Dúbirge toly dúnıe

Juma, 3 aqpan 2012 6:55

DAǴDARYS QIYNDYǴYN BIRIGIP KО́TERGEN JEŃIL

Osy aptanyń basynda Brıýsselde Eýroodaq elderi basshylarynyń sammıtinde qarjy daǵdarysynyń aldyn alý máselesi qaraldy. Bul odan burynǵy Davos­ta­­ǵy Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmda da sóz bolǵan. Ortaq oı – daǵdarysqa qarsy birigip kúresken jón.
Árıne, kóp nár­se ár eldiń tikeleı ózine baılanysty. Aldy-artyn keń oı­­­laǵan elder daǵ­da­­rys­qa ushyra­ǵan­men, odan qınal­maı shyǵady. Jete mán bermese, tipti eń damyǵan elderdiń óziniń turalap qalaty­nyna da mysal kóp. Onyń bárin de Eýropadan tabýǵa bolady.

Juma, 3 aqpan 2012 6:55

DAǴDARYS QIYNDYǴYN BIRIGIP KО́TERGEN JEŃIL

Osy aptanyń basynda Brıýsselde Eýroodaq elderi basshylarynyń sammıtinde qarjy daǵdarysynyń aldyn alý máselesi qaraldy. Bul odan burynǵy Davos­ta­­ǵy Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmda da sóz bolǵan. Ortaq oı – daǵdarysqa qarsy birigip kúresken jón.
Árıne, kóp nár­se ár eldiń tikeleı ózine baılanysty. Aldy-artyn keń oı­­­laǵan elder daǵ­da­­rys­qa ushyra­ǵan­men, odan qınal­maı shyǵady. Jete mán bermese, tipti eń damyǵan elderdiń óziniń turalap qalaty­nyna da mysal kóp. Onyń bárin de Eýropadan tabýǵa bolady. Son­dyqtan da Eýropa elderiniń basshylary qaıta-qaıta bas qosyp, sol alda esik qaǵyp turǵan daǵ­­darystyń aýyrtpalyǵyn jeńil­detý jaıyn talqylaýdy jıiletti.

Qalaı degende de, daǵdarysqa qarsy birigip kúreskenniń jeńili­rek bolatynyn ómir kórsetip otyr. Bir sát sońǵy kezdegi Eý­ro­padaǵy jaǵdaıǵa kóz salaıyqshy. Eń aldymen Grekııa ekonomı­ka­lyq apat shegine jetip, memleket­tik bankrotqa ushyraı jazdady. Eýroodaq kómekke keldi. Qaryz berip, qutqaryp qaldy. Bul el áli de daǵdarys quzynyń basynda tur. El qaryzy ótken jyly IJО́-niń 162,8 paıyzyn qurasa, bıyl jyl aıaǵyna deıin 198,3 paıyzǵa jetedi degen boljam jasalyp otyr. О́te qıyn jaǵdaı. Biraq ol quzǵa qulaǵan joq. Ony odaqtas elder saqtap qaldy. Endigi másele tek onyń ózine baılanysty.
Basqa biraz elder týraly da osyny aıtýǵa bolady. Portýgalııa, Ispanııa, Italııa da odaq kómegine arqa súıeri anyq. Kó­mek kómek-aý, biraq bul elderdiń osyndaı jaǵdaıǵa ushyraýy sol Eýroodaq belgilegen tártipti qatań saqtamaýynan da edi. Eń aldymen, «kórpeńe qaraı kósil» talabyn oryndamady. Tabystan tutyný artyp ketti.
Qazir bul talapty aldymen kim buzdy degen áńgime aıtylyp ja­­­tyr. Eýro­odaq­tyń jarǵysyndaı Mastrıht kelisimi boıynsha bıýdjet tapshylyǵy IJО́-niń 3 paıyzynan aspaýy kerek. Ony buzǵanǵa aıyp salynýy tıis. 2003 jyly ony aldymen Germanııa men Fransııa buzǵan eken, biraq olarǵa jaza qoldanylmapty. Odan keıin basqalar da buza bastaǵan. Bul keıbir elderdi qurdymǵa tartqan.
Endi Eýroodaqqa birikken elder ózderiniń birshama ekonomı­kalyq ókildikterin Brıýsselge berýge tıis. Atap aıtqanda, ár mem­­lekettiń bıýdjeti talap deń­geıinde bolýyn Eýroodaq baqy­­lap qana qoımaı, bekitetin de bolady. Bul bireýlerge eldiń ege­men­digine, de­mo­kratııaǵa qııanat­taı kórinedi.
Sońǵy eýropalyq sammıtte bıýd­jettik turaqtylyq týraly shartqa qol qoıyldy. Oǵan 27 eldiń ekeýi (Ulybrıtanııa men Chehııa) qarsy boldy. Taǵy biraz sharttarǵa naýryz aıynda bolatyn basqosýda qol qoıylmaq. Ke­shegi sammıttiń eń basty erek­sheligi – qarjylaı kómekpen qa­tar, Eýropa basshylary daǵda­rys­­pen kúreste ekonomıkalyq damý baǵytyna da mán berdi. Bul ba­ǵyt­ty bizdiń elimiz áldeqashan usta­nyp kele jatqan. Eýropa biz­diń jolymyzdy qalady dep maq­tanýymyzǵa da bolǵandaı. Sammıt jańa jumys oryndaryn ashý­ǵa 80 mıllıard dollar qarjy belgiledi.
Qashanda qıyndyqqa birigip qarsy turǵan tıimdi. Eýropa el­deri basshylarynyń jıi-jıi bas­qosýy aldaǵy qıyn kezeńdi ań­ǵart­sa, oǵan bas biriktirip qarsy turmaqtary quptarlyq-aq.

SIRIIа BILIGINIŃ KÚNI TAÝSYLǴANDAI

Qazir Sırııa týraly áńgime kóbeıdi. Sirá, bul eldegi jaǵdaıdyń kúrt ózgeretinin ańǵartqandaı. Al áńgime ártúrli. Bireýler Bashar Asad bıligi áli ómir súredi dese, ekinshileri sanaýly ǵana kún qalǵanyn aıtady.
Muny aıtyp jatqandar kez­deı­­soq bireýler emes, úlken derja­valar­dyń atynan aıtady. Jáne bul sha­rýaǵa ózderiniń bel­­sendi aralasatynyn ańǵartady. Sodan da bul áńgi­me­lerdi negizsiz deı almaısyń.
Jaqynda RF syrtqy ister mınıstrligi málimdeme jasap, bul eldegi shıelenisti kelissóz jolymen sheshýge kúsh salatynyn málimdedi. Kúsh salǵanda, Sırııa basshylyǵy men oppozısııa ókilderin Máskeýge kelis­só­z­ge qatysýǵa shaqyryp otyrǵanyn habarlady. Bıliktegiler tarapynan olar oń jaýap alǵan kóri­nedi. Mınıstrlik ókiliniń oıynsha, mundaı kelissóz óte mańyz­dy. О́ıtkeni, ol Sırııadaǵy qaq­ty­ǵysty, qantógisti toqtatý úshin barynsha qajet.
Oı da, nıet te jaqsy ǵoı, biraq munyń ózi ómirge janasatyn nárse me? Sırııadaǵy bılik pen halyqtyń arasyndaǵy mun­daı ke­lissózdiń ýaqyty áldeqa­shan ótip ketken joq emes pe? Bálkim, ol ótken jyly qandy qaq­tyǵys endi bastalǵan kezde aıtylsa, qulaqqa kirer edi. Oppozısııa ókilderi mundaı kelis­sóz­ge shaqyrý alma­ǵandyǵyn, al­ǵan kúnde de moınynda alty myńdaı adamnyń qa­ny bar bılikpen birge otyrmaıtyndaryn málimdedi.
AQSh Aq úıiniń baspasóz hatshysy Djeı Karnı Reseı dıp­lo­mattarynyń kelissóz týraly basta­masyn estigenmen, odan tolyq habardar emestigin aıta kelip, shıe­le­nisti saıası jolmen retteý­di qup­taıtynyn bildirdi. Árıne, ol dıp­­­­lomatııalyq ádepti saqtap, Re­seı­­diń buǵan deıin tek Bashar Asad­tyń bıligin jaqtap kelge­nin, kúni búginge deıin oǵan qarý-ja­­raq be­rip, qoldaý kórsetkenin, má­se­le­niń BUU aıasynda sheshi­lýi­ne ba­ryn­sha qarsy bolǵanyn aıtqan joq.
Shyn máninde, RF syrtqy is­ter mınıstrliginiń Sırııadaǵy qar­­­sylas jaqtardy dál qazir ke­lissózge shaqyrýy jaı saıası upaı jınaýdan basqa eshnárse emes ekeni anyq. Irannyń da Sırııada saılaý ótkizý jolymen jaǵ­daı­­dy retteý jónin­degi usynystary jaı sóz. Mynadaı halyq qyrqysyp jatqan ýaqytta qan­daı saılaý?
Áli de bul el­degi jaǵdaıdy saıası jolmen retteý jaıyn aıt­qanda, batys jáne arab elderiniń BUU Qaýipsizdik Keńesine qolqa sa­lýy­nyń jóni bar. Búginge deı­in máseleniń osynaý bas uıymda qaralyp, Sırııa basshylyǵynyń halyqqa zorlyǵyn aýyzdyqtaý jóninde sheshim qabyldaýyna Reseı men ony qoldaǵan Qytaı qar­sy bolyp keldi. Onyń aqyry bú­gingi tuıyqqa ákelip tirep otyr.
Budan buryn Arab meml­eket­teri lıgasyna birshama úmit artylyp edi, oǵan Sırııa prezı­den­ti Bashar Asad qulaq asa qoı­ma­dy. Sóıtip, bul uıym Sırııa bas­shylyǵymen kelisimge jetýdiń jo­ly joqtyǵyn málimdep, óziniń bul eldegi mıssııasyn toqtatty. Osyn­daıda jaǵdaıǵa qaıtadan BUU-nyń shuǵyl aralasýy qa­jet­tigi týady. Bul rette osyndaı pikirdi ustanyp kele jatqan Uly­brı­ta­nııa jáne Fransııadaǵy áriptes­terine AQSh memlekettik hatshysy H.Klınton da qosyldy. «En­digi jaǵdaıǵa tózýge bolmaıdy. Asadtyń qala bergeni bútin Taıaý Shyǵys óńirine qaýipti», dedi ol.
Djeı Karnı Sırııanyń Bashar Asadtyń baqylaýynan shy­ǵyp ket­kenin, jaqyn kúnde onyń bı­ligi tolyq kúıreıdi degendi aıtady. Sirá, onyń sóziniń jany bardaı. Asadtyń óziniń, onyń jaq­­tastarynyń jantalasýy da sodan bolar. Keshegi kúni ol óz otbasyn basqa jaqqa jibermek bol­ǵan eken, oppozısııa oǵan múm­kindik bermepti. Onyń biraz qarý-jaraq, áskerin Jerorta te­ńizi jaǵasyna qaraı shoǵyr­lan­dyrǵanyn sarapshylar atap kór­setip, Bashar Asad eldiń bir bó­ligin bólip alýdy kóz­deıtinin aıtady. Ol aımaqta prezıdentke taıpalas alaýıdter sho­ǵyrlansa kerek. Alaýıdter el hal­qynyń 8 paıyzyn ǵana qurasa, olardyń da barlyǵy birdeı prezıdentti qoldaı bermeıtin kórinedi. Sodan da Bashar Asadtyń eldiń bir aımaǵyna ornalasyp, ony bólip áketýi ekitalaı bolar.
Mamadııar JAQYP.