Jan álemi

Juma, 14 qyrkúıek 2012 7:10

Medbıke… Medısınalyq bıke… Iá, osy bir ataýdy aýrýhanada emdeletin naýqas jandar jıi ataıdy. О́ıtkeni, medısınadaǵy orta býyn qyzmetker – medbıke – densaýlyq saqtaý júıesiniń negizin qurap otyr. Eń bastysy, dáriger eminiń durys nátıje berýi – medbıkeniń kórsetilgen emdik sharalardy saýatty da, qaltqysyz oryndaýynda ǵana emes, jany qınalyp jatqan naýqaspen kúndiz-túni birge bolyp, jıi qarym-qatynas jasap, olardyń kóńil-kúıine áser etetin jankeshti eńbegine de tikeleı baılanysty. Demek, medbıke naýqas densaýlyǵyna emdeýshi dárigerden kem jaýap bermeıdi. Búginde 12 mamyr – Dúnıejúzilik medbıke kúni retinde keńinen atap ótiledi. Bul kún medbıke kásibiniń negizin qalaýshy ulybrıtanııalyq medbıke Florens Naıtıngeıldi eske alý maqsatynda belgilengen. Eger búginde elimizde 138 610 orta býyn medısına qyzmetkeri bolsa, sonyń 97 060-y medbıke, qalǵandary akýsherka, laborant, t.b. Iаǵnı, 100 myńǵa jýyq medbıke – halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtyp, olarǵa qoljetimdi ári tıimdi medısınalyq kómek berýde úlken kúshke aınalyp otyr.

Juma, 14 qyrkúıek 2012 7:10

Medbıke… Medısınalyq bıke… Iá, osy bir ataýdy aýrýhanada emdeletin naýqas jandar jıi ataıdy. О́ıtkeni, medısınadaǵy orta býyn qyzmetker – medbıke – densaýlyq saqtaý júıesiniń negizin qurap otyr. Eń bastysy, dáriger eminiń durys nátıje berýi – medbıkeniń kórsetilgen emdik sharalardy saýatty da, qaltqysyz oryndaýynda ǵana emes, jany qınalyp jatqan naýqaspen kúndiz-túni birge bolyp, jıi qarym-qatynas jasap, olardyń kóńil-kúıine áser etetin jankeshti eńbegine de tikeleı baılanysty. Demek, medbıke naýqas densaýlyǵyna emdeýshi dárigerden kem jaýap bermeıdi. Búginde 12 mamyr – Dúnıejúzilik medbıke kúni retinde keńinen atap ótiledi. Bul kún medbıke kásibiniń negizin qalaýshy ulybrıtanııalyq medbıke Florens Naıtıngeıldi eske alý maqsatynda belgilengen. Eger búginde elimizde 138 610 orta býyn medısına qyzmetkeri bolsa, sonyń 97 060-y medbıke, qalǵandary akýsherka, laborant, t.b. Iаǵnı, 100 myńǵa jýyq medbıke – halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtyp, olarǵa qoljetimdi ári tıimdi medısınalyq kómek berýde úlken kúshke aınalyp otyr.

Mine, sol júz myńǵa jýyq med­bıkeniń biri, Almatydaǵy Jar­bosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵy Nesep aýrýlary bólimshesiniń aǵa med­bı­kesi Jansulý Asqarqyzy Moldahmetova. Jas kelse iske degen, 1996 jyly Respýblıkalyq medısına kolledjin bitirisimen, atalmysh ǵylymı ortalyqta tá­jirıbeden ótip, keıin jumysqa qabyldanady. Árıne, kez kelgen jas maman úshin alǵashqy eńbek jolyn bastaǵan mekeme, túsken ortasy ómirlik ustanymyna úl­ken áser eteri haq. Jansulý da otandyq medısınadaǵy ýrologııa jáne andrologııa salasynda ózindik orny, bedeli aıshyqty ǵylymı ortalyqqa kelip, bú­gin­de óz isiniń kásibı bilikti mamany atanyp otyr.
Taldyrmash kelgen aqquba qyz alǵashqy kúnnen ózin jaqsy jaǵynan kórsete bastady. О́z ma­mandyǵyna degen adaldyǵy bolar – meıirbıkege tán qasıet­ter – meıirimdilik, naýqastarǵa de­gen jyly kózqaras pen iltı­pat, ásirese, emdeýshi dárigerdiń taǵaıyndamalaryn der kezinde óte uqypty oryndaýda óz tur­ǵylastarynyń arasynan kózge túse bastady. Sonymen qatar, qyz balaǵa tán ornyqty da qa­za­qy minezi, ultjandylyǵy kózge uryp turdy. Ásirese, aýyldan kelgen jasy úlken qarııalarǵa jany ashyp, kómegin kórsetýge tyrysýy – kórgendi otbasynda jaqsy tárbıe alǵandyǵynan habardar etse kerek.
– Bizdiń bólimshede neseptas aý­rýymen jatqan naýqastar emdeledi, – deıdi Jansulý biz­ben áńgimesinde. – Iаǵnı, búı­rek­te tastyń paıda bolýy. Búginde ony medısınada emdeýdiń eki-aq joly bar. Biri – tasty úgitý ar­qy­ly, ekinshisi – ota jasaý. Bi­raq, bizde emniń deni ota ja­saý­men aıaqtalady. Al qandaı aýrý bolmasyn ota jasalǵannan keı­in­gi naýqas jaǵdaıynyń qansha­lyqty aýyr bolatyny barshaǵa belgili jaıt. Onyń ústine, biz­degi mamandardyń kásibı biligi, bilimi óte joǵary bolǵan­dyq­tan, ǵylymı ortalyqqa búkil respýblıkadan aýrýy asqynǵan óte kúrdeli naýqastar joldamamen de, aqyly túrde de kelip tú­sedi. Mundaı jaǵdaıda ár adam­nyń aǵzasy ár qalaı, keıde bir aıǵa deıin jatyp emdelýge týra keledi.
Ár emdeý mekemesiniń ózine tán erekshelikteri bar. Máselen, kardıologııalyq aýrýlardy em­deı­tin klınıkalarda júregi aýyryp turǵan naýqastyń kútimi de, emi de, tamaqtanýy da ózgeshe júrgiziledi. Eger sondaı emdeý oryndarymen salystyrsaq, ýro­logııadaǵy jumys aýyr ári jaýap­ty. Aıtalyq, neseptas aýrýyna ota jasalǵan soń, birin­shi­den, naýqastyń ózdiginen jú­r­ip-tu­rýy qıyndaıdy. О́ıtkeni, jara­qat jazylǵansha syrqat adamǵa tútikshe qoıylyp, zár syrtqa shyǵady. Osy eki arada tú­tikti taza ustamasa, túrli mıkrobtar túsip, irińdep ketýi yq­tı­mal. Ári sótkesine ishken suıyq ta­ǵam­men shyqqan zárdiń kólemi táýlik saıyn muqııat qa­daǵa­la­nady.
– Bul mamandyqty kishkene kezimnen unattym. Oǵan sebepshi bolǵan anam Janarkúl. Ol kisi de men bitirgen kolledjdiń tú­le­gi, medbıke bolyp jumys is­tedi. Áli esimde, anamnyń aq halatyn kıip alyp, dáriger bolyp oınaıtynmyn, – deıdi naýqas­tar­dyń alǵysyna bólenip júr­gen Jansulý óziniń osy ma­man­dyqqa degen shynaıy súıis­pen­shiligin bildirip. – Medbıke – qan­daı jaǵdaı bolmasyn, eń aldymen naýqasty jyly qa­baq­pen, meıirimmen qarsy alýǵa tyrysýy kerek. Al medbıkeniń tikeleı jumysy – emdeýshi dá­ri­gerdiń naýqasqa taǵaıyndaǵan emdik sharalaryn muqııat oryndaý. Iаǵnı, naýqasqa qarap, kún­delikti kóńil-kúıin baqylaý, dá­risin ýaqtyly qabyldaýy, eger ÝDZ, rentgenge túsirý kerek bol­sa, oǵan daıyndaýdyń bárin rettestirip otyratyn – medbıke.
Bes jyl boıy bir bólimde tııanaqty qyzmet atqarǵan Jan­sulý osydan eki jyl buryn neseptas aýrýlary bólimshesiniń med­bıkelik jumysyna jetek­shilik etýge taǵaıyndalady. Árı­ne, ózi atqaratyn jumystyń qyr-syryna qanyq Jansulý alǵashqy kúnnen-aq bólimshe ju­mysyn dóńgeletip áketedi. Eń bastysy, bólimshede dárigerler men naýqastar arasynda jaqsy ahýal qalyptastyrýǵa kúsh salady. Sonyń nátıjesi shyǵar, bú­ginde bólimshe ujymy ju­myl­ǵan judyryqtaı uıymshyl, ár­kim óz isin oıdaǵydaı atqarýda.
Jansulýdyń aıtýynsha, aǵa medbıkeniń jumysy da asa jaýapty. Bir jaǵynan bólimshedegi eńbek tártibi, jumys sapasyn baqylap, naýqastyń otaǵa daı­yn­dyǵyn, t.b. qadaǵalaıdy, ekin­shiden, tazalyq, úshinshiden, dári-­dármekpen qamtamasyz etip, isti odan ári úılestirý. Máselen, dá­ri­ger naýqasqa bir dárini ta­ǵaıyndasa, sol dárini aǵa medbıke jetkizip, emin úzbeı júr­gizýge mindetti.
– Ortalyqtaǵy tártip bar­lyq bólimshege birdeı, – deıdi aǵa medbıke sózin jalǵap. – Bó­lim­she meńgerýshisi, medısına ǵy­lymdarynyń doktory, professor Malıh Mohamad Aref myrza qatal ári talapshyl basshy. Sondyqtan ol kisiniń aıt­qa­nyn eki etpeı oryndaýǵa tyrysamyz. Bólimshedegi 8 medbıke óz iste­ri­ne myǵym, uqypty. Ási­rese, 32 jyldyq eńbek ótili bar medbıke Saqypjamal Bera­lıeva­nyń, 30 jyldan astam osy jumystyń ys­tyq-sýyǵyna tózip kele jat­qan kishi medbıke Tatıana Pan­chenkonyń, kelgenine segiz aı bolsa da ózin jaqsy jaǵynan kórsetip úlgergen medbıke Nur­jamal Kishkenebaevanyń eńbek­te­rin atap ótkim keledi. Al ǴO bas medbıkesi Gúlfııa Qoqym­be­kovaǵa aıtar alǵysym mol. О́ıt­keni, bólimshedegi jumysty uıym­dastyrýda sol kisiniń aqyl-ke­ńesi, utymdy oılary kóp kómek beredi.
– Jansulý qyzymyzdyń óz ju­mysyna myǵym ekenin bó­lim­shege alǵash kelgende-aq baıqa­dym. Ásirese, ota jasaǵan al­ǵash­qy kúni janyń qınalyp, eki kóziń jáýdirep medbıkeniń kó­megin kútip jatasyń ǵoı. Al dáriger bolsa, tańerteńgilik ke­lip, emdik sharalaryn ta­ǵaıyn­daıdy da ketedi. Sodan keıingi barlyq qıyn sharýany at­qa­ratyn, aınalaıyn, osy medbıke, sanıtarka qyzdar. Aǵalap ústińe túsip jatqany. Eshqandaı qym­synbaı, jıirkenbeı jara­qaty­myzdy tap-tuınaqtaı tańyp, dárimizdi ýaqytynda egip beredi, – deıdi Astanadan kelip osy bólimshede emdelgen M.Aına­qu­lov.
Halyq jazýshysy, kórnekti qalamger Sheraǵań (Sherhan Mur­taza) jýrnalısterdiń eńbe­gine «Arqalaǵandary altyn, je­genderi jantaq» dep baǵa bergeni bar edi. Menińshe, osy teńeý medbıkelerge de qatysty sııaq­ty. Endeshe, medbıke mártebesin qalaı kóteremiz? Joǵaryda aı­tylǵandaı, medbıke qyzmeti – medısınadaǵy eń jaýapty da qıyn jumysty qamtıtyn býyn. Bizde medbıkege dárigerdiń jáı kómekshisi retinde qaraıtyn kóz­qaras basym. Negizinde, shet elde ondaı uǵym joq. Olarda med­bıkeni arnaıy maman, dárigerdiń senimdi serigi dep baǵalaıdy. Dáriger men medbıkeniń árqaı­sysynyń óz salasy, óz qyzmeti bar degenmen, túptep kelgende, burynǵy Almaty medkol­led­ji­niń dırektory, medısına ǵy­lym­darynyń doktory Damır Abaı­­dil­dauly aıtpaqshy: «Em­deý­shi dá­ri­ger men medbıke – arbanyń aldyńǵy qos dóńgelegi sııaqty, ekeýi birigip bir baǵytta jumys jasaıdy. Al bizde Keńes oda­ǵy­nan qalǵan uǵym, medbıke – orta býyn maman, dárigerdiń «baryp kel, shaýyp keli», odan basqany talap etpeıtin oryndaýshysy dep túsinedi», – deýi oryndy aı­tylǵan. Sondyqtan zaman talabyna saı bul ma­man­dyqqa degen kózqaras ta ózgerýi tıis. О́ki­nish­ke oraı, bizde medbıke jumysy men mindetteri, bilim deńgeıi týraly mem­le­ket­tik standarttar áli jasalmaǵan. Soǵan baıla­nys­ty táýelsiz sa­rap­tamaǵa ar­nalǵan ólshemder joq.
Endeshe, qazirgi tańda me­dı­sınanyń jyl saıyn emes, kún sanap ózgerip otyrǵan ýaqy­tyn­da, zaman talabyna, ıaǵnı ınno­va­sııaǵa saı damýdy qolǵa alýymyz kerek. Ol úshin med­bıke­ler­di de jańalyqqa jaqyndatyp, kásibı biligin arttyryp, bi­lim­derin damytyp otyrýǵa jaǵdaı jasap, onyń negizin, ǵylymyn qalyptastyrýymyz qajet.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty.