Tumaý – qaýipti dert

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 7:50

Jaz, kúz ótip, qys lebi sezile bastaǵan kezde tumaý­ratýshy­lar­dyń kóbeıip ketetini ejelden belgili. Sondyqtan odan saqtana bilgen jón. Tumaý – bul jiti respıratorlyq vırýstyq ınfeksııalar (budan ári – JRVI) tobyna kiretin tumaý vırýsy týdyratyn jiti aýrý. Qazaqstanda jyl saıyn epıdemıologııalyq kezeńde JRVI-men jáne tumaý­men 800 myńnan 1 mıllıonǵa deıin adam aýyrady.

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 7:50

Jaz, kúz ótip, qys lebi sezile bastaǵan kezde tumaý­ratýshy­lar­dyń kóbeıip ketetini ejelden belgili. Sondyqtan odan saqtana bilgen jón. Tumaý – bul jiti respıratorlyq vırýstyq ınfeksııalar (budan ári – JRVI) tobyna kiretin tumaý vırýsy týdyratyn jiti aýrý. Qazaqstanda jyl saıyn epıdemıologııalyq kezeńde JRVI-men jáne tumaý­men 800 myńnan 1 mıllıonǵa deıin adam aýyrady.

Tumaýmen aýyratyndardyń sany artqan saıyn, tumaýdyń as­qynýy da órshıdi, bul – zań­dylyq. Budan keıin vırýs esh­qaıda ket­peıdi. Syrqattaný­shy­lyqtyń maý­symdyq artýynyń sebebi bola otyryp, adamdar ara­syndaǵy sırkýlıasııasy jalǵasa beredi.
Tumaý vırýsy barlyq elderde jáne qurlyqtarda taralǵan. Qys­qy aılardaǵy syrqattaný­shy­lyq shegi adamdardyń, ásirese bala­lar­­dyń, jumys oryndarynda, mek­­­tepterde, balabaqsha­lar­da já­ne qoǵamdyq kólikte tyǵyz baılanysta jáne óte belsendi bolýymen túsindiriledi.
Tumaý vırýsy aýadaǵy bel­sendiligin tórt saǵatqa deıin saq­taıdy. Vırýstar tómen temperatýrany «jaqsy kóredi» – plıýs 4°S-ge jýyq temperatýra (tur­mystyq tońazytqyshtaǵy jaǵ­daı) ońtaıly bolyp tabylady. «Jaq­sy kóredi» dep aıtý sebe­bim, tek osy temperatýra kezinde vırýs uzaq saqtalady. Osymen qatar, olardyń kóbıýine yńǵaıly temperatýra – bul adam denesiniń temperatýrasy.
Silekeı men qaqyryq tamshylarynda bolatyn tumaý vırýsy, osy tamshylar tósek-orynda, ju­mys ústelinde, t.b. kepken soń já­ne olarǵa sińgennen keıin belsen­diligin eki aptaǵa jýyq, al bólme shańynda bes aptaǵa deıin saq­taıdy!
Barlyq dezınfeksııalaýshy quraldar tumaý vırýsyn tez joıady jáne osy quraldardy qol­danyp, standartty ylǵaldy tazalaý – úı-jaılardy zararsyzdan­dy­rýdyń tıimdi tásili. Bólme­lerdi jıi jeldetip turýdy da umytpaǵan jón.
Joǵarǵy tynys joldaryna túsken kezde vırýs jasýshalar­dyń qabyqshalaryn zaqymdap, onyń ishine kiredi. Jasýshalar­dyń ishinde vırýs tez kóbeıedi. Juqtyrylǵannan keıin alǵashqy táýlikterdiń aıaǵyna qaraı bir vırýs ondaǵan trıllıonnan asa vırýstyq bólshekti túzedi. Kó­beıgen vırýstar joǵarǵy tynys alý joldarynan shyqqannan ke­ıin jasýshalar buzylady. Tu­maýdyń alǵashqy sımptomdary – murynnyń bitelýi jáne tamaq­tyń jybyrlaýy osyǵan baılanysty.
Jasýshalardan shyqqannan ke­ıin keıbir vırýstar qanǵa ótedi jáne qanmen birge ary qaraı búkil organızmge taralady. Jáne de qan tamyrlaryn jáne ishki organdardy zaqymdaıdy. Qan ta­myr­larynyń óte anyq baıqala­tyn ózgeristeri ókpede jáne mıda baıqalady.
Tumaý vırýsy adam aǵzasy­nyń ımmýnıtetin tómendetedi. Inký­basııalyq kezeń birneshe saǵattan bastap 2-3 kúnge deıin sozylady. Tumaýdyń jeńil túri­men aýyrý uzaqtyǵy – bir apta. Dene qy­zýynyń 40 gradýsqa de­ıin kó­terilýi, qaltyraý, álsizdik, kóz qaryǵý, býynnyń jáne bul­shyq ettiń, bastyń jáne tamaq­tyń aýyrýy, jótelý, murynnyń bitelýi aýrýdyń negizgi belgileri bolyp tabylady. Tumaýdyń as­qyný­laryna qulaq, tamaq, muryn aýrýlary, júıke júıesine baılanys­ty asqynýlar, sondaı-aq sozylmaly aýrýlardyń: júrek-qan-tamyrlyq, ókpe, bronh tarapynan, qant dıabeti jáne endo­krındik júıeniń basqa da aýrý­larynyń órshýi jatady.
2 jasqa deıingi balalarda, sozylmaly aýrýlary bar jáne jasy úlken adamdarda tumaý aýyr túrde ótedi. Sondaı-aq, erekshe qaýiptilik tobyna júkti áıelder de jatady. JRVI jáne tumaý júkti áıelderdiń ımmýndy jú­ıesin de, endokrındik júıesin de buzýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda júkti áıelderde álsizdik paıda bolyp, uıqysy buzylady jáne sozylmaly aýrýlary órshıdi. Ádet­te júkti áıelder tumaýǵa shaldyqqan kezde balaǵa qannyń júrýi kúrt azaıady, osyǵan sáıkes bala joldasy arqyly uryq organızmine ottek az beriledi. Júkti áıelderdiń tumaýmen aýyrýy júktiliktiń 12-aptasyna de­ıin, ıaǵnı uryqtyń organdary men tinderi qalyptasatyn kezde óte qaýipti. Tumaýdyń júkti áıel­derge qaýiptiligi – túsik tastaýy nemese merziminen buryn bosanyp qalýynda. Sonymen qatar, shala týýdyń jıilenýin kórsete­tin naqty málimetter bar.
О́kinishke qaraı, jaǵdaıy na­shar­laǵan der kezinde emdeý mekemesine kelmegen naýqastarǵa qalypty jaǵdaıda jıi qolda­ny­latyn jekelegen preparattar kó­mektespeýi de múmkin. Sondyqtan óz betinshe emdelýge bolmaıdy. Balalar men júkti áıelderdi emdeý tek dárigerdiń taǵaıyndaýy boıynsha jáne dárigerdiń baqy­laýymen júrgizilýi kerek. Tumaý­dyń alǵashqy belgileri baıqaly­symen dárigerdi úıge shaqyrý jón.
Kez kelgen aýrýdy emdegennen góri, onyń aldyn alǵan durys. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) syrqatta­nýshy­lyq­ty, asqynýlardy jáne ólim-jitimdi aıtarlyqtaı azaıtatyn, halyqty tumaýdan qorǵaıtyn jal­ǵyz jáne tıimdi is-shara re­tinde tumaýǵa qarsy vaksınasııalaýdy usyndy. Tumaýǵa qarsy vaksınasııalaý eńbekke jaram­syz­dyq qa­ǵazy boıynsha tóle­netin tólem­derdi jáne óndiristik shyǵyn­dardy (ishki jalpy ónim – IJО́), tumaýdy jáne JRVI-di, sondaı-aq olardyń asqynýlaryn emdeýge ketetin shyǵyndardy 2 ese qys­qartatyny dáleldendi. Sheteldik jáne otandyq avtor­lardyń (Ismagýlov A.T., Karalnık B.V.) málimetteri boıynsha, ujymdarda tumaýǵa qarsy qyz­metkerlerdiń jartysynan kóbin egýmen qam­tyǵan kezde tumaýmen syrqat­tanýshylyq 5 esege deıin tó­men­deıdi; qysqy kezeńde jastary ulǵaıǵan qart adamdar arasynda pnevmonııa, mıokard ınfarkty jáne ınsýlt jıiligi 3 esege deıin tómendeıdi. Tumaýǵa qarsy egil­genderde ınfeksııa jeńil ótedi, asqynýlar men ólim-jitim jıiligi azaıady. Sonymen, egilgen pasıent­ter arasynda egilmegendermen sa­lystyrǵanda, bronhıaldy astmamen, jiti ortasha otıtpen aýrý 3 esege deıin sırek baıqaldy.
Qazaqstanda jyl saıyn tu­maýǵa qarsy egilýshiler sany ósip otyr, 2011 jyly tumaýdyń epıd­kezeńi aldynda 1,2 mln.-ǵa deıin halyq egildi. Egilgender arasynda vaksınadan keıingi asqynýlar baıqalmady.
Aǵymdaǵy jyly elimizde tu­maýǵa qarsy 2012 jylǵy 1 qazan aıynan jappaı vaksınasııa bas­talady. Qazirgi ýaqytta oblys­tardyń jáne Astana men Almaty qalalarynyń aýmaqtyq ákimdigi jergilikti bıýdjet qarajatynan 549,8 mln. teńgege qaýiptilik tobyndaǵy adamdarǵa maýsymdyq tumaýǵa qarsy 800 myńǵa jýyq vaksına satyp alyndy. Vaksı­nalardyń DDU sertıfıkaty bar jáne Qazaqstanda tirkelgen.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti jáne Úkimeti analar men sábılerdiń densaýlyqtaryn saqtaýǵa kóp kóńil bólýde. Elbasy 2010 jylǵy Joldaýynda aldaǵy on jyldyqta atqarylar naqty mindetterdi kórsetti. «Salamatty ómir salty men adamnyń óz densaýlyǵy úshin yntymaqty jaýapkershiligi qaǵıdaty – mine, osylar densaýlyq saqtaý sala­syn­daǵy jáne halyqtyń kúnde­likti tur­mysyndaǵy memlekettik saıasat­tyń eń basty máselesi bolýy tıis», – dedi Memleket basshysy. Qazirgi ýaqytta halyqtyń kútilip otyrǵan ómir súrý uzaqtyǵyn ulǵaıtýǵa (2015 jylǵa qaraı – 70 jasqa deıin), ana men náreste ólim-jitimin tómendetýge jetý jolymen densaýlyq jaǵda­ıyn jaqsartýdyń basym strate­gııalyq baǵyttary belgilendi. Osy maq­satty iske asyrý Qa­zaq­stan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń 2010 jylǵy 29 qarashadaǵy №1113 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaq­stan Respýblıkasynyń den­saý­lyq saqtaý salasyn damytý­dyń 2011-2015 jyldarǵa arnal­ǵan «Salamatty Qazaqstan» mem­le­ket­tik baǵdarlamasymen qaras­tyryldy.
Osyǵan baılanysty, Qazaq­standa aǵymdaǵy jyldan bastap DDU usynymyna (2006 j.) sáı­kes, júkti áıelder arasynda ekinshi jáne úshinshi trımestrinde tumaýǵa qarsy vaksınasııa júr­giziletin bolady. 2007-2011 jyldary respýblıkada otbasylyq bıýdjet esebinen ártúrli merzim­degi 10 myńnan asa júkti áıel egildi, eshbireýinde vaksınadan keıingi reaksııa asqyný tirkel­medi, sondaı-aq vaksınasııadan keıin eshqaısysy aýyrǵan joq.
Dúnıe júzinde tumaýǵa qarsy vaksınanyń qaýipsizdigin kórse­tetin, júktiliktiń ótýine jáne ba­laǵa teris áser etpeıtin kóptegen zertteý júrgizildi. Júktilik ke­zinde óz erkimen tumaýǵa qarsy egilgen 2200 áıeldi (Amerıka, 2000) baqylaý nátıjesi balalarda 7 jasqa kelgenge deıin esh­qandaı teris áserdiń bolmaǵanyn kórsetti.
Tumaýdan saqtaný úshin JRVI jáne tumaýmen syrqattanýshylar kóbeıgen kezde halyq kóp jı­nalǵan oryndarda bolmaýǵa, sal­qyn tıgizip almaýǵa tyrysý qa­jet jáne aýa raıyna sáıkes kıiný kerek. Sol sııaqty, taza aýada serýender aldynda nemese kóshege shyǵar kezde murnyńyzǵa oksalın maıyn jaǵyp alsańyz tumaý nemese basqa JRVI vırýsta­ry­nyń tynys joldaryna enýi kúrt tómendeıdi.
Jandarbek BEKShIN,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas memlekettik sanıtarlyq dárigeri, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty.