Úkimettiń keńeıtilgen otyrysy: máseleler qalaı sheshilip jatyr?

Aýyldaǵy eńbekkerdi qoldaý qajet

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń keńeıtilgen quramdaǵy otyrysynda Elbasy aýyl sharýashylyǵy salasy bolashaqta ekonomıkany damytýdyń negizgi draıveri bolýy kerektigin qadap aıtty.  

Bul máseleni búgin ǵana qoz­ǵap otyrǵan joq, kópten beri aıtýdaı-aq aıtylyp keledi. Biraq ózimiz­diń selqostyǵy­myz­dan Elbasy­nyń óte mańyz­dy sóziniń astaryna jete mán bere almaı kelemiz. Osy joly Ult kóshbasshysy mem­le­ket tıimdiliginiń basty ól­shemi – halyq tabysy men ómir súrý sapasyna toqtaldy. Endi osy pikirdi sál taratyp kórelik­shi. Aınalańyzǵa qarasańyz, qu­la­­zyp jatqan quba jon. Jer ıgi­ligin jete paıdalana almaı otyr­myz. Onyń eń basty sebebi, jal­qaýlyq der edim. Biz adamdardy adal eńbekke úırete almaı kelemiz. Shyntýaıtynda, jalqaýlyqtan arylatyn ýaqyt jetti. Halyq kóp tutynatyn azyq-túlik baǵasynyń ar­zandamaı turǵandyǵy da osydan. My­salǵa, sút óndirisin ala­ıyq. Bul bir qııapat, qıyn sharýa. Keıbireýler sıyrdy saý­dyń, ydysqa quıdyń, sonymen is bitti deýi múmkin. Al bizdiń sút ón­dirýshilerdiń arasynda «Sapa­ly sút ishkiń kelse, tú­re­gep turyp uıyqtaısyń» degen sóz bar. Iаǵnı, ýaqytpen sa­nas­paı jumys isteýińe týra kele­di. Dál osy arada óndiristiń qan­sha­lyqty qıyn ekendigin aıtý artyqtaý shyǵar. Endi sol bo­ıyn­daǵy bar qajyr-qaıratyn ju­myl­dyryp, adal eńbek etip jatqan eńbekkerge áleýmettik-turmystyq jaǵdaı týǵyzý kerek emes pe? Únemi jumys ornynan tabylatyn olar úı ishiniń máselelerine alańdamaýy kerek. Sonda ǵana jumys sapaly ári ónimdi bolady. Bizde osy jaǵy aqsap tur. 

Qazir kóptegen aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdarynyń basshylary eginshilik mádenıetine aıtarlyqtaı mán bere bermeıdi. Tipti keıbireýler muny aspannan túsetin «batpan quıryq» dep esepteıtin bolýy kerek. Kóktemde ekti, kúzde buıyrǵanyn jınap aldy. Al jerdi óńdeý, agrotehnıkalyq sharalardy ýaqtyly atqarý qaperlerine de kirip-shyqpaıdy. Jerge degen kóz­qaras osyndaı bolǵan soń, mol ónimdi qaıdan alarsyń?! Osy qurylymdardyń kóptegen bas­shylary barlyq turmystyq jaǵ­daıy bar qalada turady. Al bere­keni molaıtyp jatqan aýyl tur­ǵyn­darynyń jaǵdaıyn oı­lamaıdy da. Osynyń kesirinen oblysymyzda bosap qalǵan aýyl­dar óte kóp. Eger eldiń bári údere kóship ketse, aqyq dándi kim aıalap, aqtyly maldy kim ósire­di? Adamdar aýylda turyp qare­ket etý úshin olarǵa eń aldymen eńbekterine saı turmystyq jaǵ­daı jasalýy kerek. 
Elbasy aýyl sharýashyly­ǵy­nyń qýatyn durys meńzep otyr dep esepteımin. Tek aıtyl­ǵan dúnıeni júzege asyrý úshin búgin­gi kózqaras, túsinikten arylyp, jańasha jumys isteýimiz qajet. 

Ivan SAÝER,

Qazaqstannyń Eńbek Eri

Aqmola oblysy, Selınograd aýdany

О́nimdilikti arttyrǵan utysta bolady

El Prezıdentiniń qatysýymen ótken Úkimettiń keńeıtilgen bul otyrysy – ótken jyldy qorytyndylaý, jańa jylǵa jańa maqsattardy aıqyndaýǵa baǵyttalǵan jyl saıynǵy dástúrge aınalǵan jıyn. Sondyqtan onda aıtylǵan syndar men berilgen tapsyrmalardy osy turǵydan qarastyrý qajet. 

Birinshiden, Prezıdent tara­pynan aıtylǵan synǵa qa­ra­­mas­tan, Úkimette úl­ken aýys-túıis  bolǵan joq. Barlyq mınıstrler óz ornyn­da qaldy jáne osy­ǵan deıin qolǵa alynǵan jumys­tardy jalǵastyrady. 

Ekinshiden, Qazaqstan­daǵy qarjy salasy men qar­jy ıns­tıtýttarynyń jalpy jaǵ­daıy otyrystaǵy bas­ty taqyryp­tardyń biri bol­dy. Sońǵy jyldary ekin­shi deńgeıli bankterge Ult­tyq bank tarapynan be­ril­­gen qarjynyń kóp bóli­gi qaıtaryl­maıtyny bir­neshe ret sóz bolǵan edi. Osy máse­leni sheshý taǵy da naqty tapsyryldy. 

Odan ózge, otyrysta kóleń­keli ekonomıkanyń úlesine úl­ken mán berildi. Ásirese Qytaı­men shekara­daǵy kedendik baqy­laý pýnktterinde taýarlardyń birshama bóligi kóleńkeli túrde ótetindigi buǵan deıin de málim bolatyn. Osy rette Qarjy mı­nıstri atal­ǵan máseleni sheshý úshin Qytaı tarapymen aldyn ala aqparat almasý týraly kelis­sózder júrgizip jat­qan­dyǵyn jetkizdi. 

Jyl saıynǵy aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytý tóńi­regindegi dástúrli ta­qy­ryp bıyl da sóz boldy. Jańa tehnologııalardy paıdalanyp, ónimdilikti arttyrý máse­lesi qozaldy. Budan bó­lek, áleý­mettik-ekonomıka­lyq má­selelerdiń barlyq salala­ry qamtyldy. 2019 jylǵa qo­ıylǵan tapsyrmalardyń kóbi burynnan kóterilip kele jatqan máseleler. Sol sebepti, bıyl olardyń qalaı oryndalatyny basty másele bolmaq.

Jánibek ARYNOV, 

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy

Jumysshylarǵa – turaqtylyq, aksıonerlerge – tıimdilik

Elbasy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda halyqtyń tabysy men ómir súrý sapasyn arttyrý baǵytynda iske asýǵa tıisti sharalardy aıqyndap berdi. О́nerkásip salasy órkendegen óńirlerdiń arasynda Atyraý da ataldy. Munaıly aımaq retinde bul zańdylyq ta shyǵar, degenmen atqarylyp jatqan san alýan jumystardyń Elbasy tarapynan elenip, joǵary baǵaǵa ıe bolǵany – úlken mereı, maqtanysh. 

Áleýmettiń áleýetin kótere­­tin faktordyń biri – ju­mys­pen qamtý. Otandyq mu­naı-gaz ónerkásibiniń kósh­bas­shysy sa­nala­tyn «Embi­munaıgaz» aks­ıo­nerlik qoǵamy munaı­shy­lardyń jumys oryndarynyń turaqty bolýyna árdaıym nazar aýdarady. Jyl saıyn óńir­diń áleýmettik salasyna qol­daý kórsetý kásiporynnyń bas­ty baǵdaryna aınalyp kele­di. Bıznestiń áleýmet­tik jaýap­kershiligi aıasynda qol­ǵa alynǵan jumystardyń da qatary kóp. Sońǵy jyldary óndiriske qazirgi zamanǵy jańa tehnologııalar engizildi. Sonyń biri – ken alańyn sıfr­ly tehnologııamen basqarý júıesi. Atyraýǵa kelgen saparynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jańa júıemen tanysqan bolatyn. Bul tarıhı oqıǵa da embilik munaıshylardyń mártebesin kóterdi.

2015 jyly «Embimunaıgaz» AQ Atyraý munaı jáne gaz ýnı­versıteti men APEK Pet­ro­­tehnık Joǵarǵy kol­ledji stý­dentterine arnal­ǵan dýaldy oqytý jobasyn al­­ǵashqy bolyp júzege asyra bastady. «Dýaldy oqytý» baǵ­dar­lamasy júzege asa bastaǵan jyldary EMG bazasynda jumysshy mamandyqtar bo­ıyn­sha 93 stýdent dýaldy oqy­tý­dan ótip, sonyń ishinde, testi­leý qory­tyndylary boıynsha jo­ǵary ball jınaǵan 35-i kompanııaǵa jumysqa or­na­las­ty. Qazirgi tańda kompa­­nııa­nyń óndiris­­tik baza­larynda Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıteti, APEK Petro­tehnık joǵarǵy kol­ledji jáne Ýfa mem­leket­tik mu­­naı-tehnologııalyq ýnı­­ver­­­sı­­te­tinen atalǵan joba boıyn­sha barlyǵy 43 stý­dent bilim alýda. 

«Embimunaıgaz» AQ – geo­lo­­gııalyq barlaý jumys­ta­ryn belsendi júrgizip, ken alań­daryn ıgerýde óndiriske jańa tehnologııalardy batyl engize bilgen, munaı men gazdy óndirip, daıyndaıtyn zamanaýı munaı kompanııasy. Onyń quramyna Atyraý qalasy men oblystyń tórt aýdanyndaǵy alty óndiristik-qurylymdyq bólimshe kiredi. «Embimunaıgaz» AQ óndirilgen munaıdy ish­ki naryqqa jibe­rýmen qatar, eksportqa da shyǵarady. Ishki naryqqa mu­naı elimizdegi munaı óńdeý zaýyttary arqyly jetkiziledi.

Úkimettiń keńeıtilgen qu­ram­daǵy otyrysynda Úkimet bas­shysynyń orynbasary Erbolat Dosaev ótken jyly elimizde 90 mln tonnadan as­tam munaı men 55 mlrd tekshe metr­den astam gaz óndirilge­nin atap ótti. Sonyń ishinde bizdiń kásiporyn 2 mln 895 myń 332 tonna munaı óndirip, el ekonomıkasy­nyń da­mýyna erekshe úles qosqany al­daǵy jumysymyzǵa da serpin berip otyr.

Úkimet otyrysynda ót­ken jyly negizgi munaı ónim­deriniń bólshek saýdadaǵy baǵa­sy óspegenin bıyldan bas­tap benzın, dızel otyny, avıakerosın men bıtýmge ishki qajettilik qamtamasyz etile­tini aıtyldy. Bizdiń ju­my­symyz da Memleket bas­shy­synyń tapsyrmalaryn, júktegen mindetterin abyroıly atqarýdy maqsat etedi.

Ulttyq ekonomıkany ór­ken­­­detýge laıyqty úlesin qo­­syp kele jatqan, tabı­ǵı baı­lyǵymyz – munaı men gazdy eldiń ıgiligine jara­­­­tý­dy kózdegen, kele­shegi kemel kásiporyn bolǵan­dyq­tan, qandaı kezeńde de qyzmet­kerler sanyn qys­qartýǵa jol bermeý, el damýy­na úles qosý «Embi­munaı­gaz» aksıo­nerlik qoǵa­my­nyń bas­ty baǵdary bola ber­­mek. Keńeı­tilgen otyrys­ta Elbasy e­l­diń búgingi ózekti máse­lelerin jan-jaqty qamtydy. Embilik munaıshy­lar bul máselelerdiń tolyqtaı sheshi­min tabatynyna senimdi. 

Ánýar JAQSYBEKOV,

«Embimunaıgaz» AQ basqarma tóraǵasy

Atyraý oblysy

Agrarlyq ǵylym nazarǵa zárý

Elbasy Nursultan Nazarbaev Úkimettiń bıyl­ǵy keńeıtilgen otyrysyn­da da, onyń aldynda Jas­tar jylynyń ashylý sal­tana­tynda da aýyl sharýa­shy­­lyǵy salasyn damy­tý máse­lesine erekshe toqtaldy. 

О́zim osy salada qyzmet atqa­ryp júrgen ǵalym retinde qulaq qoıyp tyńdadym. Máselen, Pre­zı­dent «Aýyl sharýashylyǵy salasy bolashaqta ekonomıkany damytýdyń negizgi draıveri bola­tynyn únemi aıtyp júr­miz. Barlyq elder ózderiniń jer­lerin ıgerip boldy. Dúnıe júzin­de áli ıgerýge bolatyn jer Qazaq­standa, Reseıde jáne Ýkraınada ǵana qaldy», degen bolatyn. 

Bul oraıda ósimdik sharýa­shy­­lyǵymen qatar, mal sharýashy­lyǵy otandyq agrarlyq sektor­dyń eń mańyzdy tarmaǵy sana­la­ty­­ny belgili. Tórt túlik mal­­dyń sanyn kó­beıtý úshin mal azyǵyn daıyndaý isi óte ózek­ti. Malǵa qajetti azyq qory ja­sa­lyp, jaıylymdyq jermen qam­tylmaıynsha, bul sala alǵa baspaıdy. Iаǵnı, jaıy­lym­dyq jerge buryn­ǵy­daı qula túz dep emes, mal sharýa­shy­ly­ǵyn, sol arqyly halyqtyń ál-aýqa­tyn órkendetetin dúnıe dep nazar aýdar­ǵan jón. Sol sebepti jaıy­lymdyq jerlerdi keńeıtý, tıimdi paıdalaný, kútip ustaý sııaqty jumystardy saýatty júrgizetin ýaqyt keldi. Elbasy aıtqandaı, ıgerilmegen jerdi ıgerý, tıimdi paıdalaný degenimiz osy dep sanaımyn. 

О́kinishke qaraı, sońǵy ýaqytta ja­ıy­lymdardyń ónimdiligi tómen­dep ketti. Ony biz kúndelikti táji­rıbe men zertteý arqyly anyq ba­qylap otyrmyz. Kóptegen jer­diń shóp jamylǵysy buzylǵan, tap­­tal­ǵan. Ony qalpyna keltirip, eko­­lo­gııalyq taza mal azyǵyn alý maq­­satynda jaıylymdar qu­ry­­ly­mynda ósimdikterdiń qun­dy túrlerin saqtap qalý, tabı­ǵı ósimdiktermen jáne dándi-bur­shaq ósimdikterimen baıytý qajet­ti­ligi týyndady. Osyǵan oraı S.Seı­fýllın atyndaǵy QazATÝ-diń ǵalymdary birneshe ǵylymı jo­bany júzege asyryp, ózekti máse­le­lerdi zerttep, óndiristerge usyndy.
Elbasy aldaǵy ýaqytta jas ǵa­lymd­arǵa, ǵylymı-zertteý ju­mys­taryna qosymsha 3 mlrd teń­ge bólýdi usynǵan bolatyn. Bul qara­jattyń bir bóligi aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymyn damytýǵa jum­­­salady degen úmittemiz.

Qurmetbek OKTIаBR,

PhD doktory

Mashına óndirisine de, tutynýshylarǵa da úlken kómek

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń keńeıtilgen quramdaǵy májilisinde elimizdiń mashına óndirisine qatysty jaqsy habar aıtyldy.  

Ulttyq banktiń tóraǵasy Danııar Aqyshev «7-20-25» baǵ­­darlamasy úlgisimen baǵ­dar­lama ázirlenip, Qazaqstan azamattarynyń otandyq kólikti satyp alýyna múmkindik jasaıtyn nesıe beriletinin málimdedi. Mashına qurastyrý isi jolǵa qoıylysymen buryn shıkizat baǵyty basym elimizde óńdeý ónerkásibiniń qadamy ilgeri bas­ty. Osydan on-on bes jyldaı buryn mashına qurastyrý týraly túsinik bolmaǵany ras. Tur­ǵyndar mashına tek sheteldeı ǵana shyǵady dep oılaıtyn sekildi edi. Elbasynyń bas­tamasymen shetelderdegi úzdik brendterdi ózimizde qurastyra bastadyq. Biraq qandaı taýar bolsa da, onyń ótimi durys bolmaı, óndirilýi damyp ketpeı­tini, ekonomıkaǵa keri áser bereti­ni sózsiz. Sondyqtan jeńildik­pen beriletin avtonesıe men qarjy­lyq lızıngterge qol jetkizetin mem­lekettik baǵ­dar­­­lama­lar jeńil kólik al­ǵysy keletin turǵyn­dar men mýnı­sıpal­dy kásiporyn­darǵa mol múmkindik jasady.

2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha osy maqsatqa bólingen memlekettik qarjynyń bar­ly­ǵy ıgerildi. Qazaqstandyqtar­ǵa jeńildikpen beriletin nesıe bo­ıynsha baǵdarlama bastalysymen 34 mlrd teńge bólingen bolatyn, sonyń nátıjesin­de 13 000 mashına satyldy. Je­ńildikpen berilgen lızıng bo­ıynsha 16 mlrd teńge bóli­nip, onyń 12,8 mlrd teńgesi ıge­ril­di, oǵan kommersııalyq 773 kó­lik satyldy. Mundaı baǵ­dar­lama ózin aqtady dep oılaı­myz, qaıtarymdy qarjy ón­di­ris­ti ınvestısııalaýdyń tıim­di qu­ralyna aınaldy. Muny táptishtep aıtyp otyrǵa­nym, bizdiń tutynýshylarymyz otan­­dyq óndiristen shyq­qan avtomo­bıl­derdi satyp alýǵa daıyn eke­nin, mundaı je­ńil­dikter turǵan­da syrttan ımport­tyq kólik­ter izdemeıtinin kórsetti. Ekin­shi jaǵynan mun­daı jeńildikter tehnıkany ýaq­ty­ly, kem degende aıyna 150 kólikti Qazaqstan bo­ıynsha sa­typ oty­rýǵa, sol arqyly otan­­dyq avto­óndiristi damytýǵa yqpal etedi. 

Otandyq tutynýshylardyń jeńil­digi bar nesıege surany­sy ósip otyr. Ulttyq bank tóraǵa­­sy­nyń habary óte jaǵym­dy ja­ńa­lyq boldy dep bilemin. О́ıt­­keni qazir qazaqstan­dyq­tar­dyń barlyǵy elimizdiń kez kelgen qala­synan baspana alýǵa qol jet­kizip jatqan tıimdi baǵ­dar­­lama avtokólik alýǵa da ja­sa­l­a­tyn bolsa, odan úsh jaqty tıim­dilik bolar edi, ıaǵnı tutynýshy, óndiris, memleket qatar uta­tyn bolady. Qaıtarymy bar qo­sym­sha qarjylandyrý óndiris­ke qosymsha jumys ornyn ashý­ǵa, bıýdjetke túsetin salyq kóle­min ulǵaıta túsýge, avto­mobıl ón­di­risin damytyp, onyń nary­ǵyn keńeıte túsýge múm­kindik beredi. 

Tutynýshylar qazir Qostanaı­daǵy «SaryarqaAvtoprom» mashına jasaý zaýytynyń ónimin tań­dap ala­tyndaı joǵary deń­geıge jet­tik. Bul úshin maq­­t­anamyz. О́tken jyly mashına quras­­tyrý kólemi 13 paıyzǵa artty. Bıyl 25 myń temir tulpardy sap­qa qoıamyz dep otyrmyz. О́tken jyl­­dyń sońyna qaraı kelisim ja­salǵan Qytaıdyń avtomobıl ımporty jáne eksporty boıynsha memlekettik transulttyq SMS kompanııasy Allıýr kompanııalar tobynyń kapıtalyna kirgeni belgili. 1,1 mlrd dollar ınvestısııa salǵan qytaılyq áriptester otandyq avtoóndiriste jylyna 80 myń avtomobıl shyǵarýdy josparlap otyr. Elimizdiń bas bankıri aıtqan qýanyshty habar is júzinde de tutynýshylardy qýanyshqa bóleıdi dep oılaımyz.

Erbol SEIPILOV,

«Qazaqstan avtobıznesi qaýymdastyǵy» ZTB tehnıkalyq retteý jónindegi dırektory