Dúbirge toly dúnıe
Juma, 27 qańtar 2012 7:22
ALYP DERJAVALARDYŃ BASYNDA KIMDER BOLMAQ?
AQSh pen Reseıde bıyl prezıdent saılaýy ótedi. Reseıde erterek, kóktemniń basynda, naýryzda, al bılik tizginin ustaýshy AQSh-ta salqyn kúzde, qarashada aıqyndalady. Sóıtse de jurt olardyń kim bolatynyn ańǵaryp otyrǵandaı.
Juma, 27 qańtar 2012 7:22
ALYP DERJAVALARDYŃ BASYNDA KIMDER BOLMAQ?
AQSh pen Reseıde bıyl prezıdent saılaýy ótedi. Reseıde erterek, kóktemniń basynda, naýryzda, al bılik tizginin ustaýshy AQSh-ta salqyn kúzde, qarashada aıqyndalady. Sóıtse de jurt olardyń kim bolatynyn ańǵaryp otyrǵandaı.
Basqa elderde de, aıtalyq Fransııada da el basshylarynyń saılaýy ótedi. Biraq oǵan emes, jurt nazarynyń joǵarydaǵy eki elge aýatynynda mán bar. Bul elderde qarý-jaraqtyń asa zor arsenaly bary óz aldyna, qashanda qaqtyǵystyń, shıelenistiń basynda osy eki el júredi. Jáne ádette birine biri qarsy bolady. Sodan álemdik shıelenis týyp jatady.
Oǵan mysal kóp. Tipti alysqa barmaı, dál qazir ýshyǵyp turǵan Iran máselesin alsaq, bul eki derjava oǵan baılanysty qarama-qarsy baǵytty ustanady. AQSh bastaǵan búkil Batys elderi Iranǵa sanksııa jarııalap, onyń munaıynan bas tartsa, Reseı bul qadamdy aıyptaǵan málimdeme jasady. Taǵy da AQSh bastaǵan kóptegen elder Sırııa basshylyǵynyń halyqqa qarsy áreketterin aıyptasa, Reseı oǵan ara túsedi. Qatardaǵy jaı memleketter sondaı bir-birine qarama-qarsy baǵyt ustansa, jurt oǵan mán de bermes edi. Al qoldarynda joıqyn qarý-jaraǵy bar elderdiń taıtalasqany jaman.
Sodan da jurt bul elderdiń basqarý tizginin parasatqa júginer qaıratker ustasa eken dep tileıdi, ondaǵy saılaýǵa kóz tigedi. Qadaǵalaıdy.
Reseıdegi jaǵdaı birshama aıqyndalyp qaldy.
AQSh-taǵy jaǵdaı ázirge birshama bulyńǵyr. Respýblıkashylar qazirgi prezıdent, demokrat Barak Obamaǵa qarsy ózderiniń sońǵy beldesýge shyǵatyn adamyn tańdaı almaı álek. Bul endi amerıkalyq saılaýdyń ereksheligi. Munda eldegi jetekshi eki partııa ózderiniń úmitkerlerin aralyq saılaýda anyqtaıdy. Sol saılaýda úmitkerler ózderiniń qabilet-múmkindikterin kórsetýmen qatar, ózderiniń partııalastarynyń qatań synyna ushyrap, biraz bedel-abyroıynan da aıyrylyp jatady.
Sońǵy kezge deıin Massachýsets shtatynyń burynǵy gýbernatory Mıtt Romnı alda kele jatsa, Ońtústik Karolına shtatyndaǵy saılaýda kongrestiń eks-spıkeri Nıýt Gıngrıch sýyrylyp alǵa shyqty. Úshinshi orynda – Pensılvanııa shtatynan senator Rık Santorým. Kúres osy úsheýdiń arasynda ótpek. Solardyń eshqaısysy da Barak Obamaǵa laıyqty básekeles bola almaıdy-aý deısiń.
Bul jóninde AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Býsh-kishiniń pikiri negizdi kórinedi. Romnı, Gıngrıch, Santorým – úsheýi de ózderin qoldaý jóninde oǵan sóz salsa kerek. Býsh eshqaısysyn qoldamaıtynyn aıtypty. Olar ózderiniń arasyndaǵy kıkiljińniń Barak Obamanyń jeńisine jetkizetinin uǵýǵa tıis qoı, deıdi Býsh.
Pýtın men Obama jeńiske jetkende, oǵan kóp adam kúmán keltirmeıdi, Reseı men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynas jumsarady dep te aıtý qıyn. Al álem jurtshylyǵy jumsarǵanyn qalaıdy.
EL TAǴDYRY BILIK PEN OPPOZISIIаNY JAQYNDASTYRDY
Mıanmada úlken ózgeristiń nyshany baıqalady. El bıligi oppozısııa ókiline qyzmet usynyp otyr. Qyzmet bolǵanda, eldiń syrtqy saıasatyn aıqyndaıtyn qyzmet – syrtqy ister mınıstrligi. Al bul usynysty oppozısıoner, álemge áıgili tulǵa, Nobel syılyǵynyń laýreaty Aýn San Sý Chjı qabyl almaq oıda.
Bul jaǵdaı jurtqa túsinikti bolý úshin jalpy Mıanma memleketi, ondaǵy saıası kúres týraly azyn-aýlaq túsinikteme bere ketken jón. Buryn bul el Bırma Odaǵy, onan soń Bırma Odaǵy Sosıalıstik Respýblıkasy, qaıtadan Bırma Odaǵy, aqyrynda 1989 jyly Mıanma Odaǵy ataldy. Sol ózgeristerdiń barlyǵy da ondaǵy saıası kúreske qatysty boldy. Bılik ártúrli toptyń qolyna ótip, 1988 jyly áskerı hýnta birjola ıemdengen.
Sol áskerı hýnta, atap aıtqanda, general, keıingi laýazymymen aıtsaq, generalıssımýs Tan Shve bıligi de ózinshe erekshe qubylys. Qatań áskerı tártippen qatar olar demokratııa degen sózdi de jıi qoldandy. Tipti 1990 jyly elde erkin saılaý da ótkizgen. Biraq onda jeńiske jetken oppozısııalyq demokratııalyq partııaǵa áskerı hýnta bılikti bergen joq, onyń kósemi Aýn San Sý Chjıdi jıyrma jyl boıy úı tutqynynda ustady.
Áskerıler bılegen eldi AQSh «zulymdyq tini» qataryna qosqannan keıin, Mıanma Batystaǵy qarjy kózderinen ajyrap, qasyndaǵy uly kórshisine kiriptar bolyp qaldy. Bul kiriptarlyq endi Qytaıǵa birjola ekonomıkalyq táýeldikke ushyratý qaýpin týdyrdy. Mine, osyndaı jaǵdaıda bılik elderdegi saıası kúshterdiń ózara qarsylyǵyn báseńdetý maqsatynda biraz demokratııalyq qadamdar jasaýǵa májbúr boldy.
Mundaı qadamdar degende, ótken jyldyń basynda áskerıler bılik tizginin azamattyq úkimetke berdi. Muny jurt sol áskerılerdiń tańdaǵan adamdary deıdi. Solaı bolǵan kúnniń ózinde, endi ashyq áskerı bılik joq. Teın Seınniń azamattyq úkimetiniń oppozısııamen baılanysqa shyǵýynyń ózi álem nazaryn aýdarǵan. Jıyrma jyldaı qýǵyn-súrginde bolǵan Aýn San Sý Chjıdiń úıqamaqtan bosatylýy el ishin eleń etkizdi.
Jańa jyldan bastap úkimet bosaǵan 45 depýtat orny úshin oppozısııany parlament saılaýyna qatysýǵa shaqyrdy. Ony Sý Chjıdiń «Demokratııa jolyndaǵy ulttyq lıga» partııasy qabyl alyp, 1 sáýirde bolatyn qosymsha parlament saılaýyna daıyndyqqa kiristi. Al Sý Chjıdiń ózine syrtqy ister mınıstrligin usyný tipti kútpegen jaǵdaı.
Bılik mundaı qadamǵa nege bardy degenniń shet jaǵasyn joǵaryda ańǵarttyq. 2185 shaqyrym ortaq shekarasy bolǵanmen, bul elde qytaılardyń sany kóp emes, 3 paıyz ǵana. Biraq ekonomıkasy qazir tolyqtaı Qytaı yqpalynda. Osylaı jalǵasa berse, alda Mıanmanyń Qytaı protektoratyna aınalary anyq.
Bul eldiń yqpalynan shyǵýdyń joly – basqa eldermen, eń aldymen Batyspen baılanysty damytý. Al endi munyń joly – demokratııalyq qadamdar, oppozısııamen til tabysý. Oǵan AQSh pen Batys elderi qanshalyqty nazar aýdarady degende, Qytaıdyń yqpalynan bosaǵysy kelgenderge olar óte jedel nazar aýdaratyny da belgili.
Bılik pen oppozısııany el taǵdyry jaqyndastyrdy. Áskerılerdiń muragerleri de, oppozısııa da mıanmalyq patrıotızmge toqtaıdy. Mıanmanyń bolashaǵy úshin olar ózderiniń ıdeıalyq kóńil-kúılerin ekinshi kezekke ysyryp tastaýy basqalarǵa ónege bolǵandaı qadam.
Mamadııar JAQYP.
