iаǵnı Qazaqstannyń damýyna, kórkeıýine óz úlesin qosyp, taǵdyryn osy elmen baılanystyrýǵa daıyn bolýǵa tıis. Mine, jalpyqazaqstandyq sáıkes­tilik degen uǵymnyń túp-tórkini osyǵan kelip tireledi. Búgingi talaptyń bıiginen qaraı­tyn bolsaq, Doktrına jobasyndaǵy jalpyqazaqstandyq sáıkestilik má­selesi baıyptylyqpen, parasatty­lyq­pen, kóregendikpen qoıylyp otyrǵan dúnıe. Árıne, bul másele aldaǵy ýaqytta osy salada kóp eńbek etýdi qajet etetindigi túsinikti. Onyń kúrdeli jaqtarynyń biri – jalpy­qazaqstandyq sáıkestilikti barlyq ul­ys­tardyń sanasyna uıalatý, men­ta­lıtetine engizý. Jalpyqazaqstandyq sáıkestilikti el basyna aýyrtpalyq túsken jaǵdaıda tek qazaq ultynyń ókilderi ǵana emes, ózge ulys ókil­de­riniń de Otanyna, ata-babalarynyń ómir súrgen jerine, elime qaýip tóndi dep túsinýi, ony qorǵaý barshanyń azamattyq boryshy sanaýy dep bilemin. Qazaqstandy mekendeıtin ár ulystyń ókili keleshegin osy elmen ushtastyrýǵa tıis. Árbir azamat óz boıynda osyndaı sezimdi tárbıeleı bilse, quba-qup. Doktrınada qarastyrylyp otyr­ǵan máselelerdiń biri – ulttyq bir­liktiń basty qaǵıdattaryn belgileý. Sondaı-aq atalǵan qujatta ulttyq birlik degenimiz, etnostyq qoǵamdas­tyqtyń birtutas memleket quramynda ómir súrýi, el azamattarynyń Qazaq­stan­nyń qundylyqtary men murat­tar júıesimen sáıkestendirilýi dep túsindiriledi. Qazaqstan halqy ulttyq birliginiń negizgi qaǵıdattaryna qundylyqtar ortaqtyǵyn, urpaqtar sabaqtastyǵyna jeteleıtin ortaq tarıhymyzdy jatqyzýǵa bolady. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, qa­zirgi tańda qazaq halqynyń dástúrin, tilin, dilin, barlyq mentalıtetin boı­yna sińirgen, tabıǵı bolmysy qazaqtarmen bite-qaınasyp ketken ult ókilderi az emes. Máselen, bar­lyq etnostardyń arasyndaǵy tyǵyz mádenı baılanystyń negizinde ózge ulys ókilderi qazaqtyń qonaqjaı­lylyq, otbasy ınstıtýtyn erekshe qadir tutý, úlkendi qurmetteý, kishige izet kórsetý sııaqty qasıetterin óz boılaryna sińirip jatqandyǵyn baı­qaımyz. Iаǵnı, qazaq jerine kelgen etnostardyń mentalıteti ózgeriske túsip, memleketti quraýshy ulttyń dás­túrine, tarıhı tanymyna beıim­delýde. Demek, qazaq mentalıteti, tili, dili ózge ulystardy biriktirýshi faktordyń mindetin atqaryp otyr. Ortaq bolashaqqa jetý týraly jaýapkershilik te ultaralyq birliktiń negizgi faktorlarynyń biri deýge tolyq negiz bar. Olaı bolsa, árbir azamat táýelsiz memleketimizdi qurýǵa qatysy bar ekendigin aıqyn sezinip, bolashaq urpaqtyń taǵdyry úshin ortaq jaýapkershilikti arqalaıtyn­dy­ǵyn jete túsingeni abzal. Al tarıhtyń ortaqtyǵy másele­sine keler bolsaq, árıne, Qazaqstan tarıhy – eń aldymen qazaq eliniń ta­rıhy. Ol – táýelsiz memle­ket­i­miz­diń aýmaǵynda ómir súrgen alǵashqy memleketterdiń, ortaǵasyrlyq mem­le­ketterdiń tarıhy. Onyń ishinde qa­zaq memlekettiliginiń negizi bolyp ta­bylatyn Aq Ordanyń tarıhy. Má­selen, osy Aq Orda memleketi men onyń sol kezdegi astanasy Syǵanaq ataýlary búgingi Astanamyzdyń tórinen oryn alyp otyrǵany tarıhı taǵdyrymyzǵa degen qurmettiń ny­shany. Sondaı-aq memlekettiligimiz­diń tereńnen bastaý alatyndyǵynyń aıqyn kórinisi. Bizdiń oıymyzsha, taǵdyrdyń jeli aıdap, qazaq hal­qymen bir elde, bir jerde ómir súrýge májbúr bolǵan ózge ulystardyń tarıhy Qazaqstan tarıhynyń ajy­ramas bóligi retinde qarastyrylǵany jón. Endeshe, sońǵy eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan etnıkalyq toptar men qazaqtardyń tarıhy ortaq deýge tolyq negiz bar. Tarıhı faktorlardyń saldary­nan Qazaqstanǵa kelgen ulys ókilderi bizdiń elimizdiń ekonomıkasyn kó­terýge, mádenıet pen ǵylym sa­lasyn órkendetýge zor úles qosqandyǵyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul da halqymyzdyń tarıhynyń ortaq­ty­ǵyn, maqsat-múddeleri men bola­shaǵynyń bir ekendigin aıqyndaıdy. Doktrınada atalǵan taǵy bir ózekti másele — etnosaralyq qa­ty­nastardy júıeli jáne maqsatty túr­de zertteıtin ortalyq qurý. Bul or­ta­lyq Assambleıa janyndaǵy ǵyly­mı-saraptamalyq keńestiń bazasynda boı kótermek. Árıne, dál osyndaı qurylymnyń Assambleıaǵa óte qajet ekendigi anyq. Degenmen, osy oraıda bir túsiniksiz jaıttyń týyndaǵanyn da aıtpaı kete almaımyz. Bul másele 2005 jyly Elbasynyń sheshimi boıynsha Assambleıany kúsheıtý jónindegi shara retinde qabyldanǵan Jarlyqta aıqyndalǵan bolatyn. Osy Jarlyqta ultaralyq qatynas­tar­dy, etnıkalyq máselelerdi zert­teý jónindegi ortalyq ashý týraly naqty nusqaýlar berilgen edi. Meni osy máseleniń nelikten qaıta kó­terilip otyrǵany oılandyrady. Ke­zinde ashýǵa nusqaý berilgen ortalyq nelikten kúni búginge deıin quryl­ma­ǵany, jumys istep jatpaǵany tú­siniksizdeý bolyp tur. Árıne, aldaǵy ýaqytta bul ortalyqty quryp, onyń qyzmetin jolǵa qoıý kerek. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń quramyndaǵy Tarıh jáne etnologııa, Fılosofııa jáne saıasattaný ınstı­t­ýt­taryn etnosaralyq kelisim, etno­mádenı tózimdilik, etnosaralyq, kon­fes­sııaaralyq máseleler sııaqty óz­ek­ti taqyryptardy zertteýge paı­dalanýǵa bolady. Sondaı-aq, Fılo­so­fııa jáne saıasattaný ınstıtýty­nyń janyndaǵy áleýmettaný bó­li­miniń zertteý jumysyna memlekettik tapsyrystardy kóbeıtsek, sonyń arqasynda joǵaryda sóz bolǵan etnıkalyq máselelerdi tereńirek zertteýge múmkindik týar edi. Elimizdiń etnıkalyq ahýalyn sóz etkende, til máselesin aınalyp óte almaımyz. Jasyratyny joq, Keńes Odaǵy tusynda qazaq tili joıylyp ketýge shaq qalǵany belgili. Qazaq tili tek qazaqy ortalarda, qazaq aýyl­da­rynda, qazaq basylymdarynda qol­da­nys tapty, turmystyq tildiń deń­geıinde qalyp qoıdy. Alaıda, táý­elsizdik alǵannan keıin ana tilimizge memlekettik mártebe berip, onyń qol­daný aıasyn keńeıtýdi qolǵa al­dyq. Bul salada atqarylatyn jumys­tar áli de bolsa jeterlik. Aıtqymyz kelgeni, Doktrınada memlekettik tilmen qatar, orys jáne aǵylshyn tilderine de kóńil bólingen. Jalpy, ana tilińdi jetik bile otyryp, shetel tilderin meńgerý adamnyń rýhanı baılyǵyn bildiretin kórsetkishterdiń biri. Osy oraıda, úsh tuǵyrly til ıdeıasy bizdiń azamattardyń álemdik ǵylym-bilimdi meńgerip, ozyq má­de­nıetpen sýsyn­daýyna jol ashary anyq. Orys tiline qatysty oı-piki­rimizdi ortaǵa salar bolsaq, bul óte baı til, ǵylym-bilimniń tili ekendigin umytpaǵanymyz jón. Orys tili arqyly uly Abaı álemdik ádebıetti tanydy. Bul álemde keń taralǵan tilderdiń biri. Búgingi tańda Madlen Olbraıt, Margaret Tetcher, Kolın Paýel syndy álemdik saıasattaǵy beldi tulǵalardyń eńbekterin, basqa da salalardaǵy aıtýly dúnıeler jaryqqa shyǵysymen, az ýaqyt ishin­de orys tiline tárjimalandy. О́ki­nish­ke qaraı, osy tektes úlken eń­bekterdi qazaq tiline aýdarý máselesi tolyqqandy jolǵa qoıylyp úlgergen joq. Iаǵnı, oqyrmandarymyz qazaq tiline tárjimalanyp úlgermegen dú­nıe­lerdi oqý úshin orys tiliniń kó­me­gine júginedi. Al aǵylshyn tiliniń mártebesi qanshalyqty bıik ekendigi eńbektegen baladan, eńkeıgen kárige deıin túgel málim. Qoǵamtaný, saıa­sattaný ǵylymdarynyń kópshiliginiń teorııalyq negizi, ádistemesi aǵylshyn tilinde túzilgen. Tipti, aǵylshyn tilin meńgermeıinshe, azamattarymyzdyń halyqaralyq keńistikte emin-erkin júrip-turýy, bilim alýy, mádenı-ǵylymı turǵyda yqpaldasýy óte qıynǵa túsedi. Úsh tuǵyrly til ıdeıasyna qa­tysty myna jaıdy basa aıtqan jón. Mem­leket basshysy orys jáne aǵyl­shyn tilderin meńgerýge jaǵdaı týǵy­zyla otyryp, eń aldymen qazaq ti­line ba­symdyq beriletindigin aıqyn jet­kizgen bolatyn. Olaı bolsa, bú­gin­gi Qazaqstan azamattarynyń pa­ryzy – “ózge tildiń bárin meńgerip, mem­lekettik tildi qurmetteý” dep bilemiz. Doktrınada konfessııaaralyq qa­tynastar máselesiniń de qamtylǵany óte oryndy. Qoǵamda dinaralyq ún­desý men ózara túsinikti damytý, turaq­tylyqty nyǵaıtý jáne keleshek urpaqtyń dinge qatysty maǵlumatyn, bilim deńgeıin kóterý maqsatynda orta mektepterde “Dintaný negizderi” mindetti oqý kýrsyn júrgizý qajet­tiligi kórsetilgen. Bul kýrsty mektep qabyrǵasynda engizý durys dep esepteımin. Sebebi, ultaralyq jáne konfessııaaralyq qarym-qatynas bir-birimen tyǵyz baılanystaǵy dú­nıeler. Búginde elimizdegi ulys­tar­dyń árqaısysynyń óziniń qundy­lyq­tary, dástúri, nanym-senimi bar. Qa­zaqtar ıslam dinin, orystar hrıs­tıandyq pravoslavıe dinin, evreıler ıýdaızmdi ustansa, basqa da ulystar 40-tan astam dinı aǵymdar men se­nimderge boı usynǵan. Sondyqtan halyq arasynda bir-biriniń ustanǵan dinin qurmettep, oǵan tózimdilik tanytýǵa jeteleıtin úgit-nasıhat jumystaryn júrgizý artyqtyq etpeıdi. Sondyqtan bul pándi oqytý óte qajet dep esepteımiz. Doktrınada mektepterde Qazaq­stan halyqtarynyń tarıhyn, eń­bektegi jáne maıdandaǵy erlikterin dáripteıtin murajaı júıesin ka­lyptastyrý qarastyrylǵan. Árıne, bul bastamany da qoldaýǵa bolady. Ásirese, bul jumysty kóptegen etnos ókilderiniń shoǵyrlanǵan jerlerde júrgizý tıimdirek bolmaq. Qujat jobasynda kóterilgen máselelerdiń bir toptamasy jyl saıyn Qa­zaqstan halqynyń birligi kúnine ar­nalǵan “Meniń elim” atty halyqtyq-patrıottyq aksııalardy ótkizýge baǵyttalǵan. Bul sharanyń óskeleń urpaqtyń, jastardyń ara­syn­da etnostyq jáne dinı tó­zimdilik ıdeıalary men dás­túrlerin ári qaraı nyǵaı­tý­ǵa negiz bolary sózsiz. Bo­la­shaqta aksııa dástúrli sı­pat­ty ıelenedi degen oıdamyz. Taǵy da bir kóterilgen má­sele – etnostyq bu­qa­ralyq aq­parat qural­daryna qoldaý kórsetý. Búgingi tań­da respýblıkamyzda júzege asyry­lyp jatqan ulttyq saıasatty halyqqa jetkizý, taratý maq­saty ońaı jumys emes ekendigi kópshilikke málim. Bul qyrýar sharýa kózge kórinbese de, tyńǵylyqty qolǵa alýdy qajet etedi. Árıne, etnostyq buqaralyq aqparat quraldary ult­ara­lyq qatynastar­da­ǵy, ult saıasa­tyn­daǵy jetistikterge, utym­dy sharalarǵa kóbirek kóńil bó­lýi qajet. Ultaralyq jáne kon­fes­sııaaralyq qatynas­tar­dy saıasatqa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Endigi kóńil bóletin másele – etnosaralyq salaǵa qatysty ǵylymı-qoldanbaly bazanyń uǵymdaryn jetildirý. Osyǵan baılanysty “ult” degen uǵymnyń búgingi qoldanys aıa­syna qatysty pikirimdi bildire ke­teıin. “Ult” uǵymyn eki túrli ma­ǵy­nada qarastyrýǵa bolady. Eń aldy­men, bul uǵymdy orystardyń ózi Eý­ropadan alǵandyǵyn eskerýimiz qa­jet. Keńes úkimeti tusynda ol “et­nos” maǵynasynda qoldanyldy. My­saly, orys, ózbek, qazaq, ýkraın, ta­ǵy basqa etnostar Keńes Odaǵynda “na­sııa”, ıaǵnı, “ult” dep qarastyryldy. Al batys ǵalymdarynyń anyq­tamasyna súıensek, onyń maǵynasy etnostan góri áldeqaıda keń. Máse­len, AQSh-ta osy eldi mekendegen túrli halyqtar “amerıkalyq ult” degen uǵymnyń aıasyna uıyp otyr. Iаǵnı olar úshin “ult” degen uǵymnyń maǵynasy “etnostan” góri áldeqaıda tereń degen sóz. Sonyń arqasynda kóp­tegen etnostar AQSh týynyń astyna birikken. Osydan shyǵatyn qorytyndy, “ult” uǵymynyń negizgi maǵynasy “halyq” degenge kóbirek keledi. Iаǵnı, “ult” — bir memlekettiń quramyndaǵy halqy, sol memlekettiń azamattary degendi bildiredi. Endeshe, orystyń “nasııa” degen qos maǵy­nasy bar (saıası jáne etnıkalyq) sózin qazaq tilindegi qoldanysta ara-jigin ajyratyp alǵanymyz jón. Bul kezek kúttirmeıtin másele. Sebebi, qazirdiń ózinde etnosaralyq, ult­ara­lyq qatynastardy zertteý barysynda ǵalymdar arasynda osy uǵymǵa qa­tysty pikirtalastar tolastamaı otyr. Doktrınada kóshi-qon máselesine de nazar aýdarylǵan. Bul da qazirgi qoǵamdaǵy ózekti máselelerdiń biri ekendigi anyq. Kóshi-qon salasynda ulttyq zańnamany jetildirý ýaqyt talabyna saı kóterilip otyr. О́ıt­keni, Qazaqstan jer kólemi asa keń, qoınaýyndaǵy baılyǵy mol, eko­no­mıkalyq-áleýmettik damýy joǵary, saıası turaqtylyǵy myǵym memleket bolyp tabylady. Geosaıası turǵydan alǵanda, elimiz bir tarapynda alyp Qy­taımen, ekinshi tarapynda al­paýyt Reseımen, sondaı-aq Ortalyq Azııa memleketterimen irgeles jatyr. Bir aıta keterligi, osy elderde oryn al­yp jatqan saıası, áleýmettik, eko­nomıkalyq, demografııalyq úrdister bizdiń eldi de alańdatpaı qoımaı­ty­ny túsinikti. Ásirese, búgingi tańda shet memleketter men Qazaqstan ara­synda kóshi-qon úrdisi qarqyn alýda. Qazaqstan kóshi-qon úrdisin ret­tep otyrý máselesinde Kanada, Av­stralııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt sııaqty elderdiń tájirıbesine súıengeni durys degen oıdamyz. Bul elderdiń kóshi-qon salasyna qatysty zańnamasy jergilikti halyqtyń quqyn, memlekettiń egemendigin qor­ǵaıtyn myǵym zańdarǵa negizdelgen. Sondyqtan Qazaqstanda da kóshi-qon úrdisin qatań qadaǵalaıtyn, memle­ketimizdiń egemendigin qamtamasyz ete alatyn, dáıekti, salmaqty zańnama qajet-aq. Bul másele basa nazar aýdarýdy qa­jet etedi. Sebebi, sońǵy sanaqtyń ná­tıjesine kóz júgirtsek, Qazaqstan­daǵy qazaqtardyń úles salmaǵy 67 paıyzdyq deńgeıdi jańa ǵana baǵyndyryp jatyr. Bul mejeni áli de bolsa ósirý kerek. Endi kóshi-qon úrdisine qatysty Germanııanyń tájirıbesine kóz júgirtip kóreıik. Nemister Germanııada qalýdy maqsat etetin azamattar úshin birneshe talap qoıdy. Sonyń biri – nemis tilinen jáne nemis tarıhynan emtıhan tapsyrý. Nemistiń tili men tarıhyn bilmeıtin adam Germanııada qala almaıdy. Osy tájirıbeni Qazaq­stanǵa qonys aýdarýdy kókseıtin shetel­dikterge qatysty nege qol­danbasqa? Qazaqstandy mekendegisi keletin kez kelgen azamat bizdiń eldiń tarıhyn, memlekettik tilin, sondaı-aq jergilikti halyqtyń dástúrin qanshalyqty biletindigin emtıhan tapsyrý arqyly dáleldeýge tıis. Bul óz kezeginde kóshi-qon úrdisin ret­teýge ǵana emes, Qazaqstanda turatyn azamattardyń oı-sanasyn tárbıe­leý­ge de ıgi yqpalyn tıgizetini sózsiz. Qoryta kelgende, Doktrına aıa­synda kóptegen ózekti máseleler kó­te­rilgendigine kóz jetkizdik. Negi­zi­nen Doktrına arqyly qoǵam naza­ryna talqylaýǵa usynylǵan usta­nymdar, qaǵıdalar ýaqyt talabynan týyndaǵany anyq. Ǵalymdar, saıa­sat­tanýshylar, fılosoftar, sondaı-aq kózi ashyq, kókiregi oıaý qarapaıym azamattar tarapynan osy mańyzdy qujatqa qatysty oı-pikirler áli de aıtylatyndyǵyna senimimiz mol. Sóz joq Doktrına etnosaralyq kelisimdi, tózimdilikti, turaqtylyqty qamta­ma­syz etýge óz yqpalyn tıgizedi. Bul qoǵamǵa óte qajet ári zaman talabyna saı qujat dep esepteımiz. Kamal BURHANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, saıası ǵylymdar doktory, professor.