Alǵash tyńdaǵan kúıimen-aq eski kúılerdi ózgeshe órnektep, ózindik mánermen tartatyn qasıeti baýrap aldy. «Kórkem hanym», «Qońyr ala», «Aınam qaldy» syndy baıypty kúılerdi baısal qaǵyspen, erekshe bappen tartty. Esti dybysy men ózgeshe órnegi jadymyzǵa jattalyp qaldy. Oraldyq dos-jaranǵa suraý salyp, mán-jaıyn bilip, telefonmen tildestik. Maqsat – jyl saıyn ótetin «Astana-Arqaý» dástúrli túrki mýzykasy festıvaline qonaq retinde shaqyrý. Jaqyn tanysyp, surasyp-bilisip, kúı óneriniń san qyrly qatparynan syr aqtarsa degen oı. Sóılesken zamatta aıtqany «Inim, kóńilińe rahmet, aldymyzda О́tegen Jumashuly degen kúıshi aqsaqalymyz bar. О́taǵań toqsanǵa taıady, jazyp alsańyzdar – daıyn qazyna. Áýeli jol sol kisiniki, nasıhat kerek bolsa, kúıshini dáripteý maqsat bolsa – О́tegen aqsaqaldy shaqyryńdar» dep inilik izet pen qazaqy ádeptiń ádemi úlgisin kórsetti. О́tegen atamyz bolsa, densaýlyǵyn alǵa tartyp, uzaq jolǵa shyǵa almaıtynyn aıtyp, «barsa, Edige aǵań barsyn» dedi.
Aǵamyzben Astana tórinde jolyǵyp, eki-úsh kún áńgime shertip, kúmbir kúı tyńdap, sher tarqatqan ádemi kúnder estelik bolyp qaldy. Tarıhqa júıriktigin, kúı ańyzdaryn talmaı aıtatynymen qatar dombyra jasaıtyn kánigi sheber ekenin sol joly bildik. Asyly, ertedegi ónerpazdyń kóbi aspabyn ózi shaýyp, qalaǵan aǵashtan túıin túıip, ishegin de ózi shıyryp, yńǵaıyna barynsha beıimdep otyrmaýshy ma edi! Sol dástúrdi búginge jetkizýshi kónekóz kúıshiniń biri. Edige aǵamyzdyń ózi jasaǵan aspabyn shertip kórdik. Aǵamyz dombyrany teris ustaýyna baılanysty ishegin tıek tusynan aýystyryp salady eken. Tili sheshen, saırap-aq tur. Áshekeı-órnegi de jarasymdy. Jaıyq óńirine aty jaıylǵan sheberdiń dombyrasyn arnaıy kelip, qalap alyp ketetinin talaı kúıshi sóz etken. Mańǵystaýdyń mańmańgeri atanǵan Serjan Shákirat aqsaqalmen ekeýi sol festıvaldyń sánin keltirdi. Qashan kórseńiz, Serjan kúıshiniń qasynan bir eli shyqpaı, dombyrasyn alyp júrip, iltıpat kórsetýi kóbimizge oı salyp edi.
Sol joly qulaq quryshyn qandyrǵan syrbaz kúıshiniń ereksheligi – dombyrany solaqaı ustaýy men kúı áýeniniń jelisin úzbeı, qaǵysty nyq qaǵýy, (shalys perne atymen joq), dybysty ádeıi úzildirip, oń qol saýsaǵyndaǵy dybystyq áshekeıdiń dál mólsheri, kúıge baılanysty ár perneni erekshe terbeı tartýy. Baǵzy máner, bylqyl dybys, artyq qaǵyssyz jumsaq shertis. Tabıǵatynan kúıdiń jyldam tartylýyna múlde qarsy ekenin, aldyn kórgen kúıshilerdiń eskertpesi kóbine tez oınaýǵa qatysty bolatynyn tilge tıek etken. Ákem men aǵam úıretken kúılerdiń unaǵanyn ǵana aldym deıdi. Búginde kúıdiń qospasy kóp, tasyr-tusyr julqı tartý, nemese kópke jaǵyný basym ekenin qynjyla aıtty. Kúıdi ǵıbrat áńgimesimen qabat órip otyrady. Tarıhı derekterge qatysty birshama jaıttardyń shetin aǵamyzdan tyńdadyq. Sonyń biri elge belgili kúıshi Muhıt Aıtqalıev týraly. «Bala Mıshka» kúıiniń aýdıonusqasyn tyńdatty. «Avtory da, oryndaýshy da Muhıt atamyzdyń ózi. Sheshesi tatar, ıaǵnı, tatarǵa jıen, ákesi erterekte qaıtyp, ózi balalar úıinde ósti. Asyrap alǵan kisilerdiń tegin alǵan. Áýen tatardiki, qosylyp aıtatyn sózi bolatyn. Bala degendi tatarsha malaı dese, Mıshka degen bala tatarsha bıleıdi degeni. Negizi, «Malaı Mıshka» durys, qazaqshaǵa aýysqanda «Bala Mıshka» ataldy. Ony Nurǵısa aǵamyz tartyp júrdi. Bizge deıingi úlkenderdiń áńgimesi osylaı. Muhańnyń týmalary áli bar, anyqtap suraýyńa bolady» dep sózin bir qaıyryp edi aǵamyz.
Batys óńiri kúıshilik dástúriniń bııazy kúılerin naqyshyna keltire tartatyn kemel kúıshi – búginde Almatyǵa jıi keletin, mádenı sharalardyń bel ortasynda júretin syıly aqsaqaldyń biregeıi. Osy joly aǵamyzdyń repertýaryndaǵy barlyq kúıdi sarqyp jazyp aldyq. Orasan olja, ortaımas qazyna! Keleshekte dala kúılerin saf kúıinde tyńdaı alatyn jas urpaq úshin adastyrmas temirqazyqtaı jaryq baǵdar bolatyn-aq dúnıe. Halyq kúıi «Aqsaq qulan», Abyl men Soqyr Esjannyń kúıleri, Qurmanǵazynyń «Alataý», «Baıjumasy», Mahambettiń «Shilterli tereze», Dáýletkereıdiń «Qudasha», «Ańshylyq», «Jeńgem súıer», «Kórkem hanymy», Álikeıdiń «Qońyr ala», Aqbıkeshtiń «Aınam qaldy», Erǵalıdyń «Qoshtasýy» syndy sulý da sylqym kúıler «Batys Qazaqstannyń dástúrli mýzykalyq murasy» antologııasyna kúıshi Edige Nábıevtiń oryndaýynda endi.
Músilim ÁMZE,
kúıshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
N.Tilendıev atyndaǵy akademııalyq folklorly-etnografııalyq orkestriniń dırıjeri
