Armııadaǵy arýlar

Seısenbi, 3 sáýir 2012 8:01

«Otan otbasynan bastalady», desek, sol otbasynyń ortaımas yrysqa, sha­pa­ǵat-shýaq­qa bólenýine búkil ǵumyryn sarp etetin jal­ǵyz ǵana jan bar. Ol – árıne, Ana. «Jánnat – áıeldiń aıaǵynyń astynda», depti Qasıetti kitabymyz. Otanyna, otbasyna, analyq mindetine adal áıel zatynyń uly­lyǵyna budan artyq balama tabý múmkin be! Eger ulttyń rýhanı deńgeıi onyń áıelge degen kózqarasymen ólshenedi desek, únemi Anany ardaqtap, qyzdy qasterlep, arýdy aıalap ósken bizdiń halqymyzdyń danalyǵyna bas ıgendeısiń.

Seısenbi, 3 sáýir 2012 8:01

«Otan otbasynan bastalady», desek, sol otbasynyń ortaımas yrysqa, sha­pa­ǵat-shýaq­qa bólenýine búkil ǵumyryn sarp etetin jal­ǵyz ǵana jan bar. Ol – árıne, Ana. «Jánnat – áıeldiń aıaǵynyń astynda», depti Qasıetti kitabymyz. Otanyna, otbasyna, analyq mindetine adal áıel zatynyń uly­lyǵyna budan artyq balama tabý múmkin be! Eger ulttyń rýhanı deńgeıi onyń áıelge degen kózqarasymen ólshenedi desek, únemi Anany ardaqtap, qyzdy qasterlep, arýdy aıalap ósken bizdiń halqymyzdyń danalyǵyna bas ıgendeısiń.

Qazaq halqy qyz balany árqashan álpeshtep ósirgen. Tórine otyrǵyzyp, tóbesine kótergen. Anaǵa, áıelge erekshe qurmet kórsetken. Biz jahandaný za­ma­nynda osynaý jaqsy salt-dástúrimizden tamyrymyzdy úzip, ajyrap qal­maýy­myz kerek.

Tarıhqa kóz jibersek, el bastaǵan kó­sem de, sóz bastaǵan sheshen de aq jaýlyqty analarymyzdyń arasynan shyqqan. El basyna kún týǵanda qos burymyn dýlyǵanyń astyna jasyryp, aqsha júzin kún qaqtyryp, atqa qonǵan arýlarymyz az emes.

Ejelgi túrki dúnıesinde dúıim elge bes ana bılik aıtqan kezder de bolǵan. Bizdiń qazirgi tilimizde qalyptasqan «Beseneden belgili» degen tirkes sol bir yqylym zamandardan qalǵan.

Bizdiń Otanymyz qıyn-qystaý sát­ter­de el úshin er-azamattarmen bir qa­tar­da turýǵa qashanda ázir názik jan­dy­lar aldynda taǵzym etedi. Myńdaǵan qyz-kelin­shek­ter Uly Otan soǵy­syn­daǵy maıdan dalasynda batyldyq pen batyrlyq ta­ny­typ, jaýmen arpalysty. Tylda mıl­lıondaǵan áıelder, sonyń ishinde Qa­zaq­stan arýlary elimizdi qor­ǵaýda júrek jylýlary, senimderi men mahabbattary arqyly sarbazdardyń jaýyngerlik rý­hyn kóterip, Uly Je­ńisti jaqyndatýǵa óz úlesterin qosty. Urpaqtan-urpaqqa beriletin erlik dás­túri Uly Otan so­ǵy­sy jyldarynda da eldiń rýhyn kóterdi. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys tarı­hyn­da­ǵy jaryq juldyzdar – Shyǵystyń qos shy­nary – Álııa men Mánshúk, ushqysh Hıýaz Dospanova erlermen tize qosyp, qahar­mandyq kórsetti. Otandastarymyz olar­dyń esimderin eshqashanda umytpaq emes.

Aldyńǵy býynnyń asyl qasıetterin búgingi arýlarymyz óz boılaryna sińi­rip, júzege asyryp júrgendigi belgili. Joǵary azamattyq pen patrıottyq es­ta­fetasyn laıyqty jalǵastyrýshy za­man­dastarymyz elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene aralasyp, mem­le­ketimizdiń qorǵanys qabiletin qamta­ma­syz etý isine qomaqty úlesterin qosýda. Pogon taqqan qyz-kelinshekterimizdiń qaı­­sarlyǵy, joǵary jaýapkershiligi men kásibıligi arqasynda qazirgi áskerı qu­­rylystyń mańyzdy da kúrdeli tap­syr­malary oıdaǵydaı júzege asy­rylýda.

Talaı ǵasyrlardan beri áıelder sezimtaldyqtyń, náziktik pen meıirim­diliktiń tańǵalarlyq qaıtalanbas beınesine aınaldy. Otbasynyń jylýy men jarasymy, týǵan úıdiń tynyshtyǵy, mahabbat pen senim sııaqty baǵa jetpes qundylyqtar Ana esimimen tyǵyz baılanysty.

Sońǵy jyldary elimizde «genderlik saıasat» uǵymy ishki saıasattyń bir qurylymy retinde qalyptasyp otyr. 2000 jylǵy qyrkúıek aıynda ótken Myńjyldyq sammıtinde álemniń kóp­te­gen elderiniń lıderlepi Birikken Ult­tar Uıymynyń Myńjyldyq deklara­sııa­syn qabyldaǵan bolatyn. Osy qu­jattaǵy negizgi segiz maqsattyń biri retinde genderlik teńdikti qoldaý aıqyn­dal­dy. Sonymen qatar, bul máselege Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasy óziniń HHIII sessııasyn arnady. Osy jıynǵa qatysýshy memleketterge áıel­der­diń ómirdiń barlyq salalary men barlyq deńgeılerine teń qol jetkizýin jáne tolyq aýqymda qatysýyn qamta­ma­syz etý jóninde sharalar qabyldaýdy usyndy. Osy maqsatta Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Úkimetiniń 2003 jylǵy 27 qarashadaǵy qaýlysymen bekitilgen «Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy gender­lik saıasat tujyrymdamasy» qabyl­dan­dy. Bul qujat Qazaqstandaǵy genderlik saıasattyń negizgi qaǵıdattaryn, basym­dyq­tary men mindetterin aıqyndap berdi. Osyndaı izgi qadamǵa barý arqyly Qazaqstan álemdegi genderlik teńdikti murat tutqan memleketterdiń birine aınaldy.

Genderlik saıasattyń negizgi qaǵı­dat­tary memlekettiń Ata Zańymen kepildik berilgen áıelder men erlerdiń teń qu­qy­ǵy men erkindigin belgileıdi. Qazaq­standaǵy genderlik saıasattyń min­det­te­rine áıelder men erlerdiń bı­lik qury­lym­darynda teń qol jetkizýi, ekono­mıkalyq táýelsizdiktiń barlyq teń múm­kindikterin qamtamasyz etý, óz bız­ne­sin damytý jáne qyzmet babynda il­gerileý, otbasylyq quqyqtar men min­det­terdi teń júzege asyrý úshin jaǵ­daılar jasaý jatqyzylatyny belgili.

Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdik jyldary genderlik saıasatty damytýda úlken jumystar atqardy. 1998 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıden­ti janyndaǵy Otbasy jáne áıelder isteri jónindegi ulttyq komıssııa qu­ryl­dy. Osy komıssııanyń uıytqy bolýymen 2011 jylǵy 5 naýryzda Qazaqstan áıelderiniń tuńǵysh sezi bolyp ótkeni málim. Sezge qatysqan Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev er men elge qıyn bolǵan kezeńde áıel-analar otbasy men qoǵam júgin qaıyspaı qatar kótere bilgendigin atap ótti. Sol jıynda Memleket basshysy áıelder­diń ómirlik mańyz­dy salalarda jumys isteı alatyn­dyqtaryna keńinen toqtaldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan genderlik teń­dik strategııasynda memlekettik bas­qarý organdary arasyndaǵy áıel­derdiń óki­let­tiligin 30 paıyzǵa deıin kóterý mindeti qoıyldy. Osy maq­satta búginde ortalyq memlekettik organdarda naqty jumystar júrgizilip keledi.

Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri de qoǵamnyń ajyramas bóligi. Memlekette bolyp jatqan saıası-ekonomıkalyq is-sharalar armııany aınalyp ótpeıdi. Er adamdarmen qatar áskerı qyzmetshi áıel­derge mamandyq tańdaý, qyzmeti boı­ynsha joǵarylaý, qyzmettik ósýin qam­tamasyz etý kezinde azamattyq qu­qyqtary men bostandyqtaryn iske asyrýda úlken múmkindikter berilgen. Áıelderdi áleý­mettik qorǵaý, olardyń ómirin saqtaý, ana men balany qorǵaý jónindegi is-sharalar júrgizilýde. 2011 jyly basshylyq laýa­zymdardaǵy áskerı qyzmetshi qyz-kelinshekterdiń sany 11%-ǵa ósti.

Jyl basynan bastap sheshimder qa­byldaý deńgeıindegi memlekettik ákim­shi­lik laýazymdardy atqaratyn áıel­derdiń úlesi 18%-ǵa artty.

Barlyq ákimshilik memlekettik qyz­me­tshiler turaqty negizde teń dárejede Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy bekitken kadrlardyń biliktiligin arttyrý jáne qaıta daıarlaý jospar-kestesine sáıkes biliktiligin artty­rý semınarlarynan, qaıta daıarlaý kýrstarynan ótedi.

2011 jyly zańger áıelderdi tarta otyryp, 15-ten astam normatıvtik-quqyqtyq aktilerge genderlik saraptama júrgizildi.

Qazirgi ýaqytta Qarýly Kúshter qatarynda erlermen birge áıelder de qyzmet atqaryp júr. Olar úlgili áskerı qyz­metterimen elimizdiń qorǵanys qabi­le­tin kúsheıtýge óz úlesterin qosyp keledi.

Burymdylar óz mindetterin medısına qyzmetkeri, áskerı bólimder men mekemelerdiń psıhologi, qarjy ma­many, baılanysshy, parashıýtten sekirýshi, tipti mergen laýazymdarynda abyroımen atqaryp júr.

Qazaqstan armııasyndaǵy qyz-ke­lin­shekter negizinen kelisim-shart boı­ynsha qyzmet atqarady. Shalǵaıdaǵy garnızondarda erlermen birge tize qosa jú­rip, ofıserge súıgen jar bola bilgen burymdylarymyz da jetip artylady.

Áskerı qyzmetshi qyz-kelinshekter ózderine júktelgen jumystardy at­qa­rý­da kásibılikteri men tııanaqty­lyq­ta­ryn kórsetip, óz qyzmettik mindetterine adaldyqtaryn tanytyp, árip­testerine úlgi bolyp júr. Bólimder men meke­me­ler­diń qoǵamdyq ómirine, mádenı-de­m­alys sharalaryna, jeke quramnyń oqý-tárbıelik úderisine bel­sene aralasyp keledi. Mysaly, jas jaýyngerdiń beıimdelý kezeńinde árbir áskerı qyz­met­shi áıel jas sarbazdyń qasynan taby­lyp, onyń qaz turyp, qadam basýyna kómek kór­setedi. Áskerı qyzmetshi áıelderdiń arasynda polkovnık, podpolkovnık, maıor syndy aǵa ofıserler de bar. Sondaı-aq, olar – jeke quram ara­syn­daǵy áskerı tártipti kúsheıtýdegi komandırler men bastyqtardyń senimdi serigi.

Qorǵanys mınıstrliginiń bas­shy­ly­ǵy áıelderdi áleýmettik jaǵynan qor­ǵaýǵa, olardyń ómirin saqtaýǵa, ana men bala densaýlyǵyn qorǵaýǵa barynsha kóńil aýdaryp keledi. Ás­kerı qyz­met­shi­ler men qyzmet­kerlerdiń bul kate­gorııasy Qazaqstan Respýblıkasy­nyń zań aktilerinde qarastyrylǵan je­ńil­dikterdiń barlyq túrimen qamtamasyz etilgen. Al, genderlik saıasat qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalarynda erler men áıelderdiń teńdigine qol jetkizýge ba­ǵyttalǵan memlekettik jáne qoǵam­dyq qyzmet.

Baǵdat MAIKEEV, Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys  mınıstriniń orynbasary.