Muzdyqtar sheginip barady…

Ǵylymı boljamdarǵa qara­ǵanda, Qyrǵyzstandaǵy muzdyq­tardyń kólemi  2025 jyly 30-40%-ǵa azaıyp ketýi múmkin. Ol, óz kezeginde, Ortalyq Azııa­daǵy ózender sýynyń 25-35%-ǵa azaıýyna alyp keledi. So­laı kete berse 2100 jyly Qyrǵyz­stannyń geografııalyq karta­synda muzdyqtar joıylýy ábden múmkin.

Jalpy, muzdyqtardy saqtap qalý problemasy muzdyǵy bar ólke­lerdiń bárine tán. Alpi taýla­rynyń shveısarııalyq qapta­lynda Roýn muzdyǵyn saqtap qalý úshin Ekologııa mınıs­tr­ligi ony arnaıy palatalarmen japtyrtyp, toǵyz jyldan beri kózemelge alyp otyr. Bul onyń erip ketýin 70%-ǵa azaıtqan. Sóıtken muzdyq jyl saıyn 4 metrge sheginip keledi. Glıasıologtar muzdyqtardyń az-azdap erip, kúnderdiń bir kúninde joıylyp ketetininen qaýiptenedi.

Qyrǵyzstanda Ulttyq ǵylym­ akademııasymen birlesip jumys júrgizetin Muzdyq­tar­ǵa monıtorıng jasaýshy orta­lyq­tyń Tıan-Shan bókterinde ǵy­lymı stansasy bar. Qyzmet­ker­ler turatyn úı de osy. Teńiz deńgeıinen 3200 metr bıik­tikte tur. Ol jerde on jyl­dan beri eki otbasydan tur­ǵan qyzmetkerler muzdyq­tardy zertteýmen aınalysady. Sýyq jerde turý qıyn bolǵandyqtan, aı saıyn aýysymmen isteıdi. Jaqyn aýyldan stansaǵa deıin 10 shaqyrym. Qystyń borandy kúnderinde at ta basa almaı qalady. Ondaı kezde tońyp qalmaý úshin betti de jaýyp alyp jaıaý júrýge týra keledi. Mundaı ýaqytta «úlken jermen» baılanys úziledi. Glıasıolog-mamandar muz ben qardyń synamasyn arnaıy aspap arqyly kún saıyn tekserip, jazyp, jınap, Ulttyq ǵylym akademııasyna tapsyrady.

Osy glıasıologııalyq stansanyń jetekshisi Baqyt Ermenbaev jaz aılarynda 4800 metr bıikte jatqan Qara-Batpaq muzdyǵynda zertteý jumystaryn júrgizgen-di. Bul muzdyq jyl saıyn 8-9 metrge sheginip otyryp, kólemi 1960 jyldan beri jarty shaqyrymǵa azaıǵan eken. Ornynda bes-alty jyl buryn kólemi 200 tekshe metrdeı kólshik paıda bolyp, muzdyq shegingen aımaqta tabıǵı shyrshalar óse bastaǵan. Onyń aıtýynsha, qysta qar az jaýyp, jazda kún jylynǵanda muzdyqtardyń kólemi azaıa túsedi.

«Adamdar kóp turǵan aýmaqtardaǵy jerasty topyraqtary ártúrli qaldyq­tar sińip, ýlanyp barady. Taýdan, muz­dyq­tardan aǵyp kelgen sýlar – naǵyz taza sý. Muzdyqtardy saqtaýda bóli­nýdiń esh keregi joq. Birigip jol izdeıik», dep G.Mersbaher atyndaǵy Muz­dyqtardy saqtaýdyń «Móńgú» qoǵamdyq-ekologııalyq qorynyń prezıdenti Ýrýstam Qabylbekovtyń  Qyrǵyzstanda uran salǵanyna on jyl toldy. 

Biraq úkimettik emes uıymnyń qoly qysqa bolyp, qor aıtarlyqtaı ónimdi jumys isteı almaı otyr. Osy qor bes jyl buryn muzdyqtarǵa dúnıe elderiniń kóńilin aýdarý úshin Qyrǵyzstanda «Muzdyqtardyń álemdik alleıasyn» ashý bastamasyn kótergen. Bastamanyń bir taraýynda Qyrǵyzstannyń bıiktigi 5621 metr bolǵan Túrkistan qyrqasyndaǵy muzdyqqa Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambardyń, Sary-Jaz ózeniniń boıyndaǵy muzdyqqa (5576 m.) Isa paıǵambardyń, Alaı qyr­qasyn­daǵy muzdyqqa (5539 m) Musa paıǵam­bar­dyń, Sary-Jazdyń boıyndaǵy taǵy bir 5361 m bıiktiktegi muzdyqqa Býd­­danyń esimderin berýdi usynǵan edi.

Sý Qyrǵyzstan úshin strategııalyq artyqshylyqqa ıe ekeni málim. Onyń negizgi qaınar kózi – kók tiregen taý shyńdaryndaǵy jana betkeılerindegi muzdyqtar. Qyrǵyzstannyń soltús­tiginde Qazaqstanmen shektesetin, batysy Túrkistan oblysyna baryp tireletin Alataýdy qospaǵanda, Tıan-Shan (qyrǵyzsha aty – Teńır-Too) taýlarynda 6 myńdaı muzdyq bar. Jalpy alǵanda, barlyǵynyń sany 6771. Jalpy kólemi – 8 myń 47 sharshy shaqyrym. Iаǵnı el terrıtorııasynyń 4,2 paıyzyn quraıdy. 

Muzdyqtar – Qyrǵyz­stannyń qys mezgilindegi sý qoımasy. Taýlarda shama­men 650 mıllıard tekshe metr sý qory bar. Kún jy­ly­ǵanda muzdyqtar men taý bet­keıindegi qarlar erip, taýdan aqqan bulaqtar men ózenderdi sýmen tolyqtyrady. Bul kók­tem, jaz aılarynda jazyq­taǵy sýlardyń 30, 35 paıyzǵa deıin kóbeıýine alyp kele­di. Bular egis alqaptaryn sýarýǵa paıdalanylady, Qyr­­ǵyzstannyń eń iri sý qoı­masy – Toqtaǵul sý-elektr stan­sasy arqyly О́zbekstanǵa jáne Qazaqstanǵa, Talas sý qoımasy arqyly Qazaqstanǵa sýdy qalypty jiberip turýǵa múmkindik túziledi. Sondaı-aq ólkeniń batysyndaǵy Naryn oblysyndaǵy taýlardan bas­­taý alyp, Boom taýlyq jaryp ótken Chúı (qazaqshasy – Shý) ózeni Qyr­ǵyzstannyń Chúı ob­lysy men Qazaq­stannyń Jam­byl oblysynyń shekara syzy­ǵy arqyly Qazaqstanǵa ótedi. 

Muzdyqtardyń jyl sa­ıyn erip turýy zańdy qu­bylys. Biraq keıingi qy­ryq jylda jer sharynda jyldan jyl­ǵa údeı túsken klımattyń ja­han­­dyq jylynýy muzdyq­tar­­dyń kóbi­rek erýine áser etýde. Mu­nyń ústine osy jyl­dardaǵy adamnyń aralasýy­men bolyp jatqan teh­no­logııa­lyq úrdister muzdyq­tar­dyń erýine óziniń qomaqty úlesin qosyp keledi. 

Osydan biraz jyl buryn oqymysty-mamandar jáne sarapshylar Aral teńiziniń tuzdary Tıan-Shan taýlaryna deıin jetip, muzdyqtardyń erýine yqpalyn tıgizip jat­qanyn aıtyp, buqaralyq aqpa­rat quraldarynda dabyl qaqqan. Tipti, Keńes dáýi­ri ýaǵynda Odaq basshylary О́zbekstanda maqta egýdi kóbeıtý úshin Tıan-Shan taýlaryna ushaqpen kómir shashýǵa tapsyrma bergen degen qaýeset te bar. Kómir muzdyqtardyń kóbirek erip, taýdan aqqan sýdyń molaıýyna ákelipti. Kómir demek­shi, kómir tozańy jáne kómir qyshqyl gaz – muzdyqtar­dyń dushpandarynyń biri. Qyr­ǵyzstannyń birneshe jerin­de kómir jer astynan emes, ústinen qazylyp alynady. Olardyń irisi – Qara-Keche kómir keni. Bul – Tıan-Shan­nyń tómengi sileminde.

Esimizde, sekseninshi jyl­­­dary Frýnze qalasyn­da (Bish­kek 1991 jylǵa deıin osy­­­laı atalǵan) on myń­da­ǵan adam qyzmet etetin zaýyt-fab­rı­kalar dúril­­­dep jumys istedi. О́nimderge suranys kóp kezde ónerkásip oryndary úsh aýysymda birneshe aı táýlik boıy istep turdy. Sol kezde qystygúni jerdi qar basqanda aýanyń lastanǵany anyq baı­qala­tyn. Appaq qardyń beti kúıe jaǵyp qoıǵandaı qap-qara bolyp qalatyn. Jańa jaý­ǵan qardyń artynan bir­ne­she kúnnen keıin qar beti qaı­ta­dan qaraıyp shyǵa keledi. 

Qazir Bishkekte bes júz adamnan kóp jumys isteıtin kásiporyn joq. О́tken jyldyń qazan, qarasha jáne jeltoq­san aılarynda Bishkekti qara tútin qaptady da turdy. Bul, negizinen, kóshede qaptap júr­gen, tútini býdaq­taǵan eski avtokólikterden. Orta esep­pen, Bishkektegi eki úıdiń birin­de osyndaı kólik bar. Son­daı-aq bir kezde qalanyń sheti­ne salynǵan jylý-elektr stansasy jáne jer úıler­degi qala halqy kómirdi paıdalanady. Bulardyń tútini kólik tútinine qo­sy­lyp, kók tumandy qoıýlatyp otyr. Osy tútinniń bári Ońtústiktegi jáne Batystaǵy taý muzdyq­taryna qonaq­tary málim. 

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev kóp jyldan beri óńir memle­ket­teri­niń basshylary bas qos­qan alqa­ly jıyndarda Ortalyq Azııanyń halyqaralyq sý-energetıkalyq konsorsıý­myn qurý jóninde ıdeıany árdaıym aıtyp keledi. Byl­tyr jazda ótken Araldy qor­ǵaý halyqaralyq qory­nyń quryltaıshy memleketteri basshylarynyń májilisinde osy máseleni taǵy da kóterdi. Qyr­ǵyz­standaǵy, sondaı-aq Or­tal­yq Azııa ólke­lerindegi muz­dyqtardy saqtap qalýǵa mun­daı konsorsıýmnyń tike­leı qatysy bar. «Keme­deginiń ja­­ny bir» demekshi, álem ke­ńis­­tiginde tynymsyz júzip ba­ra jatqan Jer atty keme­degi adam­zattyń múddesi de ortaq.

Nazarbek BAIJIGITOV,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin,

Bishkekten (Qyrǵyzstan)