Mindet pen talap
Polısııa jumysynyń negizgi buljymas maqsat-mindeti – qoǵamdy zańsyzdyqtardan qorǵaý jáne árbir azamattyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Demek, polısııanyń áreketine nemese áreketsizdigine qoǵamdyq pikirdiń yqpaly zor. Búgingi talapshyl álemde polısııa is-áreketiniń eki qaǵıdasy qalyptasqan. Birinshisinde, polısııa – jazalaýshy, ekinshisinde – yntymaqtastyq pen ózara túsinistikten quralǵan áleýmettik áriptes. Mine, baǵalaýdyń qarapaıym qaǵıdalarynyń eleginen ótkizer bolsaq, Qazaqstan polısııasy qazir osy eki kórsetkishtiń bel ortasynda shyrmalyp qalǵanǵa uqsaıdy. Oǵan dálel – qoǵamdyq pikir. О́ıtkeni «polısııanyń bedelin qalaı kóteremiz?» degen saýalǵa áli naqty jaýap aıtylar emes. Onyń ústine Elbasy tapsyrmasynan soń Ishki ister mınıstrligi reformalaýdy polısııanyń arnaýly kıimin jańartýdan bastaǵandaı áser qaldyrdy. Sondyqtan da aldymen syrtqy pishinnen buryn ishki mazmun men pıǵyldy ózgertýge baılanysty syn-eskertpeler oryndy aıtylyp jatqan sııaqty.
Árıne Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymovtyń komandasynyń jospary nyq, baǵyttary – aıqyn. Osyǵan qarap-aq quqyq qorǵaý reformalarynyń oń nátıje bererine sengimiz keledi. Al bul joldan ótken ózge memleketter qandaı tańdaý jasady?
Qandaı joldy tańdadyq?
AQSh. Álem elderi Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy qylmyspen kúresti mysal etkende Nıý-Iorktegi áýeli qabyrǵalardaǵy jazbalarmen kúres, sodan keıingi «synǵan tereze» reformalary nátıjelerin baıandap, onyń avtorlary men júzege asyrýshylaryn kókke kóteredi.
Is júzinde Qurama Shtattarda qylmysqa «nóldik tózimdilik» qaǵıdasy qalyptasqan. Quqyq qorǵaý júıesi úsh deńgeıli: federaldyq, jekelegen shtattar jáne jergilikti bolyp jikteledi. Olardyń ishinde jelilik deńgeıdegi jergilikti polısııanyń úlesi basym (60%).
О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bastap qylmysqa qarsy kúreste zamanaýı tájirıbeler túgelge derlik qoldanyldy. Oǵan qosa, birinshiden, turǵyndarmen baılanysqa basa nazar aýdaryldy. Ekinshiden, zańdy kúsheıtip, jekelegen aýyr qylmystardyń jazasyn ulǵaıtty. Úshinshiden, buqaralyq aqparat quraldary qylmystyń barlyq túrine «nóldik tózimdilik» qaǵıdasyn nasıhattady.
Qazirgi ýaqytta AQSh qylmys deńgeıi tómen elderdiń aldyńǵy qatarynda turǵanymen qosa, túrmedegi jazasyn óteýshilerdiń sany boıynsha da birinshi keledi. Máselen, halqynyń sany 327 mln dep alsaq, túrmede otyrǵandar sany – 2,3 mln. Salystyrmaly túrde Qytaıdyń derekterin keltirsek, onda 1 mlrd 400 mln adamnyń 1,4 mıllıony ǵana túrmede otyr.
Aıta keterligi, 1980-2000 jyldar aralyǵynda saqtandyrý tólemderi, sot jáne qylmyskerlerdiń túrmede ustaý shyǵyndaryn qosa eseptegende, AQSh-ta qylmystyń ekonomıkalyq zardaby aıtarlyqtaı ósip ketti. Máselen, AQSh ádilet mınıstrliginiń derekterine qaraǵanda, eger 1989 jyly kisi óliminiń shyǵyny 2,4 mln dollar bolsa, 2007 jyly bul soma 7 mln dollarǵa deıin ósken.
Shvesııa. Eýroodaq quramyndaǵy bul elde polısııa qyzmetkeriniń áleýmettik-psıhologııalyq, kásibı sapasymen qatar, turǵyndarmen tyǵyz baılanysy esepke alynady. Bul talaptar nemese basymdyqtar qyzmetkerdiń jaqsy kásibı daıarlyǵy, bazalyq ýnıversıtettik bilimi, qyzmetkerlerdi irikteý sapasy, ádeptiliktiń qarapaıym qaǵıdalaryn meńgerý deńgeıimen ólshenedi. Sondyqtan da Shvesııada «zańdy syılaý – azamatty syılaý» degen qaǵıda qatty saqtalady. Polısııa eńbeginiń oı-sanamen negizdelýi, joǵary jalaqy polısııa qyzmetkeriniń oń ımıdjin qalyptastyryp, qoǵamda joǵary áleýmettik mártebege ıe bolýyna septigin tıgizdi. Dál osy Skandınav elderinde polısııa qyzmetkerleriniń bilim jáne mádenıet deńgeıiniń ındeksi joǵary bolǵan saıyn, qylmyspen kúrestiń tıimdi júretindigi dálelin tapqan.
Polısııa qyzmetin «izgilendirý» nátıjesinde quqyq buzýshylarǵa degen kózqaras jumsaryp, qylmyskerler «quqyqtyq is áreketi buzylǵan» degen jeleýmen túrli shekteýlermen qatar, kómekke de ıe bola bastady. Osynyń arqasynda Shvesııada túrme «turǵyndarynyń» sany 100 myń adamǵa shaqqanda 60 adamǵa deıin tómendedi. Qazirgi ýaqytta bul elde kompıýterlik alaıaqtyq, materıaldyq shyǵyn keltirý men velosıped urlyǵy keń taralǵan. Sybaılas jemqorlyq joqtyń qasy. Statıstıkalyq derekterge qaraǵanda, Shvesııa polısııasyna halyqtyń áleýmettik senimi eń joǵary deńgeıde – 98 paıyz, bul – álemdegi eń úzdik kórsetkish. Polısııaǵa senim azamattardyń zańdy syılaýynan, polıseılerge jedel qylmystyq izdestirýlerge kórsetilgen kómekten, sot otyrystaryna kýáger retinde qatysýdaǵy belsendilikterinen kórinedi.
Fransııa. Toqsanynshy jyldardyń basynda Fransııa polısııasyn reformalaý ózge memleketterdegi tárizdi qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý tujyrymdamasy jáne halyqpen ózara is-qımylǵa jańasha kózqaras qalyptastyryp, «jaqyn polısııa» ataýymen júrdi. Bul uǵym polısııany tek qylmyspen kúresýshi emes, halyqqa qaýipsizdik salasynda, tártip pen tynyshtyqty qamtamasyz etetin qoǵamdyq qyzmet kórsetýshi turǵysynda qalyptasýǵa ákeldi. Alaıda, AQSh, Ulybrıtanııa, jáne Japonııada keń taralǵan halyqty qoǵamdyq tártipti qadaǵalaýǵa jumyldyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik áriptestik formasy fransııalyq saıası-quqyqtyq dástúrlerge syıyspady. Oǵan qosa, tarıhı turǵyda qalyptasqan qos júıe: Ulttyq polısııa men jandarmerııany biriktirý de oń nátıje bere qoıǵan joq. Sondyqtan da fransýzdarǵa «jaqyn polısııa» júıesi sińip kete almady. 2002 jyldan bastap Fransııa úkimeti dástúrli «qatal polısııa» jáne «naqty nátıje» jolyn tańdap, aýyr qylmystardyń betin qaıtara aldy. Máselen, adam óltirý qylmysyn ashý kórsetkishi 88 paıyzǵa jetti. Biraq bul tańdaý halyq pen bıliktiń ara-jigin ajyratyp jiberdi. Sóıtip 2008 jyldan bastap «ózara senim» júıesine qaıta tańdaý jasalǵanymen, eldegi qylmys ta, túrmede jazasyn óteýshiler sany da jylma-jyl artyp keledi.
Japonııa. Kúnshyǵys eli ǵasyrlyq dástúrler men ınnovasııalyq tehnologııalardyń ıntegrasııasynda aldaryna qara salmaı keledi. Japonııa konstıtýsııasyna sáıkes, polısııa úkimetke baǵynyshty bolǵanymen, qandaı da bir mınıstrliktiń nemese vedomstvonyń quramyna kirmeıdi. El astanasy men prefektýralarda polısııa quzyreti okrýgter men aýdandarǵa bólinedi. Olardyń árqaısysynda 1874 jyldan beri júıege engen «stasıonarlyq úıshikter» («Koban») bar. Máselen, Tokıonyń ózinde 12 myńdaı «Koban» ornalastyrylǵan.
Sonymen qatar Japon polısııasy álemdegi eń jaraqtandyrylǵan qurylym bolyp esepteledi. Oǵan qosa, Japonııada polısııanyń árbir qyzmetkerine shaqqanda álem boıynsha eń aýyr júkteme artylǵan. Munda bir qyzmetkerge 556 adamnan (AQSh – 379, Fransııa – 268) keledi. Japondyqtardyń ómir salty men tárbıesine baılanysty zań buzýshylyqtardy negizinen ulttyq qundylyqtardy áli túısine qoımaǵan jasóspirimder jasaıdy. Sondyqtan jalpy qylmystyń ishinde usaq urlyqtyń úlesi basym. Al Japonııa polısııasynyń basty problemasy transulttyq sıpatqa ıe uıymdasqan qylmys bolyp otyr.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
