TÚZÝ ÚShQAN BUIRA TÚTIN

Qazaqstan halqy Assambleıasy ınstıtýtynyń qurylǵanyna 15 jyl tolýyna oraı Aqpannyń yzǵarly kúni Aq­qaı­nar aýylyna kelip, alǵashqy pi­kir­l­eskenimiz túrik etnosynyń ókili 70 jastaǵy keıýana Gúlzada Tý­fa­nova boldy. Minezi kisi ja­tyr­qamaıtyn janmen birden áńgimemiz jarasyp ketti. Buǵan deıin aýyl­dyń aty san ózgerip, shyǵysy men batysyndaǵy ózen men shaǵyn kólge baı­lanysty kelimsekter Prýdkı dep aıdar taqsa, keıingi qoǵam da­mýyn­daǵy ózgeshelikterge baı­lanysty Voroshılov, Novaıa jızn, Molotov, taǵy basqa ataýlarǵa ıe bolǵan. Surapyl soǵys jyl­da­ryn­da taǵdyrdyń tálkegimen eriksiz jer aýdarylǵan túrikter men ázirbaıjan ultynyń ókilderi de osynnan turaq tapqan. Solardyń biri Pasha men Mánáshtiń otbasy. Áke-sheshesi Qazaqstanǵa qonys aýdarǵanda Gúlzada eki jasta edi. So­dan bergi bar ǵumyry osy aýy­l­men sabaqtas. Keıýana osyndaǵy eń­keıgen kári, eńbektegen balaǵa de­ıin atyn atap, hal-jaıyn táp­tishtep turyp jetkizedi. Deregi men dáıegi muraǵatqa bergisiz. Ki­shipeıil, kópshil jannyń aýyl­dastaryna degen nıeti de kirshiksiz eken. Buǵan biz de qýandyq. – Allanyń buıyrtqan nesi­be­sin terip, bala-shaǵanyń amandyǵyn tilep otyrmyn. Marqum jubaıym Bınalı ekeýmiz on bala tárbıelep ósirdik. Bári de oqydy, erjetti. Qolymda kishi ulym Serik ekeýmiz turamyz. Balalardan 26 nemere, 1 shóbere súıdim. Balalardy jetkizý úshin kolhozdyń qara jumysyna jegildim. Baqshada, qyzylshada, áı­teýir naýqandyq jumystyń bárine de aralastym. Kórshim Bolat Oma­rov, Talǵat Jarasbekov, Kóken Úm­be­tova, taǵy basqalary týǵan-tý­ys­tan jaqsy. Aıaq-tabaq aralasyp, kúnine bir kirip, “Ne istep jatyr­syń­dar?” dep suramasaq, kóńilimiz kónshimeıdi, – dep taza qazaqsha sóılegende eriksiz rıza bolasyń. Maqal-máteldiń de maıyn ta­my­zady. “Túregep turǵandaryń ne, oty­ryńdar qys senderdiń boı­la­ryńdaı bolsa ne janymyz qa­la­dy”, dep te qoıady. Keıýana jo­ǵar­ǵy aýyldaǵy Jarylǵaptarmen qu­da bolǵanyn, kelini Ulbosynǵa de­gen enelik meıirimin de ortaǵa sal­dy. –Balaly úı – bazar degen ǵoı. Qazir on balammen birge Farıda qyzym 5 synypta oqıdy, – dep aıt­qany sol edi, taldyrmash kelgen qa­ǵylez qyz ishke kirdi. “Sá­le­met­siz­der me”, dep báıek. Qazaqy tár­bıe alǵany kórinip tur. Bul syrdy biz de búgip qaldyq. Kórshilerimen tatý-tátti tura­tyn Gúlzada óziniń de, ózgeniń de baǵasyn biletindeı. О́mirge beıim, baryn uqsatyp, bala-shaǵasyna jón siltep, búgingi qoǵamdaǵy ja­ńa­lyq­tardy qalt jibermeıdi. Bá­rin bilip, kókiregine túıgen. Balasyn tastaǵan qatygez jandardy túsinbeımin. Áli de áke-sheshesiniń qamqorlyǵynsyz qalǵan sábılerdi baǵar edim, deıdi. Biz jasy kelgen adamǵa ondaı múmkindik berilmeıtinin túsindirdik. – Farıdam aman bolsyn. Ol Zúlfııa, Gúlbahar, Bolat, Aıdyn, Gúlbaton, Gúlbaıaz, Shaızada, Zý­laıha, Asıa, Serik baýyrlary men ápkeleriniń arqasynda baqytty bolatynyna senemin. О́zi mekteptegi qoǵamdyq jumystan shet qalmaıdy, úzdik oqıdy, – dedi. Syılastyq pen tatý-tátti kór­shi­lerdiń arasynda dastarqan ǵana emes, týǵandarda kezdespeıtin izgi qarym-qatynas ta ornyqqan. Qu­daı qosqan kórshileri bir jolǵy at báıgesindegi júldesi – “Jıgýlı” avtokóligin Serigine syılapty. Esik aldyndaǵy avtomáshıneniń jaıy da osylaı ashyldy. Gúlzadanyń aıtqanymen kó­she­niń aıaǵyndaǵy Qazybektiń sha­ńy­raǵyna keldik. Jan-jaǵy qor­shalǵan, jańa úlgide salynǵan qus­tyń uıasyndaı úıdiń tabaldyryǵyn attadyq. Syrtta aıaz qysqanymen, úı jyly, tap-tuınaqtaı. Úı jı­haz­dary, qaly kilem, balalar sabaq oqı­tyn bólme uqyptylyqpen jab­dyq­talypty. Maqashovtar otba­syn­daǵy Ǵalym men Maral jasynan densaýlyqtary bolmaı, II top­taǵy múgedek retinde mem­leketten járdemaqy alady eken. Ekeýi de áp-ádemi. Alaıda taǵdyrǵa ne shara. Áńgime barysynda Qazybek turmys túıtkilderi jaıly sheshile sóıledi. – Aýyldyń yntymaq-birligi jaqsy. Bári birin-biri jaqsy biletindikten de shyǵar, osynyń arqasynda qıyndyqty kóp seze bermeımiz. Jańa jyl qarsańynda Elbasynyń turǵyn úı baǵdar­la­ma­sy­men salynǵan jańa úıge qo­nys­tandyq. Zaıybym Úrimhan men ba­lalar máz boldy. Osyǵan qosymsha jol­dastarym birigip, myna úı jıhazdaryn ákelip, ornatyp berdi, – dedi salmaqty sóılep. Ba­la­la­ryn emdetýge de synyptastarynyń kóp kómegi tıgenin jetkizdi. Serik, Baltabek, taǵy basqa joldastary únemi umytpaı, habarlasyp turady eken. Bir kezderi Ǵalymnyń taǵ­dyry qyl ústinde bolyp Al­ma­ty­da­ǵy aýrýhanalardyń esigin ashyp, qınalǵanda da olar qolushyn berip, balanyń densaýlyǵynyń jaq­sarýyna kómektesken. Búgingi qarjy daǵdarysyna qaramastan, peıili keń, júregi jomart jandardyń áleýmettik jaǵynan jetkiliksiz qamtylǵan otbasyna qolushyn berip, demegeni qandaı ǵanıbet. Aqqaınardyń jyl ótken saıyn sáýletine sáýlet, dáýletine, dáýlet qosylǵan. Eski turǵyn úılerdiń ornyn jańasy almastyrǵan sharýa qojalyqtary men kásipkerler de jumystaryn dóńgeletip áketken. Solardyń qatarynda “Tóre” sh­a­rýa­­shylyǵynyń jetekshisi Qambar Sansyzbaıuly bastaǵan shaǵyn jáne orta kásipkerlerdiń de eńbegi aıtýǵa turarlyq. О́tken jyldary munda mádenıet úıi, aýyldyq okrýgtiń ǵımaraty men eki qabatty ambýlatorııa, meshit, baılanys bólimshesi salynyp, el ıgiligine usy­nylypty. Toqash Bokın atyn­daǵy orta mektep kúrdeli jón­deýden ótse, bilim shańyraǵy aq­pa­rat­tyq tehnologııalardyń sońǵy úlgilerimen tolyq jabdyqtalǵan. Oqýshylar bir mezgil tamaqtanatyn 250 oryndyq ashana, 200 oryndyq májilis, sport zaldary men 25 pán kabınetteri básekege qabiletti ur­paq tárbıeleýdegi búgingi alǵy­shart­ty oryndaýǵa múmkindik be­rýde. Sonymen birge, ınternetke qo­sylǵan kompıýter synyp­tarynda shákirtter álemdegi jańalyqtardan habardar bolyp, bilim deńgeılerin tolyqtyrýda. Ustazdardyń kásibı biliktiligi de jaqsy. Qazirgi kezde eldi mekendi 2300 halyq mekendese, ondaǵan etnos ókilderi memlekettik tilge degen qur­metimen, dástúr-saltqa adal­dy­ǵy­men erekshelenýde. Mektepetegi mura­jaı­da aýyldyń tarıhy men Uly Otan soǵysy ardagerleriniń, búgingi beıbit zamanda týǵan jeriniń abyroıyn asqaqtatqan aǵa urpaq ókilderiniń ónegeli isteri jan-jaq­ty qamty­lyp­ty. Surapyl so­ǵys jyldarynda Stalıngrad qalasyn qal­pyna keltirýge attanǵan 88 qyzdyń biri – Asına Begalıeva, soǵys ardageri Muqat Seıdýalıev, I-II dárejeli “Dańq” ordenderiniń ıegeri Ábike Úmbetov, taǵy bas­qalarynyń er­lik­teri men halyq sha­rýashylyǵyn qal­pyna kel­ti­rý­degi eren isterin jer­lesteri men bú­gingi jas urpaq umyt­paı, úlgi-ónege retinde qabyldaýda. О́zderine jasalǵan qamqorlyqqa rıza turǵyndar baılyqqqa da qu­mart­paıdy. Qoralaryndaǵy azyn-aý­laq maly men shaǵyn jerin óń­dep, qysqa qor jınap, jazdaı bir tynbaıdy. Budan balalary da shet qal­maıdy. Sondyqtan da bolar, aýylda buzaqylyq jasap, eldi dúr­liktiretinder joq. Kún saıyn Al­la­nyń bergenine táýbe etip, kórshi-qol­ań jınalyp, áńgimelerin áriden bas­taıdy. Qarap tursań, Gúlzada tá­rizdi aýyldaǵy bar jańalyqty ala­qandaǵydaı aıtyp beretin jan­dar jetkilikti. О́ıtkeni, olardyń yn­tymaǵy-yrysqa, dostyq pe­ıilge ulasqan. Adam syı­las­qa­ny­nyń quly degen. Surastyra kel­gende uıadaı aýyldaǵylardyń bir-birine naǵashy, quda, jıen, jekjat ekenin bildik. “Meni de qazaq qu­da­la­rym eshqashan bólgen emes. Ara­myz­da oralmandar da bar. Úı­re­nis­kenshe olarǵa da jón siltep, bil­ge­nimizdi aıtamyz”, degen keıýana ke­shegi jaqsylyqty búginge jetkizgen kóneniń kózindeı. Áppaq mamyqqa oranǵan aınalada tynyshtyq ornasa, ár úıdiń murjasynan býdaqtaǵan buıra tútin túzý ushyp, tirshilikke jan bitirgendeı. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.