Is pen nátıje

Seısenbi, 11 jeltoqsan 2012 7:23

Oral óńirinde salamatty ómir saltyn ornyqtyrýda úlgi tutar ister mol

Táýelsizdikke qol jetken jyldar ishinde elimizde derbes densaýlyq saqtaý júıesi ornyqty. Búgingi kúni atalmysh salada júrgizilgen reformalar alǵashqy nátıjelerin bere bastady. Atalǵan qazaqstandyq júıeniń burynǵy keńestik kezeńdegi medısınalyq qyzmetpen salys­tyra qaraǵanda túbegeıli ózgesheligi men artyqshylyǵy bar. Onyń osyndaı basty ózgesheliginiń biri salamatty ómir saltyn ornyqtyrý, ony barsha qazaqstandyqtardyń kúndelikti daǵdysyna aınaldyrý bolyp otyr.

Seısenbi, 11 jeltoqsan 2012 7:23

Oral óńirinde salamatty ómir saltyn ornyqtyrýda úlgi tutar ister mol

Táýelsizdikke qol jetken jyldar ishinde elimizde derbes densaýlyq saqtaý júıesi ornyqty. Búgingi kúni atalmysh salada júrgizilgen reformalar alǵashqy nátıjelerin bere bastady. Atalǵan qazaqstandyq júıeniń burynǵy keńestik kezeńdegi medısınalyq qyzmetpen salys­tyra qaraǵanda túbegeıli ózgesheligi men artyqshylyǵy bar. Onyń osyndaı basty ózgesheliginiń biri salamatty ómir saltyn ornyqtyrý, ony barsha qazaqstandyqtardyń kúndelikti daǵdysyna aınaldyrý bolyp otyr.

Keńestik kezeńde salamatty ómir salty jónindegi qaǵıdalar ekinshi kezekke ysyrylyp qalsa, qazaqstandyq densaýlyq saqtaý júıesinde bul másele basty faktorǵa aınalyp keledi. Onyń negizgi máni men mańyzy, densaýlyqty jaqsartýǵa tıgizetin áseri týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev bylaı degen edi: Táýelsizdik jyldarynda men halyq densaýlyǵyna erekshe kóńil bólip kelemin. Osy oraıda barsha qazaqstandyqtar eskere júretin másele – eger densaýlyqty saqtaý ár otbasynyń daǵdysyna aınalsa, memleket qolǵa alyp otyrǵan is áldeqaıda tıimdi bolmaq.
Búginde salamatty ómir saltyn qalyp­tas­ty­rý respýblıka aımaqtarynda da oń jolǵa qoıyla bastady. Ony engizýdiń ár túrli joldary men ádisterin izdestirip, qazirdiń ózinde naqty nátıjelerge qol jetkize bastaǵan óńirlerdiń biri – Batys Qazaqstan oblysy. Atalǵan máselede mundaǵy densaýlyq saqtaý basqarmasy ózge aımaqtarǵa úlgi bolarlyqtaı ómirsheń isterge bastamashy bolyp keledi. Qazaqy uǵym men túsinikke saıǵanda oblysta aýyryp em izdegenshe – aýyrmaýdyń jolyn tap degen qaǵıda aldyńǵy kezekke shyǵýda. Sondyqtan da atalǵan basqarma basshylary basty nazardy aýrýdyń aldyn alýǵa aýdarýy quptaýǵa turarlyq is. Onyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasymen úndes, ózektes bolýy da is aýqymyn tereńdete túsedi.
Salamatty ómir salty uǵymynyń maǵy­na­sy meılinshe keń. Ol birjaqtylyq pen taróristilikpen bir ǵana vedomstvonyń sheń­beri­nen boıyn aýlaq salǵanda ǵana irge­sin keńge jaıa alady. Iаǵnı, oǵan keshendi, jan-jaqty kózqaras tán bolǵan jaǵdaıda, soǵurlym nátıjeli bola túspek. Bul, saıyp kelgende, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara bilý degen sóz. Oǵan tek densaýlyq saqtaý mekemeleri ǵana emes, oqý oryndary men sport týrızm salasynyń ókilderi tize qosyp aralasqan kezde ǵana tıisti nátıje bermek.
Munyń basty joly – vedomstvo aralyq baılanystar arnasyn keńeıtý ekeni belgili. Atalǵan máselege dál osy turǵydan paıym jasaǵanda Oral óńirindegi jarqyn isterdiń jalaýy bıikteı beredi. Atap aıtqanda, ob­lys­tyq densaýlyq saqtaý basqarmasy sala­mat­ty ómir saltyn qalyptastyrý úshin «Nur Otan» HDP oblystyq fılıalymen, ishki ister departamentimen, bilim, ishki saıa­sat, mádenıet, densaýlyq jáne sport basqar­mala­ry­men tyǵyz baılanys ornatqan. Sonymen birge, Aqjaıyqta salamatty ómir saltynyń negizgi qaǵıdattary boıynsha úkimettik emes uıymdarmen birige otyryp alty áleýmettik joba iske asyryldy.
Bul jobalar joǵaryda aıtylǵandaı, ne­gizinen qaterli aýrýlardyń aldyn alýǵa baǵyt­talǵan. Atap aıtar bolsaq, bular sút bezi qaterli isigi men júrek qan tamyrlary, týberkýlez aýrýlaryn erte anyqtaýdy maqsat etedi. Búgingi demografııalyq saıasattyń alǵa qoıǵan basty mindetteriniń biri halqymyzdyń sanyn kóbeıtýdi, dúnıege deni saý urpaq ákelýdi qamtamasyz etý ekeni haq. Áıtse de, sońǵy jyldary áıelder arasyndaǵy bedeý­likke qosa, er azamattardyń belsizdik kórinisteri de beleń alyp júrgeni jasyryn emes. Tipti, jańadan otbasyn qurǵan jastar arasynda da sábı kóre almaı júrgender jeterlik. Atalǵan áleýmettik jobanyń biri osy dertterdiń kem-ketigin túgendeýge arnalǵan. Onyń iske asý barysy nátıjesiz emes ekenin kórsetedi.
– Árbir oblysta salamatty ómir saltyn qalyptastyrý jónindegi ortalyqtar jumys isteıdi. Qazirgi kúni onyń qajettigine árkimniń kózin jetkizý aıryqsha mańyzdy. Sondyqtan da bul baǵytta úgit-túsinik jumystaryn bir ǵana ortalyq qyzmetkerlerine arta salýǵa bolmaıdy. Sondyqtan biz oblystyń barlyq medısınalyq uıymdarynda osy másele boıynsha qosymsha jaýapty mamandar shtatyn belgileýdi qajet dep taptyq, – dedi bizge Batys Qazaqstan oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵy Hamıdolla Irmenov. Munyń syrtynda oblysta salamatty ómir saltynyń san qyrly máselelerine arnalǵan tele-radıo baǵdarlamalar, gazet maqalalary jaryqqa shyǵyp turady. So­ny­men birge, aýrýdyń aldyn alý men tur­ǵyndar densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa qatysty keń kólemdi aksııalar, konferensııalar, dóńgelek ústelder ótkizý dástúrge aınalǵan.
Oral óńirinde qabyldanǵan densaýlyq saqtaý salasynyń strategııalyq josparyna saı qazirdiń ózinde 2012 jyly júrgizilgen jumystarǵa tıisti taldaýlar jasalýda. Oǵan kóz júgirtsek, óńir aýmaǵynda ótken jylmen salystyra qaraǵanda shylym shegý men ishimdikti shamadan tys qoldaný kórinisteri tómendegenin baıqaımyz. Osy qatarǵa artyq dene salmaǵynan arylý kórsetkishin de qosý­ǵa bolady. Osy strategııaǵa saı aldaǵy jyly osyndaı qaýip-qater faktorlarynyń kórset­kishin qandaı deńgeıge deıin tómendetýge bolatyny jóninde de esepter men boljamdar jasalypty.
Dál búgingideı salamatty ómir saltyn qa­lyp­tastyrý jónindegi taqyryp qozǵalǵan kezde aıtpaı ketýge bolmaıtyn taǵy bir jaıt bar. Bul sońǵy jyldary qurylǵan jastardyń densaýlyq saqtaý ortalyqtary júıesi arqyly salamatty ómir saltyn nasıhattaý aýqymy men úlesin ósirý bolmaq. Bul jóninde óz oı-pikirin Batys Qazaqstan oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Mánshúk Aımýrzıeva bylaısha jetkizdi:
– Oral óńirinde eresekterge arnalǵan emhanalarǵa balama retinde jastar úshin ashylǵan densaýlyq ortalyqtaryna 10-27 jas aralyǵyndaǵylar kelip em, keńes ala alady. Mundaǵy joǵary bilimdi maman­dar olarǵa negizgi emdeý tásilderine qosa psı­hologııalyq turǵydan da kómekter beredi. Bul medısınalyq qurylymda qyz­met jasaıtyn dárigerler men orta býyn medısına qyzmetkerleriniń bári de otyz­dyń o jaq, bu jaǵyndaǵy jastar. Mu­nyń ózi psı­hologııalyq turǵydan oń ahýal qa­lyp­tastyrady. Jasy óziniń ata-anasymen shamalas saqa dárigerdeı emes, ózimen qatarlas densaýlyq saqshylarymen oı bóliskende 27 jasqa deıingiler ájeptáýir ashylatyny da tabıǵı jáıt.
Qazir Batys Qazaqstan oblysynda halyq­tyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 69 jas shamasynda. Bul respýblıkalyq kórsetkishten 3-4 jasqa joǵary degen sóz. Sóz joq, mundaı nátıjege óńirde qolǵa alynǵan salamatty ómir saltyn qalyptastyrý jónindegi san-salaly jumystardyń yqpaly tıgeni anyq. Al 2015 jyly bul kórsetkishti 69,9 jasqa deıin jetkizý kózdelip otyr. Bul mindet óz kezeginde jasy ulǵaıǵan adamdardyń ómir sapasyn jaqsartý qajettigin uqtyrady. Osy ar­qyly olardyń ómir súrý uzaqtyǵyn odan ári jalǵastyrýǵa jol ashylmaq. Munyń ózi oblysta gerontologııa máselelerimen, ıaǵ­nı jasy ulǵaıǵan, qartaıǵan adamdardyń bıo­logııalyq múmkindikterin odan ári kóterýmen dendep aınalysatyn kez kelgenin kórsetedi.
Oral óńiriniń medısınalyq uıymdaryna búgingi kúni osyndaı kategorııaǵa kiretin 70 myń­nan astam adam bekitilgen eken. Qazir olarǵa medısınalyq kómek úkimettiń «Tegin me­dısınalyq kómektiń kepildi kóleminiń ti­zi­min bekitý týraly» qaýlysyna sáıkes kórsetilýde. Oblysta egde jastaǵylarmen qolaıly orta qalyptastyrý ári olarǵa moraldyq kómek kórsetý úshin emhanalar janynan arnaıy klýbtar uıymdastyrylǵan. Kúndelikti baqylaýlar olardyń munda yqy­las­pen kelip emdik deneshynyqtyrý jasaıtynyn ári dárigerlermen áńgime dúken quratynyn aıǵaqtaıdy. Klýbtarda kóńil kúızelisi men qobaljýshylyqtyń aldyn alý maqsatynda psıhologtar qartaıǵan adamdarmen ótkizetin trenıngter de turaqty jolǵa qoıylǵan.
Batys Qazaqstandaǵy bastapty medısı­na­lyq sanıtarlyq keshenderde qarttar úshin áleýmettik qyzmetker shtaty engizilýi de úırenýge turarlyqtaı úrdis. Bir ǵana nárseniń emi joq. Bul – kárilik degen de sóz bar. Ras ta shyǵar degenmen qazirgi qazaq­standyq qoǵamda, egemen elimizdiń bir bólshegi Aqjaıyqta adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵyn arttyrýǵa barlyq qolaıly jaǵdaılar jasalyp otyrǵany káriliktiń de emi tabylǵanyn ańǵartpaı ma?
Mine, elimizdiń batystaǵy qaqpasy – Oral óńirinde salamatty ómir saltyn ornyqtyrý isinde qolǵa alynǵan ilkimdi ister men ómirsheń bastamalar osyndaı.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy.