– Almaly aýylynyń barlyq jer kólemi shamamen eki jarym myń gektar bolsa, onyń úshten ekisinen astamy «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kúre jolynyń teriskeı betinde. Ol jaqqa qaraı bir ǵana mal ótkeli qaldyrylǵan, onyń da ishi yza sýǵa tolyp turady. Arǵy-bergi qatynasqa tipten qolaısyz bolyp otyr. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtodálizin jobalaý kezinde joǵarydaǵylardyń aýyl turǵyndarymen sanaspaı, qoǵamdyq tyńdaý ótkizbesten, syrttan ton piship, Almaly aýylyna kirip-shyǵatyn birde-bir jol nemese kópir qaldyrmaýy sebepti qazirgi ýaqytta syrtqy kólik qatynasy men irgedegi óriske malymyzdy shyǵarý qıyndap ketti, – deıdi aýyldyń baıyrǵy turǵyny, III dárejeli «Dańq» ordeniniń ıegeri, eńbek ardageri Ábdiraqman Bımanov.
Ras, buryn sol jaq qaptalynda temir jol men tas jol qatar jatyp, qalǵan úsh jaq betkeıi ashyq, sharýashylyqqa qolaıly aýyl keıingi ózgerister saldarynan burynǵymen salystyrǵanda tilimdeı jerde, temir jol men avtodálizdiń aralyǵynda qorshaýda qalǵan. Temir joldy kesip, avto joldan asyp ótý qıyndyq týǵyzary ári qaýipti ekeni jurtshylyqqa túsinikti. Joǵaryda aıtylǵandaı, teriskeı betkeıdegi keń alqapqa aýyl tusynan shyǵatyn jol ne kópir bolmaýy sebepti aýyl malynyń órisi de tarylǵan, sharýashylyqpen shuǵyldanýǵa da qol baılaý bolyp otyr. –Taǵy bir qıynshylyq, – deıdi ardager. – Oblys ortalyǵy Qyzylorda qalasyna baryp-kelý úshin, ózimiz kúre joldyń boıynda tursaq ta, amalsyz keri júrip, Shıelige táksıletip baramyz, aıaq ilingen kólikpen keri qaıtamyz. Kólik bolmasa, Aqtoǵan aýylynyń tusynan túsip qalyp, jaıaýlatyp áýreshilikke túsemiz. Aýylǵa keler týra jol joq, ózge aýyldardy aralap keletin burylys bolǵandyqtan ótpeli jolaýshylar kólikteri munda burylmaıdy. Áıteýir, sarsańymyz kóbeıdi... Kúnde osylaı sabylǵan soń árıne Almaly aýylynyń adamdaryna qıyn tıetini túsinikti. Turǵyndardyń aıtýynsha, ózderiniń muń-muqtajyn aıtyp, aýdan ákimdigine, oblystyq basqarmalarǵa, tipten Májilis depýtattaryna deıin shaǵymdanypty. Kelip kórýshiler «e, oryndaýǵa bolatyn jumys eken», dep jubatyp ketedi de, sońy aıaqsyz qala beretin kórinedi.
– Sońǵy jeti-segiz jyl boıy joǵarǵydaǵydaı kepti ótkerip kele jatqanymyz shyndyq. Halyqtyń muńyna qulaq túriletin bolsa, jaǵdaıdy jaqsartýǵa áli de múmkindik bar, – deıdi aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Rysbek Muqtarov.
Al almalylyqtardyń ýájine den qoısaq, aýyl irgesindegi 20 bekette jol aıyrymy qaldyrylǵan. Iаǵnı, úlken avtojolǵa kólikterdiń kirip-shyǵýyna qolaıly tus. Osyny Almaly aýyly turǵyndarynyń paıdalanýyna múmkindik jasaýǵa bolady. Aýyldy janaı ótetin eski Samara – Shymkent trassasynyń 6 shaqyrym joly sol burynǵy kúıi jatyr, sodan ári qaraı 20 beketke deıingi aralyqtaǵy nebári 700 metr jerdiń jolyn jańadan kóterse, arqan boıy uzyndyqtyń tusaý boıy tóteligi tabylady degen sóz. Bul joǵaryda aıtqan túrli qolaısyzdyqty joıyp, jol qatynasyn retteıdi. Ári Shıeliden shyqqan jolaýshylar kóliginiń Almaly aýyly ústinen tike ótýine múmkindik týady. Osy mańdaǵy 21-beket, Janseıt eldi mekenderine, tipten aýdan ortalyǵynyń jol qatynas máselesi de jaqsarady. Iаǵnı, jolaýshylardyń Qyzylorda, Shıeli baǵytynda baryp-kelýi qalypty júıege túsedi. Bul aýyl adamdarynyń boljamy, degenmen ony júzege asyrý quzyrly oryndardyń enshisinde. Aıtpaqshy, 2016 jyly burynǵy eski trassa men joǵaryda aıtqan 700 metrlik jańa joldy salý úshin 156 mln teńgege jobalaý smetasy jasalsa da, búginge deıin qozǵaýsyz qalǵany ókinishti. Sondaı-aq «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtodáliziniń boıynan álgi kireberis ótkel mańyna Almaly aýylynyń belgisin qoıý týraly turǵyndar ótinishteri de oryndy. «Áıtpese, myna óskeleń zamanda ataýsyz aýyl atanatyn túrimiz bar», deıdi olar. Ári bul jerge aıaldama salý da qajet.
Aýyl turǵyndarynyń taǵy bir shaǵymyna nazar aýdaryp kórelik: «Alqaptardy jekeshelendirip alǵan sharýa qojalyq ıeleri jumys istep jatqany, istemeı turǵany da óz kezeginde kúre jolǵa deıingi jerlerin qoramen qorshap alǵan. Úkimettiń aýyl aınalasyndaǵy radıýsy 5 shaqyrymǵa deıingi jerler aýyl turǵyndarynyń jeke azyn-aýlaq mal jaıylymy úshin qaldyrylýy kerek degen qaǵıdasy saqtalmaı otyr. Osy sebepti mal jaıylymy tipten tarylǵan, – deıdi aýyl turǵyndary I.Nurmyrzaev, D.Bekmuratov, A.Myrzamuratov, T.Jumashevtar. Onyń ústine, ózi azǵantaı alqapqa aýdan ortaqtasyp, 100 gektar jerge ortalyq beıit salmaqshy bolǵan eken, aýyl turǵyndary Qyzylorda oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysyna shaǵym jazyp, jýyrda Shıeli aýdandyq jer qatynastary bólimi basshysynyń qatysýymen qoǵamdyq tyńdaý ótkizilipti. Onda jurtshylyq 100 gektar jerdi ortalyq beıitke berýge qarsy ekendikterin ashyp aıtty.
Joǵarydaǵy jaǵdaılar aýyl turǵyndarynyń qalypty turmys-tirshiligine de keri yqpal etken. Buryn aýyl mańynan ótetin dańǵyl joldyń jabylyp, eldi mekenniń tuıyqta qalýy sebepti jol boıyndaǵy birneshe kásipkerlik nysandar – shaıhana, kólik jóndeý oryndary, maı quıý beketi jabylyp, óz kásibin júrgizip otyrǵan 10-15 adam jumyssyz qalǵan. Elbasy tapsyrmasyna oraı, jappaı kásipkerlikti óristetý máselesi ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshine aınalǵan kezde myna jaǵdaı almalylyqtar úshin qııanat. Osyndaı sebepterden sońǵy jyldary bul aýyldan syrtqa kóshýshiler qatary artqan. Qazirgi kezde de otyz shaqty turǵyn óz úılerin satýǵa qoısa, on shaqty úı ıesiz qańyrap bos tur. «Bizdiń janaıqaıymyz oblys basshylyǵynyń qulaǵyna jetpeı jatyr-aý dep oılaımyn, áıtpese, kóptiń ótinishi jerde qalmaýy kerek edi-aý», – deıdi úmit jibin úzgisi kelmegen aýyl qarttary.
Iá, Memleket basshysy «Nur Otan» partııasynyń sezinde elde turǵyndardyń ál-aýqatyn jaqsartatyn túrli baǵdarlamalar bolǵanymen, el onyń nátıjesin kórmeıtinin aıtty. «Mundaı jaǵdaı bolmaýy kerek. Úkimet pen ár deńgeıdegi ákimder áleýmettik máselelerdi naqty sheshýi tıis. Asyra siltemeı, tek nátıjeli jumys isteýi kerek. Qazaqstan úshin ár óńir mańyzdy», dedi Elbasy. «Aýyl – qazaqtyń qarashańyraǵy» deımiz, sol kıeli ordanyń birin kúıretpeı aman alyp shyǵý úshin turǵyndar ótinishterine quzyrly oryn basshylary tarapynan túsinistikpen qarap, naqty áreket jasaýdy kútemiz.
Nurmahan ELTAI,
Almaly aýylynyń turǵyny
Qyzylorda oblysy, Shıeli aýdany
