Dúbirge toly dúnıe

Juma, 6 qańtar 2012 7:21

DINNIŃ HALYQTY BО́LGENI JAMAN

Jańa jyldy Irak halqy lańkestik jarylystarmen, jazyqsyz jandardyń japa shegýimen qarsy aldy. Ony jasap jatqandar kim degende, bir jaqty kinálaý qıyn: ıslamnyń eki tarmaǵy – shııtter men súnnıtterdiń arasyndaǵy qaqtyǵys.

Juma, 6 qańtar 2012 7:21

DINNIŃ HALYQTY BО́LGENI JAMAN

Jańa jyldy Irak halqy lańkestik jarylystarmen, jazyqsyz jandardyń japa shegýimen qarsy aldy. Ony jasap jatqandar kim degende, bir jaqty kinálaý qıyn: ıslamnyń eki tarmaǵy – shııtter men súnnıtterdiń arasyndaǵy qaqtyǵys.

Muny atamzamannan kele jat­­qan tartys de­se bolǵandaı. Kópshilik shııt­terdiń (60 paıyz) bılikte az­shylyq sún­nıt­terge (37 paıyz) esesi ke­tip júr­geni bel­gili. Kúni keshe elge AQSh kúshteri basyp kirip, Saddam Hýseındi taqtan taıdyr­ǵannan keıin shııtter esesin qaıtarmaq oımen belsendi áre­ketke kóshkende, bul kádimgi eldiń ekige bólinýine aınaldy. Shııtter men súnnıtter kezek-kezek bir-birlerine lań­kestik áreketter uıymdastyrdy.

Bul rette jurttyń esinde aıryqsha qalǵany 2006 jylǵy shııtterdiń qasıetti meshiti ál-Ashardaǵy jarylys boldy. Bul eki dinı tarmaqtyń arasyndaǵy jaǵdaıdy barynsha shıelenis­tirdi. Ony betimen jibermeı, amerıkalyqtar jaǵdaıdy baqy­laýda ustady.

Mine, endi amerıkalyqtar, prezıdent Barak Obamanyń saılaý aldy ýádesine saı, Iraktan ketken kezde jaǵdaı kúrt ózger­di. Ásirese shııtter jaǵdaıdy óz yńǵaıyna burýǵa kúsh salyp jatyr. Munyń bir mysaly – sún­nıttik vıse-prezıdent Tarık ál-Hashımıdiń qýdalanýy. Ol bılik­ten qashyp, eldiń Kúrdstan aýmaǵyn panalady. Eldegi ekin­shi adam qýdalanyp, bas saý­ǵalasa, jaǵdaıdyń qanshalyqty kúrdeli ekenin ańǵarýǵa bolady. Oǵan lańkestik áreketter uıym­das­tyrdy degen aıyp taǵylyp otyr.

Premer-mınıstr Nur ál-Malıkı óziniń súnnıt orynbasary Salyq ál-Mýtlahty bosatý jóninde sheshimder qabyl­dapty. Al belgili shııt kósemi, kezinde «Magdı áskeri» deıtin qurylymǵa yqpaly júrgen Mýh­tada as-Sadyr parlamentti taratyp, jańa saılaý ótkizýdi talap etip otyr. Ondaǵy oı: qa­zir qalyptasyp otyrǵan jaǵ­daı­da shııtter óz­deriniń par­la­menttegi ornyn kóbeıte alady. As-Sadyr sún­nıttermen ashyq soǵysqa shyǵýdy da nasıhattap kel­gen. Onyń pi­ki­rinshe, bul ame­rıkalyqtar elden tolyq ketken soń júzege aspaq.

Mundaı jaǵ­daıda el ból­shek­tenedi. Úlken kú­res munaı­ly aı­maq úshin bolmaq. Shııt­terdiń jobasy boıynsha eldiń ońtústik munaıly aımaǵynda Arab Shıas­tany deıtin táýelsiz memleket qurylmaq. Astanasy – Basra qalasy. Shyn máninde bul júzege assa, súnnıtter úlken munaıdan shettetiledi, sonda olardyń róli de tómendeıdi.

Eldegi konfessııaaralyq shıe­­­­lenis osylaısha baılyq úshin kúreske ushtasady. Bul – shııtter men súnnıtterdiń ara­ qatynasy burynǵydan da shıe­­lenise túsedi degen sóz. Bul aldaǵy ýaqytta jańa qaqty­ǵystarǵa soqtyrady.

Bul shıeleniske syrtqy kúsh­terdiń qatysýyn sarapshylar zań­dy sanaıdy. Eń aldymen, ol munaıǵa qatysty. Ony tutyna­tyndar kóp, óńkeı alpaýyt elder. Olar sol munaıdy daý-damaısyz alǵysy keledi. Sondyq­tan da bul eldegi shıe­lenisti retteýge aralasady. Ekin­shiden, bul eldi búl­dirip otyrǵan dinı qaqtyǵystardy odan ári órshi­týge múddeliler de syrtta jeter­lik. Ásirese, Iran­nyń bul eldegi shııtterge qoldaý kór­setýi sonaý Saddam Hýseın kezi­nen beri eldegi jaǵdaıdy ýshyqtyrýǵa qatty yqpal etti. Sonymen birge, AQSh pen Iran arasyndaǵy qaıshylyq ta bul máselege óz yqpalyn tıgizedi.

BUL EL QARÝLANÝǴA KО́P KО́ŃIL BО́LEDI

Jańa jyldyń aldynda Reseı aqparat quraldary Dmıtrıı Rogozınniń vıse-premerlikke taǵaıyndalǵanyn, onyń prezıdent Medvedev pen premer-mınıstr Pýtınniń qabyldaýynda bolǵanyn jarysa jazdy. Munyń jaı ǵana taǵaıyndaý emes, aıtarlyqtaı saıasat ta ekenin ańǵarýǵa bolǵandaı.

Rogozınniń úki­metke kel­ge­ni, onyń áskerı-óner­kásiptik keshen (ÁО́K) má­selelerimen aınalysatyny jó­nindegi aq­pa­ratqa aıryqsha mán be­rilip otyr. Ony basqalar bilýge tıis. Shet el­degiler de, eldiń ishin­degiler de. Shet eldegiler, aldymen áskerı opponentter sanalatyn AQSh pen NATO elderi, Reseıdiń qarý-ja­raǵyn kúsheı­tip jatqanyn, onymen oınaýǵa bolmaıtynyn bilýge tıis. Al el ishindegilerdiń de Reseıdiń ás­kerı kúsh-qýaty artyp, burynǵy kezderdegi dańqy qaıta oralady degendi jek kórmeıtini daýsyz. Bul aldaǵy saılaý úshin de qajet-aq.

Áıtpese, kim vıse-premer bol­maı jatyr, tipti Reseıdiń birinshi vıse-premeri kim eke­nin bireý bilse, bireý bilmeıdi. Al endi budan bylaı Reseıde Dmıtrıı Rogozınniń vıse-premer ekenin jáne ol áskerı-ónerkásiptik keshendi damytatynyn biletin bolady. Bul keńinen jarnamalandy. Áskerı-óner­ká­sip­tik keshen de, onymen aınalysatyn adam da bul el úshin endi aıryqsha mánge ıe.

Nege Rogozın? Ol – barlyq jaǵynan osy orynǵa laıyq adam. Biraz jyldan beri Re­seı­degi saıası kúshter kúresinde ol ultshyl-patrıottyq kúshter­ge je­tekshilik etti. Reseıdiń áskerı turǵyda kúshti bolýyn, elde orystardyń orny erekshe bolýyn baǵdarlama etti. Sol uranmen Memlekettik dýmaǵa ótip, onyń basshy qurylym­da­ryna saılandy. Basqa eldermen kelissóz­der­di, jalpy syrtqy saıasatty kúsh kórsetý turǵy­synan júrgizýdi jaqtady. Sol úshin de ol Re­seıdiń NATO-daǵy turaqty ókili bolyp ta taǵaıyndaldy.

Reseı osy adamdy ji­be­rýi­nen-aq NATO-men biraz má­se­lede kelisimge qu­lqy joq­ty­ǵyn ańǵartqan. Rogozın – yń­ǵaı­ǵa jyǵyl­maı­tyn, mámi­le­ge barmaıtyn adam. Ol Medvedev pen Pýtınniń ár kezderdegi aıtylǵan qatqyldaý pikirle­ri­nen aınyǵan joq. Sondyqtan da NATO men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynastyń tońy jibimedi.

Máskeý batyspen kúsh talas­tyrýdy qalady. О́tken jylǵy qarashanyń ortasynda D.Rogozın «Izvestııa» gazetinde maqa­la jarııalap, ÁО́K-tiń másele­lerin qozǵady. Biraz reforma­lyq bastamalar usyndy. Sonyń áseri bolsa da, jańa jyldan týra bir apta buryn ol vıse-premerlikke taǵaıyndaldy. El­­diń qazirgi prezıdenti de, bolashaq prezıdenti de eldiń áskerı-ónerkásiptik keshenin damytýda oǵan úlken erkindik beretindikterin málimdedi.

Osy salany basqarǵan bu­rynǵy vıse-premer (S.Ivanov prezıdent ákimshiliginiń jetek­shisi bolyp ósip ketti) ÁО́K-men qatar, kólik, baılanys, kosmos­tyq baǵdarlamany alyp júrse, endi azamattyq salalar basqa vıse-premerlerge taratylyp, Rogozın tek áskerı-ónerkásiptik keshenmen tikeleı aınalysatyn bolady. Endi memlekettik qor­ǵanys tapsyrysy birinshi kezekke shyǵady. Ol búkil ekono­mıkanyń flagmanyna aınalýǵa tıis. Jalpy qarýlaný júıesin qaıta qu­rýǵa 3 trıllıon rýbl qarjy belgilenip otyr. Orasan qarjy.

Ony Reseı ekonomıkasy kó­tere me? Ońaı bolmasy anyq. Qanshama baılyǵy bar degenmen, Reseı ekonomıkasy álem­niń jetekshi elde­rinen aıtarlyqtaı tómen.

Mamadııar JAQYP.