1978 jyly sáýir aıynda tóńkeris jasap, Aýǵanstan bıligin basyp alǵan N.Tarakı bastaǵan kommýnıster el basqarý tizginin qoldaryna alǵanymen, ony ustap tura almady. Kommýnısterdiń bılikke kelýi jáne olar júrgizgen reformalar halyq kóńilinen shyqpady. Jer-jerde narazylyq sharalary uıymdastyrylyp, aqyry bılik pen halyq arasynda qarýly teketires paıda boldy. 1979 jyldyń sońyna qaraı elde iri kólemdi áskerı urys-qımyldary bastalyp, Aýǵanstannyń 26 provınsııasynyń 18-inde qarýly qaqtyǵystar boldy. Eldegi shıelenisti jaǵdaı ADR basshylaryn birneshe ret Keńes Odaǵyna áskerı qoldaý men kómek surap júginýge májbúrledi. «Aýǵanstannyń zańdy úkimetiniń» ótinishin eskerip jáne 1978 jylǵy 5 jeltoqsandaǵy Shartty, sondaı-aq BUU Jarǵysynyń memleketterdiń ózin ózi qorǵaý quqyǵy týraly 51-babyn alǵa tartyp, KSRO Aýǵanstanǵa qarýly kúshterin kirgizýge kelisti.
Aýǵanstanǵa ásker kirgizý jónindegi saıası sheshimdi jeltoqsannyń 12-si kúni keńes basshylarynyń shaǵyn ǵana toby qabyldady. Túrkistan áskerı okrýginen (TúrÁO) Aýǵanstanǵa kiretin 40-armııa qurylyp, oǵan qolbasshylyqqa general-leıtenant Iý.Týharınov taǵaıyndaldy. 25 jeltoqsan kúni memlekettik shekarany kesip ótý Máskeý ýaqyty boıynsha 15.00 (jergilikti ýaqyt boıynsha 17.00) bastaldy.
1980 jyly qańtar aıynda 40-armııa Iý.V.Týharınov qolbasshylyǵymen eldiń mańyzdy aýdandaryna ornalasty. Aýǵandyq armııamen birlesip ákimshilik ortalyqtardy, qajetti nysandardy, áýejaılardy jáne Haıraton-Kabýl, Kýshka-Gerat-Kandagar, Kabýl-Jalalabad, Pýlı-Hýmrı-Qundyz-Faızabad avtomagıstraldaryn qaraýyldaýǵa aldy. Keńes áskerleri barlyǵy 21 provınsııany, toǵyz áýejaıdy (Kabýl, Bagram, Shındand, Kandagar, Qundyz, Jalalabad, Gardez, Gerat, Faızabad) qamtamasyz etti.
Keńes áskerleriniń eń alǵashqy soǵys qımyly 1979 jyly 27 jeltoqsanda H.Ámınniń kózin joıatyn «Daýyl-333» jaýyngerlik operasııadan bastalyp, 1989 jyly qańtardaǵy «Taıfýn» operasııasymen aıaqtaldy. 40-armııa Aýǵanstanda iri kólemde «Daýyl-333», «Kýnar», «Pansher», «Qundyz», «Magıstral», «Ýdar», «Taıfýn» jáne t.b. operasııalar júrgizdi. Bul aıtylǵan áskerı operasııalarǵa myńdaǵan jaýyngerler men áskerı tehnıkalar qatysty.
Eń alǵashqy, úlken qarýly qaqtyǵys 1980 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda ótken Kýnar operasııasy edi. Alǵashqyda, modjahedter otrıady ashyq túrde soǵysýdy jón kórdi, biraq, «tasadan atqylaý» taktıkasyna ótýge májbúr boldy, óıtkeni, ashyq qaqtyǵystarǵa olardyń kúshi teń kelmedi. Aýǵanstannyń taý shatqaldaryn qııalaı kesetin Kýnar ózeniniń janynda Baqytjan Ertaev (búginde Halyq Qaharmany) basqarǵan batalon ornalasty. Sol kezde 27 jastaǵy komandırge anaý-mynaý emes, soǵys jaǵdaıyndaǵy basshylyq tapsyryldy. Kýnar ózeniniń boıynda Pákistan jaǵynda Chıtral, al Aýǵanstan jaǵynda Asadabad atalatyn eki provınsııa ornalasqan. Pákistanǵa jaqyn ornalasqan áskerı bólimder ómiri qaýip-qaterge toly boldy. Keńes áskerleri 1980-1985 jyldary 5 jyl ishinde 7 ret Kýnar áskerı operasııasyn júrgizdi. Eń alǵashqy Kýnardaǵy áskerı operasııa 1980 jyly aqpan aıynyń aıaǵynda bastaldy. Osy jyly Keńes sarbazdary júrgizgen Kýnardaǵy áskerı operasııada kúzge deıin, basqasyn aıtpaǵanda dushmandardyń 6 shtaby, 2 bıik asýdaǵy bazasy, 17 bekinis beketi, 12 zeńbirek pen mınometi, áskerı áýe kúshterine qarsy kúresetin 5 ornalasý alańy jáne 1,5 myń búlikshiniń kózi joıyldy. Al keńestik taraptan 52 jaýynger ajal qushyp, 43-i aýyr jaralandy, 1 jaýynger iz-túzsiz joǵaldy. Oǵan qosa 9 tikushaq isten shyqty.
40-armııa «Pansher» atalǵan alqapta on jyl ishinde 9 ret iri áskerı operasııa júrgizdi. Ahmad shah Masýd ıeligine qaraıtyn bul alqap óte qaýipti edi. Osy qaýipti aımaqqa marshal Sokolov keıin «Qara maıor» atanǵan Borıs Kerimbaevty batalonymen apardy. О́ıtkeni «Pansher arystany» atanǵan Ahmad Shahqa anaý-mynaý komandırdiń tisi batpaıtyn edi. 1982 jyldyń mamyr-maýsym aılarynda «5-Pansher» operasııasy ótti, alǵashqy úsh kún ishinde 4 myńnan astam keńestik desantshy túsirildi. Barlyǵy bul operasııaǵa 12 myńnan astam Keńes jaýyngeri men ofıseri qatysty. Bul operasııa, bir mezgilde 120 shaqyrym kólemindegi shatqal ańǵarlarynda ótti. Nátıjesinde, bul joly Pansher alyndy, biraq aýǵan armııasynyń bul strategııalyq jaǵynan mańyzdy aımaqty ustap turýǵa kúshi jetpedi.
1986 jyldyń tamyz-qyrkúıek aılarynda «Qundyz» operasııasy ótti. Men osy operasııada Hanabad provınsııasyndaǵy urysqa qatystym. Operasııanyń negizgi maqsaty: Aýǵanstannyń soltústik-shyǵys bóliginde áskerı-saıası jaǵdaıdy turaqtandyrý, 40-armııanyń júk tıelgen kolonnalarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, asýlardaǵy bazalar men tirek pýnktterin joıý, úkimetke qarsy kúresýshilerdiń belsendiligin beıtaraptandyrý, olardy ADR úkimeti jaǵyna tartý, úlken kólemdegi qarý-jaraq pen oq-dárilerdi jáne barlaý qujattaryn qolǵa túsirý boldy. Qundyz provınsııasyna qaraıtyn Chardara, Hanabad, Alıabad, Imam-Sahıb, Dasht-ı-Archı, Kalaı-ı-Zal jáne t.b. ýezderdegi modjahedter ornalasqan aımaqtarda jaýyngerlik qımyl eshqashan toqtaǵan emes.
1987 jyldyń 23 qarashasy – 1988 jyldyń 10 qańtary aralyǵynda eń iri operasııalardyń biri – «Magıstral» operasııasy iske asyryldy. 40-armııa qolbasshysy B.Gromovqa osy operasııany sátti ótkizgeni úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.
40-armııa joǵarydan túsken buıryq boıynsha Aýǵanstannan tolyq shyǵyp ketkenshe jaýyngerlik operasııany jalǵastyrýǵa májbúr boldy. Mysaly, 1989 jyly qańtar aıynyń basynda Kabýlǵa KSRO SIM E.Shevarnadze keldi. Aýǵanstan basshysy M.Nadjıbýlla Máskeýden kelgen ókilge Ahmad shah Masýd pen onyń jasaqtarynyń kúshin álsiretip berýdi ótindi. M.Gorbachevtan nusqaý alǵan KSRO Qorǵanys mınıstri D.Iаzov 40-armııa qolbasshysyna 23 qańtarda A.Masýd jasaqtaryna qarsy jaýyngerlik operasııany bastaýǵa buıryq berdi. Biraq bul operasııany bastaýǵa 40-armııa qolbasshylyǵy tikeleı qarsy boldy. О́ıtkeni birinshiden, qolbasshylyq ásker keter aldynda A.Masýdpen oq atyspaýdy kelisip qoıdy. Ekinshiden, býynyp-túıinip otyrǵan armııaǵa qaqaǵan qysta mundaı operasııany júrgizý olja ápermeıtin edi. Úshinshiden, áskerdiń áketilýine sanaýly kúnder qalǵanda qurban sanyn arttyrýdyń qajeti joq edi. Biraq Máskeýdiń buıryǵy odan kúshti-tuǵyn. Sóıtip 23-25 qańtarda Pansher alqaby men Ońtústik Salang asýyn qýatty bombalaý men atqylaý maqsatynda «Taıfýn» kodymen atalatyn operasııa júrgizildi. Qolbasshylyq Ahmad shah Masýdqa aldyn ala saq bolýdy jáne qarsylyq jasamaýdy eskertti. Beıbit turǵyndarǵa ýaqytsha qyshlaqtaryn tastap shyǵý da eskertildi. «Taıfýn» operasııasy bitken soń Ahmad shah Masýd KSRO-nyń Kabýldaǵy dıplomatııalyq ókiline óziniń narazylyq tanytqan hatyn joldady.
Osylaısha, 40-armııanyń Aýǵanstanda júrgizgen jaýyngerlik qımyldary sońǵy saǵattarǵa deıin jalǵasty. Men tek olardyń arasyndaǵy birer iri operasııa barysyna toqtaldym. Shyndyǵynda, on jyl ishinde qanshama qaqtyǵystar men ajal aıqastary bolǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Júrgizilgen iri kólemdegi jáne kishigirim operasııalar kezinde qanshama qarýlastarymyz kóz jumdy. Jaýynger jarǵysynda: «Buıryq talqylanbaıdy, tek oryndalady» – degen qaǵıda bar. Osy qaǵıdaǵa súıensek árbir qaza tapqan, múgedek bolǵan jáne qatysyp tiri qalǵan jaýyngerlerimiz óz boryshyn adal oryndaýǵa kúsh saldy. Sondyqtanda olar óziniń áskerı antyn eshqashan buzǵan joq.
1979-1989 jj. KSRO-nyń 620 myń azamaty Aýǵanstan aýmaǵynda áskerı qyzmetin ótedi, olardyń 525 myńy Keńes armııasynyń qatarynda, 90 myńy Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń (MQK) shekaralyq jáne t.b. bólimshelerinde, 5 myńy Ishki áskerler men mılısııa qatarynda óz mindetterin atqardy. Sondaı-aq 21 myń adam jumysshy jáne qyzmetshi kásibinde qyzmet etti. Al Keńes armııasy áskeriniń jyl saıynǵy tizimine 80-104 myń ásker, 5-7 myń jumysshy men qyzmetshi tirkeldi.
110 aıǵa sozylǵan Aýǵan soǵysyndaǵy sanıtarlyq shyǵyn 469 685 adamdy qurady, onyń ishinde jaralanǵan, bastan zaqym (kontýzııa), túrli mertigý alǵandar – 53753 adam, aýyrǵandar – 415932 adam, olardyń arasynan – 115308 adam juqpaly gepatıtpen, 3180 adam – ish súzek aýrýymen, 140665 adam basqa da juqpaly aýrýlarmen aýyrdy. Asqynǵan aýrýyna, jaraqattanýyna baılanysty armııadan 11654 adam bosatyldy, 10751 adam múgedek boldy, onyń arasynda 672 adam – I top, 4216 adam – II top, 5863 adam III top múgedegi boldy.
Aýǵan soǵysynan qaıtyp oralmaǵan jalpy adam shyǵyny 14453-ke jetti. Naqtylaı aıtsaq, Keńes armııasy qatarynan 13833 adam, MQK bólimshelerinen 572 adam, KSRO IIM jasaǵynan 28 adam, basqa mınıstrlikter men vedomostvolardan 28 adam opat boldy.
Bizdiń respýblıkamyzdan 22 myń adam Aýǵan soǵysyna qatysty. Olardyń 1000-ǵa jýyǵy soǵysta qurban boldy jáne Qazaqstan jerinde jerlendi, 20 adam iz-túzsiz joǵaldy Al jalpy shyǵynnyń 362-si qazaq ultynyń ókili ekendigi anyqtaldy.
Aýǵan soǵysynda iz-túzsiz joǵalǵandar men tutqynǵa túskender sany 417 adamdy qurasa, odan keıingi jyldary 333, al qazirgi tańda 264 adamdy qurap otyr. Olardyń 20-sy Qazaqstan azamaty bolyp sanalady. 2013 jyly bul tizim eki adamǵa qysqardy, al qalǵan on segizden áli kúnge deıin ne dáıek, ne habar joq.
Aýǵan soǵysynda barlyǵy 200153 adam memlekettik marapatqa ıe bolsa, onyń 10955-i osy soǵysta sheıit ketti. Al marapattalǵandardyń – 111966-y serjanttar men soldattar, 19261-i praporshıkter, 66251-i ofıserler men generaldar, 2675-i Keńes armııasynyń jumysshy qyzmetshileri, onyń 1350-i áıel. Sondaı-aq marapattalǵandardyń 2265-i qazaq, 635-i qyrǵyz, 6050-i ózbek, 855-i túrkimen, 2710-y tájik, 102547-si orys, al qalǵandary basqa ult ókilderi boldy.
Shekteýli kontıngent quramynda – 86 adam Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alsa, 103 áskerı qyzmetshi Lenın ordenimen, 1972 adam Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Batyr ataǵyn alǵandardyń 29-y osy soǵysta qurban boldy. Batyrlar arasynda bir qazaq, bir ózbek, bir tájik, elý orys bar, al qalǵandary basqa ult ókilderi. Olardyń 15-i qatardaǵy jaýynger men serjant, 1-eýi starshına, 62-si ofıser, 7-eýi general, 1-eýi Keńes Odaǵynyń marshaly.
1988 jyly 14 sáýirde, ADR-daǵy jaǵdaıdy saıası retteý týraly Jeneva kelisimine qol qoıyldy. Qol qoıǵandar qataryna KSRO, AQSh, Aýǵanstan men Pákistan kirdi. Keńes Odaǵy óz kontıngentin 9 aılyq merzimde alyp shyǵýǵa, al Qurama Shtattar men Pákistan óz taraptarynan qarýly oppozısııany qoldaýdy toqtatýǵa mindetteldi. Jeneva kelisiminde belgilengendeı, 1989 jyly 15 aqpanda Aýǵanstannan sońǵy Keńes áskerleriniń áketilýi aıaqtaldy. Keńes Odaǵy Jeneva kelisimin belgilengen merzimde oryndady. Osylaısha 110 aıǵa sozylǵan soǵys aıaqtaldy.
Bolat SAILAN,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Aýǵan soǵysynyń ardageri
