Alǵashqy revolıýsııa. Jalpy, óndiristik revolıýsııalar aty aıtyp turǵandaı óndiriste úlken tóńkeris jasaıtyn jańa tehnologııalar paıda bolǵanda ornaıdy. Alǵashqy revolıýsııa Anglııada boldy. Nege? Sebebi Anglııanyń kolonızatorlary búkil álem boıynsha qul saýdasyn júrgizdi. Keıde paıda 500%-dy qurady. Aǵylshyn kapıtalısteriniń sol saýdadan túsken úlken qarajaty odan ári tabys ákelý úshin óndiriske ınvestısııa retinde quıyldy. Aqsha paıda bolǵan soń ónertapqyshtar óndiristi arttyratyn túrli ıdeıalar usyna bastady. Sonyń biri – Djeıms Ýattyń bý mashınasy edi, XVIII ǵasyrdyń sońy. Bý dvıgatelderi parovoz, kemelerdi ornynan qozǵaltty.
Ekinshi revolıýsııa. Kelesi óndiristegi tóńkeris zaýyttarda taýarlardy jappaı óndirýmen, ıaǵnı konveıerlik ádispen, jańa sapaly bolattyń paıda bolýymen, temir joldardyń jappaı salynýymen, Tomas Edıson, Nıkola Teslalardyń elektr energııasyna jańalyq ákelýimen baılanysty.
Bul XIX ǵasyrdyń sońy. Bul kezeń kezekti ónertapqyshtyń patentimen emes, ǵylym jetistikteriniń óndiriske keshendi túrde enýimen erekshelendi.
Úshinshi óndiristik revolıýsııa. Jappaı kompıýterlendirý, ınternet, kóliktiń mıllıondap óndirilýi, kún, jel, tolqyn sııaqty balamaly energııa kózderiniń paıda bolýy, uıaly baılanys úshinshi kezeńge jatady. Bul XX ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri kele jatqan prosess. Alaıda bul úrdis áli aıaqtalmaı, 4-shi revolıýsııa ýaqyty bastalǵandaı. Sebebi sońǵy ekeýi tym tyǵyz astasyp jatyr. Eger óndiristik revolıýsııalardyń tarıhyna qarasaq, energııa kózi ózgergende, múldem jańa tehnologııa kelgende, zaýyttar taýar shyǵarýdyń tyń ádisine kóshkende adamzat damýynda jańa kezeń bastalady eken. Alaıda árbir kezeń jumys oryndarynyń qysqarýymen baılanysty. Sebebi zaýyttarda burynǵy jumysty adam emes, endi mashına, tehnıka, robot atqarady. Biraq sonymen qatar jańa tehnologııa basqa salada myńdaǵan jańa jumys ornyn ashyp otyrǵan.
Tórtinshi óndiristik revolıýsııa. Endi álem 4-shi óndiristik revolıýsııaǵa aıaq basty dep birazdan beri aıtylyp júr. Ol Germanııada 4.0 Industry strategııasynyń qabyldanýymen baılanysty. Jalpy, nemis eli qashanda mashına, tehnıka qurastyrýdyń ortalyǵy bolyp keldi. Al bul sala – óndiristik revolıýsııanyń «júregi». Álgi strategııaǵa sáıkes, jańa ındýstrııanyń ereksheligi – kez kelgen kúrdeli tapsyrmany múltiksiz oryndaı alatyn «aqyldy zaýyttar» men aqparatty symsyz jiberý qurylǵylary bolýy kerek. Sebebi zaýyttar tolyq robottanady jáne málimetti ınternet, wi-fi, basqa da tehnologııa arqyly almasady. Endi osy kezeńniń belgisi retinde búgin kólikterdiń adamsyz júrýi, 3D prıntermen ǵımarattar salý, krıptovalıýtalar, blokcheın, bultty tehnologııada terrebaıt aqparatty saqtaý, jasandy ıntellekt, drondardy kórip otyrmyz. Alaıda osy jolǵy revolıýsııa tek óndiristi emes, ekonomıkany, adamdy, qoǵamdy, mamandyqtardy, tipti saıası júıelerdi ózgertip jiberedi degen boljam bar.
IT-dáýir. 1990 jyly álemdegi eń baı kompanııalar General Motors, Ford Motor, Exxon Mobil sekildi kólik pen munaı kompanııalary bolǵan. Úsheýiniń kapıtaly 200 mlrd dollardan sál asqan. Al bıylǵy eń qundy 3 kompanııa Amazon, Microsoft jáne Google-dyń ıesi Alphabet. Olardyń birikken kapıtaly 2,3 trıllıon dollarǵa jetti, 10 ese kóp. Úsheýiniń de IT-kompanııa ekenin aıtýdyń qajeti joq shyǵar. Iаǵnı, búgin joǵary tehnologııalar kólik pen munaıdan da qymbat ári suranysta. Máselen, jasandy ıntellekt sizdiń kúndelikti saıttan izdeıtin aqpar, mýzyka, kınońyzdy, feısbýkta jazatyn posttaryńyzdy jáne basqa da kórsetkishterdi saralaı otyryp, sizge qajet málimetti, jarnamany, taýardy áp-sátte usynyp otyrady. Iаǵnı, jasandy ıntellekt adamǵa oılanýǵa mursha bermeıtin dárejege jetti.
4-shi óndiristik revolıýsııa óndiris salasyna da jańalyq ákeldi. Burynǵydaı bir taýardy myńdap, jappaı shyǵarý tehnologııasy ózgerdi. Endi iri zaýyttar da ár adamnyń jeke tapsyrysyn oryndaı alady. Máselen, Adıdas kompanııasy Berlınde kez kelgen adam aıaǵyn skanerlep, klıenttiń qalaǵan dızaınymen 3D prınterde sporttyq aıaq kıimdi basyp shyǵaratyn dúken ashty. Bálkim keleshekte mundaı tehnologııa «álemde tek 10 danamen ǵana shyqqan eksklıýzıv lıýks taýar» deıtin iri brendterdiń qymbat naryǵyn joıatyn shyǵar. Sebebi 3D prıntermen ár adam álemde tek ózinde ǵana bolatyn qalaǵan taýaryn qalaǵan dızaınymen basyp shyǵara alady. Ony satyp jibergisi kelse, baǵasyn ózi anyqtaıdy. Jalpy óndiris tolyq robottala bastady. Al robotty basqarý ońaı, ol jalaqy, demalys suramaıdy, ol aýyrmaıdy, suranbaıdy, qatelespeıdi. Máselen, sońǵy 20 jylda AQSh-ta kólik shyǵarýdy robottandyrýdyń nátıjesinde ónim 53% - ǵa artypty, al jumys kúshi 28%-ǵa azaıǵan.
Adam men robot básekesi. Iá, robot adamnyń jumysyn tartyp alady. Keıbir zertteýler 2022 jylǵa qaraı robottar buryn adam istegen 75 mln jumysty jaýyp, biraq esesine 133 mln jańa jumys ornyn ashady dep boljam jasaıdy. Máselen, Qytaıdyń Tianyuan Garments kompanııasy AQSh-tyń Arkanzas shtatynda jylyna 23 mln jeıde shyǵaratyn fabrıkasyn ashpaq. Onda 400 adam ǵana kerek. Adidas kompanııasy 2015 jyly Germanııadaǵy Ansbah qalasynda SpeedFactory fabrıkasyn ashty, ol jylyna 500 myń jup aıaqkıim shyǵarady. Biraq 160 adam ǵana isteıdi. Sebebi qos fabrıkada jeıde men aıaqkıimdi robot tigedi. Árıne endi bıznes ıeleri shyǵynyn azaıtyp, ónimin myńdap kóbeıtý úshin adamdy emes, robotty jaldaýdy jón kóredi.
Al 4-shi revolıýsııanyń belgisiniń biri – 3D prınter ekonomıkaǵa úlken ózgeris ákelmek. Joǵaryda aıtylǵan Qytaıdaǵy 3D prınterde quıylǵan kópir basqalardan 3 ese arzan shyǵypty. Búginde AQSh-ta osy ádispen soǵysta muryn, qulaqtan aıyrylǵan sarbazdardyń múshelerin qalpyna keltirip jatyr. Iаǵnı, 3D prınter dene múshelerdi basyp shyǵara bastady. Bul qural búginde azyq-túlik, kıim, qarý-jaraq, ǵarysh kemesiniń dvıgateli jáne basqa da zattardy quıyp jatyr. О́te tıimdi tehnologııa, biraq zııan jaǵy da joq emes. Aıtalyq, endi avtogıganttar bir kólikti qurastyrý úshin onyń bólshekterin 10-20 zaýytqa tapsyrys bermeýi múmkin. Basym bóligin ár avtozaýyt ózi 3D prınterde basyp shyǵara alady. Iаǵnı, ol bir jaǵy bıznestiń shyǵynyn kemitedi, ekinshi jaǵy ózge óndiriske tapsyrystardy azaıtady. Bul keleshekte jumys oryndary jabylady degen sóz.
Aıtpaqshy, Petropavldaǵy Kırov atyndaǵy zaýytta osy 3D prınterlerdi shyǵara bastapty. Árıne onymen Qytaıdaǵydaı kópir ne záýlim ǵımarat soǵa almaısyz, biraq shaǵyn bólshekterdi quıýǵa bolady. О́zińiz kórgendeı, 4-shi óndiristik revolıýsııa úlken jyldamdyqpen damyp keledi. Bul ǵylymı jańalyq nemese mobıldik qosymsha avtoryn, saıttyń ıelerin, aksıonerlerin áp-sátte mıllıoner, mıllıarder qylýǵa jaǵdaı jasaıdy. Mark Sýkerberg, Sergeı Brın, Iаn Kýmnyń oqıǵalary sonyń dálelderi. Árıne bul esimderdi jıi estigen shyǵarsyz. Biraq 4-shi óndiristik revolıýsııa adamnyń qajettiligin IT-ádispen sheshýmen erekshelenetindeı. Máselen, Gagan Bıanı azamattarǵa onlaın bilim alýǵa múmkindik beretin Udemy saıtyn jasady. О́ıtkeni qazirgi mamandarǵa jumysta odan ári ósý úshin qosymsha bilim men bilik kerek, al jumystan soń qalanyń basqa buryshyndaǵy kýrsqa baryp, oqýǵa kóptiń ýaqyty men nıeti joq. Al Udemy saıtynda árbir adam qalaǵan kýrsyn aqyly túrde oqı alady nemese ózi kýrsty vıdeoǵa jazyp, saıtqa júktep, ony jurtqa sata alady. Basqasha aıtsa, Djeıms Ýatt óz ýaqytynda jurttyń qajettiligin bý mashınasy arqyly sheshse, «qazirgi Djeıms Ýattar» bul suranysty IT-tehnologııamen, saıtpen qanaǵattandyryp otyr. Mehanıkalyq álem sıfrly dáýirge kóshti.
Tıynnyń eki beti. Alaıda bul damý úrdisiniń jaǵymsyz da tustary bar eken. Tabysy joǵary jáne tabysy tómen azamattardyń arasy odan ári alshaqtap ketti. Bir ǵana mysal. Qazir álemde 1,7 mlrd adamǵa turaqty elektr energııa kózi jetpeıdi. Iаǵnı, álemniń bir shetinde dron-taksımen ushsa, basqa shetinde kúndelikti tamaq, dári jetispeıdi. Bul az bolsa, kelesi mysal. 2017 jyly álemniń eń baı 500 adamnyń qarajaty 1 trln dollarǵa kóbeıgen. Al jahan boıynsha kedeı azamattardyń sany da ósip jatyr. Sondaı-aq Djeff Bezos, Bıll Geıts, Ýorren Baffet sııaqty álemdegi eń baı 8 adamnyń dúnıe-múlki planetamyzdaǵy barlyq kedeı adamdardyń 50% baılyǵyna teń keldi. Iаǵnı, 4-shi óndiristik revolıýsııa tek tehnologııalyq damýdy ǵana emes, sonymen birge úlken áleýmettik teńsizdikti de ákeldi. Mundaı úrdis sonaý 18 ǵasyrda Anglııada bý mashınasyn júrgizip, un tartyp, kapıtal jıǵan baı lord pen oǵan jumys istegen jalshylardyń arasynda da bolǵan. Alaıda lordta qazirgideı mıllıardtan asatyn qarajat bolmady. Al 4-shi óndiristik revolıýsııa 9 nóli bar qarajatty qysqa ýaqytta jınaýǵa múmkindik berip jatyr. Biraq tabysy tómenderdiń jaıy sońǵy 3 ǵasyrda kóp ózgere qoımady.
Endi ne isteýge bolady? Álemdik ekonomıkada jasandy ıntellekt pen robottar, 3D prınterler keńinen tarap, olar ár elde júz myńdaǵan jumys ornyn jabatyny joǵaryda aıtyldy. Sáıkesinshe, saýdager, tiginshi, shahter, júrgizýshi, tipti muǵalimderge suranys azaıýy múmkin. Degenmen jańa tehnologııa kásibı qabileti joǵary mamandardy talap etetin odan da kóp jumys ornyn ashady. Máselen, sońǵy jyldary Ulybrıtanııa ekonomıkasyn robottandyrý 800 myń jumys ornyn japqan. Alaıda 3,5 mln jańa baǵyttaǵy jumys orny paıda bolǵan. Qarapaıym tilmen aıtqanda, endi qatardaǵy jaı hırýrgtan góri aǵylshyn tilin meńgerip, robotpen operasııa jasaýdy úırengen hırýrg suranysta bolady. Nemese keleshekte tek mátin jazatyn jýrnalıst emes, sondaı-aq kemi 3-4 tilde sóıleı alatyn, ózi vıdeo túsirip, ony montajdap, aqparatty túrli formatta tarata alatyn maman kerek bolady. Báseke artady, úzdikter alǵa shyǵady. Mundaıda ne isteýge bolady? Sarapshylar 2-3 mándes mamandyqty qatar úırengen jón nemese jańa mamandyqtyń kýrsyna qazirden bara berińiz deıdi.
Nurmuhamed BAIǴARA,
«Egemen Qazaqstan»
