Ádebıet tarıhy – stılder tarıhy

Bastadyq.

Bizdiń proza – maqtanǵa jaq­sy. Jurt tez túsinedi, bári anyq, oqyǵan saıyn oıyń tereń­dep, tanymyń keńeıedi. Tamyrsyz dep eshkim aıta almaıdy. As­falt­ty jaryp shyqqan kúshtiń aty – mahabbat, elge degen shek­siz súıispenshilik. Túrkini súı­gen Maǵjandaı! Tasty jarady, topyraqqa baılanady.
Qazaq túsinbegeni týraly oılanbaı­dy, alaıda bir uqqanyn júz aıtyp qoı­maı­dy.

Alashta bári túsinikti. Tegi, Asqar ǵa­­­­na túsiniksiz, múmkin, Oralhan, álde da­nyshpan Muqtar Maǵaýın nemese abyz Ábish Kekilbaı.

Sosyn, Abaıdyń qaıǵysy kóp, túsi­nigi kúrdeli, maqsa­ty – bulyńǵyr. Biraq bulyń­ǵyr­lyǵy tolǵan aqyldan, ıaǵnı, asyp-tasqan aqyldan týady. Adam­­nyń aqyly artqan saıyn­ aqy­ly jetpeıtin oılary da kó­beıedi. Bulyń­ǵyr oılar. Buryn bilmegen eken. Ras, adamnyń oqy­­­­­­­ǵany paıymdaǵan aqylǵa aına­lyp, aqy­lyna aqyl qosady, sol kezde kózi kóredi. Dúnıe – ońaı, ólim qıyn emes.

Qalamnyń saýaty oqyǵannan keledi. Saýat oıǵa keńistik ashady, sanaǵa da, qııal­ǵa da qanat bi­ti­redi, talanttyń tabı­ǵatyn óz­ger­­tedi. Bilge daryn – talantyna tanymy teń tartqan tarhan. Jóndi de, joldy da bile­di jáne jónge uǵymtal, jolǵa ut­qyr.

Jazýshylyq – týabitken qasıet, biraq onyń tártibi kitap­tan qalyptasady. Jas u­r­paq qa­shanda eski nızamnan qashyp, ja­ńa mashyqtyń saıasyn panalaıdy.

Qalamger kitapty kóp oqysa – mashyq­qa jetedi, kınoger kórkem fılmdi kóp kórse – kıno tilin tabady. Tártipsiz proza – máde­nıet­siz proza. Stıl – tártip.

Ádebıet tarıhy – stıl­der­diń tarı­hy. Stıl kóp oqyp, kóp­ jazǵannan qa­lyp­­ta­sady. At­mos­fera.

Stıl – atmosferanyń avtory. At­mos­fera – bir názik dúnıe. Kez kelgen óner­diń, ónerpazdyń muraty – atmos­feraǵa jetý.

Stıl atmosferany týdyrady, atmos­fe­ra – shyǵarmanyń jany. Atmos­fera­syz ki­tap – óli týyndy. Atmosfera barda, ki­tap ta tiri.
Shyn, atmosfera joqta oqyl­ǵan ki­tap­­tyń: saǵynyshy – se­nim­siz, qasireti – kúlkili, mahabbaty – jalǵan. Kitapty oqý úshin shyǵarma ishinde de, oqyrman boıynda da, mezgil ýaqytynda da, tóńi­rek jaǵdaıatynda da atmosfera bolýy kerek. Meniń oıym sol.

Tolstoı – danyshpan orys qa­zaq­ty, qazaq orysty bilmeı­di. Qazaq bilmeı­tindigine maq­ta­nady. Adamzat kýá, Tols­toı – da­nysh­pan, Dostoevskıı – uly, Pýsh­kın – kemeńger. Orys ádebıeti – alyp­tardyń áde­bıeti. Jalpy, tamyrsyz aǵash, tarıhsyz mádenıet, teksiz áde­bıet joq. Tildiń bári – uly, óner tegis tekti, ádebıet bitken kemel dúnıe – bir-birine teń, artyq ta, kem de emes. Samosennost. Iаǵnı, ózindik qundylyq. Bizdiń ult – talantty halyq.

Qazaqtyń aqyl-oıyna qazaq ortasy az­dyq etedi, bizdiń kórine qoımaǵan oqyrman­darymyz kóp, biraq bir tilde ǵana sóılegen áde­­bıet kóp tildi adamzatqa jete almaı otyr. Sondyqtan proza da, poezııa da jarma qaq­palaryn shal­qasynan ashyp tastaýy ke­rek.

Kek & ókpe

Qazaqta ókpe kóp. Keıbir top keshe­gisin keshire almaı – kektenedi. Kek – tuıyq jol dep aıttyq. Keginiń túri – tilinde sóı­lemeý, qariptik nusqasynda oqymaý, tegi, sóılegen men oqyǵandy jaý kóredi. Jazǵandy, tipti Úrkitke aı­datýǵa daıyn.

Ádebıetine, mádenıetine qarsylyǵy – kádimgi úlken fılosofııaǵa aınalady. Keshi­rińiz, bul endi – ne shovınızm,­ ne fashızm. Adamzatty súıýge shaqyrǵan Abaı­ǵa salsaq ta, basqa órkenıetti jek­kórý – qazaq­tyń joly emes. О́zin jaý kórgen ózge ony da jaq­tyr­maı­dy.

Bul jaǵdaı qos ádebıettiń muratynan adasýyna aparyp soǵady. Orys jazýshysy qazaq oqyrmanyn, qazaq qalamgeri orys aýdıtorııasyn izdemeıdi.
Biraq ádebıettiń muraty – kek, óshpen­dilik, aıarlyq emes, izgilik edi, jaryqqa um­tylǵan sóz ónerin, sáýleli sóz ónerin qaı­­tip qarańǵylyq jaılady, kún kózin nege túnek bas­ty... bel­gisiz. Pafos – falsh. Negizi, bel­gili. 

Pafos ádemi nusqada sóıleı­min dep, keıde falshti aıtyp qalady. Falsh – atmos­feranyń jaýy. Áseri birden sezi­ledi, ná­tı­jesi shuǵyl kórinedi. Arhe­tıp shy­naıylyqty oıatady.

(Ekinshi áńgime)

Qaıdasyń, arhetıp?

Jalpy, arhetıp – ekeý, biri – kó­­­shirme­lerdiń túpnusqasy, ıaǵ­nı kóne má­tinderdiń, es­ki jazbalardyń ejelgi, atam­za­manǵy eń al­ǵash­qy kóri­nisi. Ne­mese negizge alynatyn eń bas­tap­qy, ertedegi úlgisi.

Ekinshi arhetıp – lıngvıs­tıkaǵa baılanysty. Tildik for­manyń qalpyna keltirýge bola­­tyn, alǵashqy úlgisi tur­ǵy­synda tanylatyn, túpnusqa re­tinde qabyldanǵan túri.

Tipti, analıtıkalyq psıhologııa­ qa­­lyp­­­tastyrǵan úshinshi arhetıp­ bar. Irge­tasyn qalaýshy – Karl Iýng. Pálsa­pashy ili­mi bo­ıynsha, árbir adamnyń boıyn­da týa bitken, ujymdyq sanasyz­dyqtyń maz­munyn quraıtyn psıho­logııalyq qu­ry­lymdar bar, múmkin, quramdar, ádet­te­ túsińizge kiredi, jalpy, ómi­­ri­­mizden, jeke bir táji­rı­­be­mizden qaıtalanyp tur­­ǵandaı kórinetin oı-nıet nemese tilek-talpynystarymyz (mo­tıvter) ben keıip­ter (obraz­dar) keshegini eske salyp otyrady. Arhetıpterdiń bul atal­­ǵan qasıet-bel­gileri jalpyadam­zat­tyq áfsanalar men ertegiler, álemde keń taral­ǵan ádebı kór­­kem sıýjetter negizinde de ja­tyr. Iýng otyzǵa tarta arhetıpti al­ǵa tar­tady. Olar­dy áfsana jáne ertegilerde baıan­da­la­tyn, beınelenetin obrazdardan baı­­qaýǵa bolady.

Arhetıpter jeke adamnyń ǵumy­ryn­daǵy ne bolmasa qo­ǵam ómirindegi qıyn-qystaý sát­­ter­de oıanady. Qýa­nyshty sát­te de tu­nyp jatqan tuńǵıyq, mól­direp turǵan shy­ńyraýdan qal­qyp joǵary shyǵady da sanadan kórinedi. Dálirek, sana qyzmetinen, is-áreketinen baı­qalady.

Arhetıp – jeke adamnyń qasıeti emes. Jeke tulǵanyń týyn­dysyna da jatpaıdy. Ol – adamzattyq násildik qubylys. Arhaı­kalyq qaldyq. Jer betin­degi alǵashqy qa­damy, aýyr tir­shi­liginiń kýá­si, saqtalyp qal­ǵan belgisi. Birinshi táji­rıbeleriniń sar­qyty.

Sonymen, obrazdy oılaýdyń qalyby bar ekenin tanydyq. Demek, ádebı arhetıp, saldarynsha, ádebı motıv, jeliler, qahar­mandardan turady. Ja­zý­shylyq erek­shelikten, ma­shyq­tan týatyn arhetıp, máń­gilik taqyryptar men obrazdar arhetıpi, qalyptasqan beınelerdiń arhetıpi. Sosyn ta­bıǵı arhetıpter.

Jazýshynyń arhetıpti ǵy­lymı tur­ǵydan ǵalym­daı bilýi shart emes, biraq ony tanýy tıis.

Fabýla kompozısııadan úl­ken, al kom­­pozısııa fabýladan góri áldeqaıda dál.

Orys tildi ortada boıyna álem ádebıe­tinen juǵyp, sanasyna ozyq nus­qalardan siń­gen jaq­sy dástúr bar. Ja­zý­shynyń jeke basyn­da eshqandaı sharýasy joq. Bar nazary – qol­daǵy mátinde. Ádi­let­siz sóıleı almaıdy. Jurt qarap otyr.

Birinshi kezekte, árıne stıl. Fabýla – ekinshi kezektegi másele. Áńgimelenetin taqy­ryptyń bir-birine jalǵasqan ne qabys­qan jaıttarynyń birtutas jıyn­ty­ǵy.

Al kompozısııa sol jaıt­tardyń ornalasýyn, kezektesýin, tipti baılanysýymen bi­rige, birge órbýin bildiretin túsinik.

Biri – ýaqıǵalardyń san mólsherin, bir jelidegi kezek­tesýin, qabysa órbýin nemese shyn ómirdegi jaǵdaı-jaıttaryn kórsetse, ekinshisi, sol fabýla boıyn­sha avtorlyq nusqadaǵy sıýjetti qurasty­rýdy, ıaǵnı ýa­qı­ǵany júzege asyrýdy bil­diredi.

Fabýla jalpylama áńgime túrindegi nus­qa bolsa, kompozısııa maqsat-muraty bar naq­tyly sıýjettik jeli.

Qalamgerdiń ony bilýi shart emes, biraq sol izben júrýdi ki­tap­tardan oqyp úırenýi ke­rek.

Menińshe, ǵylymı fantastıka, fentezı, detektıv úsheýin joqtaýdyń qajeti joq. Bizdiń qorǵaý-qoldaýymyzsyz-aq olar álemdi jaýlap otyr. Fentezı – bar bolǵany – ǵylymı emes fantas­tıka. Oıyna ne kelse sony jaz degen jaýapkershiliksiz erkin­dik. Detektıv te jetisip tur­ǵan joq: qylmystyń izine, qyl­myskerdiń sońyna túsken agent­tiń sergeldeń ómiri. Ǵy­lymı fantastıka aqyl-oıǵa – aqyl, oı qosady.

Biraq jalpyadamzat, jekelegen danyshpandar Internetti boljaı alǵan joq. Aqparattyq tehnologııa dúnıeni ózgertti. Biz qaryshtap damyp, arshyndap adymdaǵan úderisterdiń sońyna ilese almaı ildebaılap júrip kele jatyrmyz.

Keıde qolyna tizgin tıgen suńǵyla medıa tulǵa sıpaı qamshylap at shaldyrady, oza shaýyp, top jaryp, qara úzip ketedi. Shań-to­py­­­­raq astynda qalǵan biz qaıtip adamzatqa aqyl aıtamyz?

Buqaralyq aqparat qural­dary álem­degi eń yqpaldy bı­leýshi topqa aınaldy. Qa­zir bardy da, joqty da ózi jasaıdy. Me­dıager tulǵa aqparattyq tehnologııa­lar­ arqasynda bıznes­tegi, qoǵamdaǵy, mem­­lekettegi eń­ kórnekti qaıratkerlerdiń biri bol­dy.

Dıdar AMANTAI, 

jazýshy