El dep eleńdeımiz

Sársenbi, 12 jeltoqsan 2012 7:17

Qazirgi tańda qazaq halqynyń eleýli bir bóligi Qazaqstan shekaralarynan tysqary jerlerde turyp jatyr. Al Batys Eýropadaǵy birqatar elderde de qazaq dıasporasynyń ókilderi ómir súrip keledi. Bıyl Batys Eýropa elderindegi qazaq dıasporasynyń qalyptasa bastaýyna 50 jyl tolyp otyr. Bundaǵy qazaqtardyń alǵashqy legi 1961 jyly Germanııa men Túrkııa arasynda qol qoıylǵan «eńbek mıgrasııasy» týraly kelisim-shart boıynsha 1962 jyldan bastap Túrkııadan Germanııaǵa qonys aýdarǵan. Túrkııamen sondaı kelisim-sharttar ol kezde eńbek kúshine muqtaj basqa Eýropa elderimen de jasalǵan.

Sársenbi, 12 jeltoqsan 2012 7:17

Qazirgi tańda qazaq halqynyń eleýli bir bóligi Qazaqstan shekaralarynan tysqary jerlerde turyp jatyr. Al Batys Eýropadaǵy birqatar elderde de qazaq dıasporasynyń ókilderi ómir súrip keledi. Bıyl Batys Eýropa elderindegi qazaq dıasporasynyń qalyptasa bastaýyna 50 jyl tolyp otyr. Bundaǵy qazaqtardyń alǵashqy legi 1961 jyly Germanııa men Túrkııa arasynda qol qoıylǵan «eńbek mıgrasııasy» týraly kelisim-shart boıynsha 1962 jyldan bastap Túrkııadan Germanııaǵa qonys aýdarǵan. Túrkııamen sondaı kelisim-sharttar ol kezde eńbek kúshine muqtaj basqa Eýropa elderimen de jasalǵan. Sol eńbek mıgrasııasy kelisim-sharttary negizinde qazaqtar taǵy Túrkııadan sol 1960 jyldardyń alǵashqy kezeńderinen bastap, 1970 jyldardyń aıaq shenine deıin Germanııaǵa qosa Shvesııa, Fransııa, Avstrııa, Norvegııa, Danııa jáne Shveısarııa sııaqty Batys Eýropa elderine kóship barǵan. Osylaısha Eýropa elderinde qalyptasqan qazaqtardyń óz betterinshe Gollandııa, Fransııa, Ulybrıtanııa jáne Avstrııa sııaqty elderge qonys aýdarýymen tolyǵa túsken.

Jalpy alǵanda, Eýropada turatyn qazaqtar eki toptan quralady: birinshi toptaǵylar 1950 jyldary Qytaıdyń Shyńjań aımaǵynan («burynǵy Shyǵys Túr­kistan») Pákstan jáne Úndistan ar­qyly Túrkııaǵa kóshken, ol jerden joǵaryda atalǵan eńbek mıgrasııasy arqyly Batys Eýropa elderine qonys aýdarǵan qazaq otbasylary men olardyń balalarynan quralady. San jaǵynan azdaý keletin ekinshi top 1920 jyldardyń aıaǵyna taman Qazaqstanda júrgizilgen sovettendirý saıasatynyń saldarynan elderinen ketip, Aýǵanstan jáne Iranǵa kóshken, ásirese, 1980 jyldardan bas­tap taǵy Túrkııa men Iran arqyly Eý­ro­paǵa kelgen qazaqtar men olardyń urpaqtarynan quralǵan.
Batys Eýropanyń ártúrli elderine qonystanyp, turǵan jerlerindegi tur­mysqa beıimdele bastaǵan sol qazaq­tar biraz ýaqyttan soń ózderiniń ana tilderin, ulttyq qasıetterin, mádenıetterin jáne salt-dástúrlerin saqtap, olardy keleshek urpaqtarǵa jetkizýdiń qamyna kirisken. Osy maqsatqa oraı olar qoǵamdyq uıym­dar quryp, solardyń aınalasyna toptasa bastaǵan. 1980 jyldardyń basynda tuńǵysh ret Germanııada qu­ryl­ǵan qazaq mádenıet qoǵamdarynyń qataryna basqa Eýropa elderinde quryl­ǵan qazaq qoǵamdary da qosylǵan. Osy qazaq ortalyqtary ózara baılanys­yp, jumystaryn belgili bir júıege keltirip, úılestirip otyrý maqsatyna oraı «Úılestirý keńesteri» uıymdastyrylyp, sol arqyly báriniń basyn qosatyn bir shańyraq uıym qurýdy qolǵa alǵan. Osy baǵyttaǵy jumystardyń nátıjesinde Eýropadaǵy 10 qazaq qoǵam 2009 jyly resmı túrde «Eýropa Qazaq Qoǵamdary Federasııasyn» qurǵan.
Eýropa qazaq qoǵamdary aldaryna qoıǵan atalǵan maqsattaryn júzege asyrý úshin birqatar sharalar da qoldanýda. Olardyń eń bastylarynyń biri – jyl saıyn Eýropanyń qazaqtar qonystanǵan bir elinde ótkiziletin dástúrli Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıy. 2002 jyldan beri júıeli túrde ótkizilip kele jatqan bul quryltaılarǵa Eýropada turatyn qazaq dıasporasynyń júzdegen ókilderine qosa ǵylym, áde­bıet jáne óner qaıratkerleri, án-bı ansamblderi, baspasóz qyzmetkerleri de qatysady. Ásirese, shetelderde týyp-ósken jas­tar­dyń bir-birlerimen tanysyp-bilisýlerine dáneker bolǵan jáne ártúrli elderde ómir súrip jatqan aǵaıynnyń basyn qosqan osy quryltaılarda Eýro­pa­daǵy qazaq dıasporasy dýsharlasyp otyrǵan ana tiline, ulttyq mádenıetke, ulttyq qundylyq jáne salt-dástúrlerge qatysty proble­malar talqylanyp, olarǵa qatysty sheshim-sharalar qarastyrylady. Taǵy osy taqyryptar aıasynda, Eýropa Qazaq Qoǵamdary Federasııasymen ony quraıtyn Eýropadaǵy qazaq qoǵamdary 2009 jyldan beri jyl saıyn Eýropanyń bir qalasynda Eýropadaǵy qazaq dıas­po­rasynyń jastaryna arnalǵan konferensııalar da ótkizip keledi.
Eýropa elderinde turatyn qazaqtar arasyndaǵy eń basty qıynshylyqtardyń biri ana tiline qatysty bolyp otyr. Qazirge deıin atqarylyp otyrǵan izgi nıetti is-áreketterge, sharalarǵa qaramastan Eý­ro­pa qazaqtary arasynda qazaq tiliniń jaǵdaıy jyl ótken saıyn nasharlap bara jatqanyn, ásirese, jas býynnyń ana tilin múldem bilmeı, umyta bastaǵanyn moıyndaýǵa májbúrmiz. Qazaq dıasporasyn qatty alańdatatyn mundaı jaǵdaıdyń qalyptasýynyń keıbir sebepterin mysal retinde keltirip ketetin bolsaq, buryn dıaspora ókilderi elden kelgen úlken kisiler basqa til bilmegendikten balalarymen jáne nemerelerimen tek qana qazaq tilinde sóıleıtin. Sondyqtan otbasy arasynda qazaqsha sóılesetin. Biraq qazir sol aǵa býynǵa jatatyn úlken kisilerdiń qatary tym sırep barady. Bul shetelderde turatyn qazaqtar arasynda qazaq tiliniń qoldanylý úrdisine aýyr soqqy bolyp tıdi.
Al endi Eýropada qazaqsha sóıleıtin orta joq. Balalar mektepterde, úlkender bolsa jumys oryndarynda turǵan jerleriniń tilimen sóıleıdi. Úıge kelse olar túrikshe sóılesedi. О́ıtkeni, qazirgi Eýropadaǵy qazaq dıasporasynyń orta býyn ókilderiniń barlyǵy derlik Túrkııada týyp-ósip, mektepterde túrik tilinde oqyǵan adamdardan quralady. Sondyqtan, olardyń balalary qazaqshaǵa shorqaq nemese múldem bilmeıdi. Buǵan qosa túrik tilinde keń taraǵan teledıdar habarlary men túrik tilindegi kıno fılm­der de mundaı jaǵdaıdyń qalyptasýyna úlken yqpal etýde.
Bir eskererlik jaı, tamyrlas, túbi bir til bolǵandyqtan ba, túrikshe sóılegen qazaq jastary keıin qazaq tilin úırengende tez qabyldap, tez úırenip ketip júr. Munyń keıbir mysaldaryn Túrkııadan, ıakı Eýropadan Qazaqstanǵa oqýǵa barǵan qazaq jastarynyń arasynan kórip te júrmiz. Biraq qazir qazaq dıasporasynyń jańa býynyna jatatyn Eýropada týyp-ósken ata-analar arasynda jańa bir daǵdy qalyptasyp keledi. Osy jańa býyn ata-analar otbasynda, ózara jáne bala-shaǵalarymen ózderi turyp jatqan jerdiń tilimen sóıleı bastady. Bul endi sheteldegi qazaqtar arasynda bolashaqta qazaq tilin saqtap qalýǵa tóngen eń úlken qaýiptiń biri bolyp eseptelse kerek.
Áıtkenmen, Eýropadaǵy qazaq qoǵam­dary, qazaqtar arasynda qalyptasqan ana tili jónindegi osy unamsyz betalysqa qarsy qol qýsyryp, jaıbaraqat óz jaı­larynda otyr deýge de bolmaıdy. Mysaly, London, Parıj, Keln, Mıýn­hen jáne Vesteros sııaqty qalalarda qazaq mádenıet qoǵamdary kóptegen ýaqyttan beri qazaqsha úıretetin kýrs­tar uıymdastyryp keledi. Bul oqý kýrs­taryna mezgil-mezgil Qazaqstannyń Eýropadaǵy dıplomatııalyq ókilderi de qoldaý bildirip otyrady. Aptasyna bir retten oqytylatyn qazaqsha úırený kýrs­taryna qyzyǵýshylyq kóp. О́ıtkeni, ol kýrstarǵa balalar, jastar tipti, eresek kisiler de qatysady. Biraq bul qazaqsha úıretý kýrstary keıde jalǵasyn tappaı, úzilip te qalady. Sondyqtan, Eýropa  Qazaq Qoǵamdary Federasııasynyń Fransııa qazaq mádenıet qoǵamy tarapynan 2011 jyldyń jeltoqsan aıynyń 24-25 kúnderi Fransııanyń astanasy Parıjde birge uıymdastyrylǵan «III Eýropa qazaq dıasporasynyń jastar konferensııasy» osy máseleni qarap, birqatar sheshimder qabyldady.
Sol sheshimderde qazaq tilin úırenýdiń eń tıimdi joldarynyń biri ıntensıvti kýrstar uıymdastyrý ekendigi basa kórsetilgen. Osyǵan oraı, Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıs­trligi, Eýropa Qazaq Qoǵamdary Federa­sııasy men Fransııa qazaq mádenıet qo­ǵamy tarapynan osy ústimizdegi 2012 jyldyń sáýir aıynyń 16-29 kúnderi aralyǵynda Parıjde jastar men eresekterge arnalyp 2 aptalyq ıntensıvti qazaq tili kýrsy birge uıymdastyrylǵan. Qazaqstannan kelgen maman muǵalimderdiń jetekshiliginde asa tabysty ótken osy kýrsqa qyzyǵýshylyq joǵary deńgeıde boldy ári oǵan qatysýshylarǵa sertı­fıkat berildi. Shetelderdegi qazaq jastarynyń qazaqsha til syndyrýyna asa yńǵaıly jaǵdaı jasaǵan mundaı sharalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tapsa nur ústine nur bolar edi.
Buǵan qosa, qazaqsha fılmder, teatr qoıylymdary, ázil-syqaqtar, tele­dıdardaǵy án-kúı, konsert baǵdar­la­ma­lary da shetelderdegi qazaqtar arasynda ana tilge degen yntany odan ári kúsheıteri anyq. Osy oraıda, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń sheteldegi, sonyń ishinde Eýropa elderi men Túrkııada turatyn qazaq jastarynyń óz betterinshe qazaq tilin úırenýine kómektesetin qazaq-túrik tilderinde daıyndaǵan kómekshi oqý-quraldaryn, SD dıskilerin, kitap jáne gazet-jýrnaldar daıyndap, keńinen jetkizip júrgenin de atap aıtyp ótken abzal.
Eýropadaǵy qazaq jastaryn ana tilin, ulttyq mádenıetin jáne salt-dástúrlerin úırenýge yntalandyratyn keıbir sharalardyń da mańyzy zor.
Al ana tiline shorqaq bolsa da, ıakı bútindeı bilmese de Eýropada turatyn qazaq jastarynyń kóbinde Qazaqstan – ata-jurtymyz degen uǵym qalyptasqan. Sondyqtan, Eýropa elderinde týyp-ósip, orta jáne joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqan qazaq jastarynyń ishinde qazaqsha bilip, úırenýge degen yntalary joǵary dep aıtýǵa bolady.
Sol sebepti, jazǵy demalystarda dıasporadaǵy qazaqsha úırengisi keletin jastardy toptarǵa bólip, Qazaqstannyń aýyldy jerlerine jiberý sharalary uıymdastyrylsa deımiz. Bul arqyly jastar birneshe aıǵa bolsa da azdap qazaqsha úırenip, ári salt-dástúrlerdi bilip, atajurtqa degen ynta-yqylastary artyp qaıtar edi.
Al joǵary oqý oryndaryn bitirgen, ýnıversıtetterden mamandyǵyn al­ǵan jas­tardy qalaýlary boıynsha Qa­zaq­standa uzaǵyraq turyp, qazaqsha til kýrstaryna baryp, atajurttaryn áb­den tanyp-bilip qaıtýlaryna jaǵdaı jasaýǵa da bolady. Osy oraıda, ótken 2011-2012 oqý jylynda Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetimen Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde shetelde týyp-ósken jáne Eýropada mamandyq alǵan keıbir jastarymyzdyń ýaqytsha kelisim-shartpen oqytýshy maman retinde qyz­metke tartylǵanyn atap ótkenimiz jón bolar. Mundaı sharalar aldaǵy ýaqytta da jalǵassa, ásirese, Eýropada turatyn jastarymyz atamekenge kelip, qazaq tilin, tarıhyn, mádenıetin, salt-dástúrlerin úırenip qaıtýǵa múmkindik tabar edi.
Al Eýropadaǵy qazaqtardyń ult­tyq salt-dástúrlerdi qanshalyqty saq­ta­ǵan­dyǵyna keler bolsaq, jaǵdaı jaman emes. Tipti, ony kútilmegen deńgeıde jaqsy deýge de bolady. Quda túsý, qyz uzatý, úılený toılary, shildehana, besik toı, tusaý kesý rásimderi, azan shaqyryp, balaǵa at qoıý dástúrleri, balany súndetke otyrǵyzý salty, qaıtys bolǵan kisige jetisin, qyrqyn berý, jyl aınalǵanda asyn ótkizý, oraza aıynda Quran-hatym túsirý sııaqty joralǵylar, salt-dástúrler azdy-kópti ózgeshelikterimen burynǵysynsha oryndalyp keledi. Munda, árıne, qazir qatary sırep bara jatqan elden kelgen aǵa býynnyń yqpaly úlken bolǵan.
Biraq, qazir qajetti sharalar qolda­nylmasa, Eýropadaǵy jańa býyn jastar­dyń assımılıasııaǵa ushyraý qaýpi bar. Aıtalyq, Eýropadaǵy jastardyń kóp­shiligi bolashaqta ne ata-analary kelgen Túrkııa jáne túrik mádenıeti saltymen ómirlerin jalǵastyratyn bolady nemese turǵan elderiniń mádenıetin jáne salt-dástúrlerin qabyldap, olarǵa sińisip ketedi. Sondyqtan, Eýropa elderindegi ata-analarǵa júkteletin mindet óte kóp. Biraq, ózderi shetelderde týyp-ósken osy ata-analarǵa Qazaqstandaǵy tıisti oryndardyń rýhanı qoldaýlary qajet. Mundaı rýhanı qoldaýlardyń júıeli túrde júzege asyrylǵany abzal. Osy turǵydan alǵanda, ústimizdegi 2012 jyldyń mamyr aıynda Danııada ótken Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıy kezindegi halyqaralyq dóńgelek ústel basqosýynda áńgimege arqaý etilgenindeı, Eýropa elderinde ashylýy jobalanyp otyrǵan «Abaı ınstıtýty» sekildi Qa­zaq­stan mádenı ortalyqtarynyń atqarar jumysy men qosar úlesteriniń mańyzy óte zor bolmaq.
Qoryta aıtqanda, «Jumyla kóter­gen júk jeńil» degen ataly sózde aıtyl­ǵandaı, joǵaryda atalǵan qıynshy­lyq­tardy retke keltirý úshin Eýropadaǵy qazaq ortalyqtary shama-sharqy jet­ken­she birge jumys isteýge kúsh salyp jatyr. Sondyqtan, Eýropadaǵy qa­zaq qoǵamdary ózara yntymaqtaryn ny­­ǵaıtyp, is-áreketterin bir júıege keltirý jáne úılestirý úshin Eýropa qazaq federasııasyn da quryp úlgergen. Olar shetelderdegi qandastar arasynda qazaq tilin, qazaqı qasıetterdi, ulttyq-mádenı qundylyqtardy, ulttyq salt-dástúrlerdi saqtap qalý, olardy jas býyndarǵa jetkizý úshin birlikti, berekeni jáne eldikti saqtaýǵa, sonymen qatar, atajurt Qazaqstanmen barlyq salalar­da baılanysty nyǵaıtýǵa tyrysyp ke­le­di. Áńgimege arqaý etilgen máseleler she­shi­lip, atalǵan jaǵdaılar retke kelse Eýropadaǵy qazaqtar turǵan jerlerinde qazaq mádenıetin tanytyp, Qazaqstanmen ol elder arasyndaǵy mádenı-sharýashylyq baılanystardyń nyǵaıýynda eleýli rólge ıe bolar edi.
Abdýlqaıým KESIJI,
saıasattaný ǵylymdarynyń 
doktory, Eýropa Qazaq Qoǵamdary Federasııasynyń tóraǵasy (Germanııa, Mıýnhen).
Jazyp alǵan Sharafaddın ÁMIROV,
«Egemen Qazaqstan».

Sýrette: Fransııadaǵy qazaq jastarynyń fýtbol komandasy