Shyǵystan shyqqan shynar

Seısenbi, 7 aqpan 2012 8:19

О́tken jyldyń sońǵy shıre­ginde Shemonaıha aýdanyndaǵy Vyderıha aýylynda bolǵanbyz. Altaı taýy silemderiniń etegindegi bul aýyl­d­yń tabıǵaty kórkem, tarıhy baı. Sonyń aıǵaǵyndaı, Vy­de­­rı­hanyń irgetasynyń qalan­ǵa­ny­na eki jarym ǵasyrǵa jýyq­tap qalsa, mundaǵy alǵashqy bilim or­da­synyń ashylǵanyna 120 jyldan astam ýaqyt ótipti.
Vyderıha – qundyz, sýyr, bul­ǵyn tektes terisi asa baǵaly ań­dar­dyń bir túri. Túlkiniń terisi óziniń sory demekshi, sý tyshqany bolyp sanalatyn vyderıhanyń tuqymyn túgelge jýyq tuzdaı etken adamdar búginde onyń atyn aýylǵa berýmen qanaǵat tutqan syńaıly. Al osyn­daǵy baıyrǵy mektep kezinde Odaq kóleminde dúrkirep turǵan jazýshy Anatolıı Ivanovtyń atyn ıelen­genine, mine, bıyl onynshy jyl.

Seısenbi, 7 aqpan 2012 8:19

О́tken jyldyń sońǵy shıre­ginde Shemonaıha aýdanyndaǵy Vyderıha aýylynda bolǵanbyz. Altaı taýy silemderiniń etegindegi bul aýyl­d­yń tabıǵaty kórkem, tarıhy baı. Sonyń aıǵaǵyndaı, Vy­de­­rı­hanyń irgetasynyń qalan­ǵa­ny­na eki jarym ǵasyrǵa jýyq­tap qalsa, mundaǵy alǵashqy bilim or­da­synyń ashylǵanyna 120 jyldan astam ýaqyt ótipti.
Vyderıha – qundyz, sýyr, bul­ǵyn tektes terisi asa baǵaly ań­dar­dyń bir túri. Túlkiniń terisi óziniń sory demekshi, sý tyshqany bolyp sanalatyn vyderıhanyń tuqymyn túgelge jýyq tuzdaı etken adamdar búginde onyń atyn aýylǵa berýmen qanaǵat tutqan syńaıly. Al osyn­daǵy baıyrǵy mektep kezinde Odaq kóleminde dúrkirep turǵan jazýshy Anatolıı Ivanovtyń atyn ıelen­genine, mine, bıyl onynshy jyl.

Teginde, Anatolıı Ivanovtyń Shemonaıhadan ekendigin burynnan biletinbiz. Búginde onyń ákesi Stepan Stepanovıch pen sheshesi ja­ǵynan atasy Logın Fedorovıchtiń múrdesi sol aýdan ortalyǵynyń irgesindegi zıratta máńgilikke tynystap jatyr. Al Shemonaıhadaǵy bir kóshe shyǵystan shyqqan alyp shynardyń esimimen atalady. Son­daı-aq, osyndaǵy bolashaq iri qa­lamgerdiń balalyq shaǵy ótken úı­ge memorıaldyq taqta ornatylǵan.
Sonan soń onyń esimin bir bilim ordasyna berý týraly másele kó­te­rilgende tańdaý Vyderıha aýy­lyndaǵy baıyrǵy mektepke túsken. О́ıtkeni, aýdan ortalyǵyndaǵy kezinde bolashaq qalamger oqyǵan mektep onyń súıikti avtory, taǵy bir jazýshy Nıkolaı Ostrovskıı esimin ıelengenine birshama jyl bolyp qalǵan. Al Vyderıha bolsa, Anatolıı Stepanovıch úshin jat jer emes. Sebebi, bul óńir men ony meken etken jergilikti turǵyndar jazýshy qalamynan syrt qalmaǵan. Onyń ústine Ivanov kemeline kelgen shaǵynda da bul aýylǵa kelip-ketip júrgen.
Aıtalyq, 1978 jyly Shemonaıha aýdanynyń 50 jyldyǵy toılanǵanda sonyń aldynda ǵana jasy elýge kelgen Anatolıı Ivanov sol merekeniń qurmetti qonaǵy bolyp qaıtady. Ol osy saparynda Vyderıhada da bolady. Sol shaqta mundaǵy oblys boıynsha eń ozyq sharýashylyqtardyń biri – Jdanov atyndaǵy kolhozdyń da irgetasy­nyń qalanǵanyna elý jyldyǵy qosa atalyp ótedi. Jazýshy osy sapar sońynan odaqtyq «Izvestııa» gazetinde jazǵan maqalasynda atal­ǵan sharýashylyqtyń basshysy Nıkolaı Galıapındi óziniń «Vechnyı zov» romanyndaǵy keıipkeri, kolhoz basqarmasynyń tóraǵasy Pankrat Nazarovpen salystyra kelip, bul ekeýiniń jerge, adamdarǵa degen súıispenshiligi óte uqsas jandar dep joǵary baǵa beredi. Keı­inen olar juby jazylmas dostarǵa aınalyp, Vyderıha, Máskeýde san márte kezdesedi. Anatolıı Stepanovıch KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty retinde bularǵa qolushyn berip, kómektesýden esh ýaqytta qajyǵan emes, deıdi bilemin deıtinder búginde.
Al Nıkolaı Galıapın bolsa óz kezeginde Vyderıha orta mektebine dos esiminiń berilýine qamqor bolyp qana qoımaı, ondaǵy mektep murajaıyna jazýshy týraly ba­ǵa­ly derekterdi syıǵa tartady. Te­gin­de mundaǵy ólketaný murajaıy­nyń irgesi osydan qyryq jyldan astam ýaqyt buryn qalanǵan eken. Osy bir ıgilikti sharýaǵa mektep dırektory Vıtalıı Anısımovtyń ózi bastamashy bolypty. Bul azamat kezinde Lenıngradtan oqý bitirisimen óz tilegimen osy óńirge kelgen kórinedi.
Qazirde bul murajaı úsh bó­limnen turady. Onyń basty zaly týǵan óńir tynysynan syr shertse, ekinshi bólimi jaýyngerlik dańq shejiresine arnalǵan. Al mura­jaı­dyń úshinshi bólimi jazýshy Iva­novtyń kabıneti retinde jasaqtal­ǵan. Mine, sol shaǵyn kabınettiń aıtar syry kóp pe dep turmyz. Aıtalyq, myna bir derek 17 jasar bozbalanyń 1945 jyly qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine baryp túskenin aıǵaqtaıdy. Ony bitirgen soń úıli-barandy Anatolıı Semeıge kelip, osyndaǵy oblystyq «Prıırtyshskaıa pravda» gazetiniń aýyl sharýa­shylyǵy bólimine ádebı qyzmetker bolyp ornalasady. Osynda ol semeılik qabyrǵaly qalamger Dmıtrıı Cherepanovtyń aqyl-keńesine qulaq túre júrip, ómir mektebinen ótedi. Qıyr Shyǵysqa, ásker qataryna shaqyrylǵanda da gazet, baspasózden qol úzbeıdi.
Ásker qatarynan bosaǵan soń bir aýdandyq gazettiń redaktory bolyp iske kirisedi. Osy kezden bastap jazýshylyqqa shyndap bet burady. 1958 jyly onyń «Povıtel» degen alǵashqy romany ja­ryq kóredi. Ile «Tenı ıschezaıýt v polden» degen romany basylyp shyǵady. Sodan bastap jazýshy esimi qalyń oqyrmanǵa keńinen tanylady. Máskeýge qyzmetke shaqy­rylyp, otyz jylǵa jýyq «Molodaıa gvardııa» jýrnalyna basshy­lyq jasaıdy. Sol eki aralyqta onyń qalamynan «Vechnyı zov» roman-epopeıasy týady. Sol ataqty shyǵarmalary kóp serııaly fılmge aınalady. Oǵan KSRO Mem­lekettik syılyǵy berilip, Sosıa­lıstik Eńbek Eri atanady.
1999 jyly, jasy jetpisten endi asqan shaǵynda dúnıeden ozǵan ataqty jazýshynyń bularǵa qosa «Shemonaıha aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵyn da qasterlep ót­keni anyq. О́ıtkeni, jazýshy týǵan jerin eshqashan umytpaǵany sekil­di, ony da mundaǵylar eshqashan umytpaq emes. Sonyń aıǵaǵyndaı, jazýshy atyndaǵy mektep janynda onyń bıýst-eskertkishi qoıylǵan. 2003 jyldan beri mektep oqý­shy­lary arasynda jazýshy atyndaǵy syılyq úzdikterge turaqty túrde berilip keledi. Ádebıet, tarıh jáne ólketaný isi boıynsha beriletin mundaı syılyqty byltyrǵy jyly 11-synyp oqýshylary Ermek Orazǵalıev, Ksenııa Serohvostova jáne Natalıa Fedıanına ıelenipti.Mektep murajaıynyń jetekshisi, tarıh pániniń muǵalimi Natalıa Serohvostova jazýshy atyndaǵy syılyq demeýshileri – jergilikti kásipkerler týraly da súısine sóz qozǵaǵan.
Budan keıin ol bizge aýdan men jazýshynyń 80 jyldyǵyna oraı osydan úsh jarym jyl buryn osy jaqqa Máskeýden jazýshynyń ju­baıy Galına Leontevna urpaǵy­men jáne Novosibirden jazýshy­nyń týǵan qaryndasy Raısa Stepanovna arnaıy kelip ketkenin aıtqan.
Natalıa Nıkolaevna kelesi bir sóz kezeginde toqsanynshy jyl­dardyń basynda óz aýyldarynda egemen elimizdiń Tuńǵysh Prezı­denti N.Á.Nazarbaevtyń da bolǵan­dy­ǵyn maqtanyshpen tilge tıek etken. Búginde, mine, birneshe etnos­tyń qutty mekenine aınalǵan Vy­derıhańyz ýaqyt ótken saıyn kór­keıip, gúldene túsip keledi. Ondaǵy qarttarǵa arnalǵan «Ýba» sana­torııi týraly áńgimeni óz aldyna bólek qozǵaǵan jón. Munda jazýshy jubaıymen birer márte demal­ǵan. Osy oraıda, onyń da Elbasy shapaǵatymen qaıta túlep, iske kirisip ketkenine birshama jyl bolyp qalǵanyn aıta ketsek, esh artyqtyǵy joq dep bilemiz.
Dáýlet SEISENULY,
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Shemonaıha aýdany.