Suhbat • 12 Sáýir, 2019

Murat Jurynov: Ádiletsizdiktiń úlkeni – árbir mamanǵa ózine laıyq qyzmetin bermeý

987 ret kórsetildi

Kezinde KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık A.P.Aleksandrov: «Qazaqstan ǵylymy Reseı men Ýkraınadan keıin úshinshi orynda tur» dep úlken baǵa bergenin kópke deıin maldanyp keldik. Odan beri dúnıe túbegeıli ózgerdi. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda ǵylymdy toqyratpaýǵa talpyndyq. Osy jyldar bederinde de ony damytýǵa az qarajat salynǵan joq. Ǵylymdy ekonomıkamen, óndirispen ushtastyrýǵa umtylyp baqtyq. Ǵylym kúni qarsańynda Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık Murat JURYNOVPEN áńgimelesken edik. Álbette, ǵalymdardyń tynys-tirshiligi, keshe ǵana UǴA quzyrynda bolǵan 45 ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń búgingi ahýaly, memlekettiń múddesine qyzmet etetin ǵylymnyń dıplomatııalyq róli syndy saýaldardy sońǵy ýaqytta elimizde bolyp jatqan úlken ózgerister keıingi suhbatqa ysyrdy. Sondyqtan da áńgime el shejiresinde oryn alyp jatqan tarıhı oqıǵalardan bastaý aldy.

– Sóz basynda aıtarym – bári kóńilimnen týra shyqty. Men Tuńǵysh Prezı­dentimiz – Elbasynyń áıteýir bir dana­lyq sheshimge keletinin ishteı bir sezýshi edim. Solaı bolyp shyqty. Eń bastysy, Allanyń buıryǵymen kelgen baqyt – Táýelsizdik boldy. Qaster­li azattyǵymyz Kenesary xan­nyń bıligi qulaǵan soń ornaǵan 145 jyldyq Reseı basqynshylarynyń bodandyǵynan keıin qaıta oraldy. 

Endigi zamanda óte saq bolýymyz qajet. Sondyqtan N.Á.Nazarbaevtyń qaýipsizdik máselesin óz qolynda qal­dyr­ǵany durys. Al jańadan bılikke kelgen Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev myrzaǵa elimizdiń ekonomıkasyn kóterý kerek, eń bastysy buqara xalyq­tyń áleýmettik jaǵdaıyn, ál-aýqatyn birinshi kezekke qoıyp, jem­qor­­lyqty aýyzdyqtaý qajet.

Ekonomıkany ártaraptandyryp, shaǵyn jáne orta bıznesti jandandy­ryp, jumyssyzdyqty joıý kerek. Bul birin­shi kezekte turǵan máseleler.

Shyndyǵyn aıtsaq, birine biri jal­ǵa­­syp kele jatqan dúnıejúzilik eko­no­mıkalyq daǵdarystardyń saldary­nan xalyqtyń áleýmettik jaǵdaıy nashar­lap ketti. Táýelsizdiktiń turaq­ty­lyǵy úshin memlekettiliktiń negizgi úsh belgisi – terrıtorııa, ásker jáne ult­tyq valıýta – teńgemen qosa eldiń ál­eý­mettik jaǵdaıy kedeılik pen ba­ı­lyqtyń orta tusynda bolýy qa­jet. Kóp balaly analar elimizdiń eń qurmetti azamaty sanalýy kerek. Jal­ǵan aqparattardy toqtatyp, jetkilikti kólemde jetim balalar úıleri men muqtaj otbasynan shyqqan balalar úshin mektep-ınternattaryn ashý kerek. 

Dúnıede ultty biriktire alatyn úsh kúsh bar, bul – til, din jáne dil. Elba­­synyń «ulttyq kod» de­ge­ni – osy. Kezek kúttirmeıtin máse­le­lerdi she­shýde Úkimetpen qosa Nur Otan partııa­sy, Qazaqstan hal­qy Assam­bleıa­sy qarqyndy qyzmet atqarýy qajet.

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqa­ev­pen qyzmet barysynda qo­ıan-qoltyq jumys istegen kezeń­de­ri­ńiz boldy ma?

– Árıne, ol kisimen birge Úkimet múshe­si de boldym. Qasym-Jomart Kemeluly respýblıkamyzdyń Syrtqy ister mınıstri, men Bilim mınıstri retinde laýazymdy qyzmet atqardyq. Tabıǵatynan minezi óte sabyrly, mádenıet­ti, jumsaq sóıleıtin adam. Tekti áýlet­ten shyqqan, ustanymyna berik, ba­tyl azamat. 

Bir ǵana mysal keltireıin, Mı­nıs­tr­ler kabınetiniń bir otyrysynda kelesi jyldyń bıýdjetin bólip otyrmyz, qarajat az, jetispeı jatyr. Syrt­qy ister mınıstrligine de óte az qarajat bólingen. Barlyq kezde de baıypty Qasym-Jomart Kemel­uly ornynan turyp: «Mundaı qarajatpen jumys isteý múmkin emes, eger ony kóbeıtpeseńiz mınıstr qyzmetinen bas tartamyn», dedi. Ádette ózine qarsy kelgen mınıstrlermen jaǵalasa ketetin sol kezdegi Úkimet basshysy tóbesinen jaı túskendeı abdyrap, ne aıtaryn bilmeı qaldy. Sondyqtan Toqaev qajet kezinde tabandylyq tanyta alatyn tulǵa.

– «Úlken pyshaq uıalǵanynan kesedi» degen bar. Halyqtyń Ult­tyq ǵylym akademııasynan kúteri de, talaby da, saýaly da kóp qoı... 

– Táýelsizdiktiń bastapqy jyl­dary ǵylym akademııasynda aýyz­bir­shilik azaıyp, rýshyldyq pen jershildik óris ala bastady. Onyń saldary akademııaǵa, onyń bolashaǵyna úlken zııanyn tıgizdi. Sońynda, 2003 jyly Ulttyq ǵylym akademııasy «Qoǵamd++yq birlestik» statýsyna bir-aq tústi. Endi akademııa prezıdenti qaıta saılanatyn boldy. Jańa jarǵy qabyl­dandy, úsh úmitkerdiń ishinen men saılandym. Lıkvıdasııalyq komıs­­sııa akademııanyń bar múlkin alyp ket­ken. Telefon, qaǵaz, qalamsap sııaqty kerekti zattardy ózim basqa­ra­tyn ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan alyp keldim.

Qazirgi kezde osyndaı qoǵamdyq statýsta turǵan tek bizdiń akademııa. Namys úshin, «bóri aryǵyn bildirmes, syrtqa júnin qampaıtar» degendeı, biz Keńes ókimeti modelinen bas tartyp, Batyseýropalyq model quryp jatyrmyz deımiz. Akademııanyń 70 jyldyq mereıtoıynda Elbasy, akademık, Ereje boıynsha 100 jylda bir-aq ret beriletin «Ǵasyr Ǵulamasy» altyn medaliniń ıegeri N.Á. Nazarbaev UǴA jumysyna oń baǵa berdi. Keńes modeline keri qaıtýǵa bolmaıtynyn aıtty. Biz kelistik. Biraq elimizdiń bas akademııasynyń mártebesin erekshelendirý báribir kerek. «Qoǵamdyq birlestik» dárejesinen basqa da tolyp jatqan statýs bar ǵoı. Qazirgi kezde sol statýsta 24 akademııa bar, onyń jeteýi «Ulttyq» degen sózdi ataýlaryna qosyp alǵan, olarǵa múshe bolý ońaı, jarnasyn tóleseńiz boldy. Olardyń myńdaǵan akademıkteri bar. Aqıqatyn aıtqanda, bul elge uıat keltiretin, bas akademııanyń jáne jalpy ǵylymnyń bedelin túsiretin keleńsiz jaıt. Men árbir jınalysta áriptesterime: «Buqaralyq aqparat quraldaryna, gazet-jýrnaldarǵa maqala nemese suhbat berseńizder Ult­tyq ǵylym akademııasynyń múshesi eken­derińizdi kórsetip berińizder» dep ótinish aıtamyn. Elimizdiń BAQ salasynda qyzmet etetin jýrnalısterden de osyny surar edim. Kúrishten kúrmekti ajyrata alatyn ýaqyt jetti. Qazir bir jerge baryp akademıkpin deýge de uıalatyn boldyq.

– Murat Jurynuly, sizdiń eli­miz­­diń tarıhynda hımııa sala­syn­­­daǵy tuńǵysh ǵylymı jańa­lyq­­­tyń ashylýy men moıyndalý­y­na mu­ryndyq bol­ǵan­yńyz­dy bile­miz. Nobel syı­ly­ǵynan keı­ingi, táýelsiz sarapshy­lar taǵaıyn­daı­tyn osynaý halyq­ara­lyq júldege qol jetkiz­genimiz jet­ki­likti túrde nası­hat­tal­maǵan, baǵa­lan­baǵan sııaqty.

– Iá, men shákirtterimmen, zertha­na­daǵy ǵylymı qyzmet­ker­lerimmen birge demalmaǵan, uıyqtamaǵan ýaqyt­tar­dyń esebinen «Tıtannyń qyshqyl sý eritindilerindegi postelektrolızdik hımııalyq erý qubylysy» atty dúnıe júziniń ǵalymdary moıyndaǵan ǵylymı jańalyq ashtym. Iаǵnı, tıtandy beıstasıonarlyq toktarmen aldyn ala polıarlaǵan kezde onyń betki qaba­tyndaǵy qabyrshyǵy joıylyp, sonyń saldarynan elektrodtyq áleýe­tiniń mólsheri ózgeretindikten, qysh­qyldy eritindilerde hımııalyq tur­ǵyda erip ketedi. Bul – osy ýaqytqa deıin adamzatqa beımálim bolyp kelgen qubylys. Sonymen qatar hımııa salasy boıynsha Qazaqstanda ashylǵan tuńǵysh ǵylymı jańalyq. Tıtan – eń turaqty metaldardyń biri. Qazaqstanda onyń óte kóp qory bar. Metall óte turaqty bolǵandyqtan, kóp­tegen hımııalyq reaktorlar, tik­ush­aq, ushaq, kemelerdiń bári sodan jasalady. Onyń keremet qasıeti sonda, teńiz sýynda 200 jyl jatsa da, shirimeıdi. Biraq tıtannan jasalǵan quraldar tozǵanda eshqaıda qoldana almaı­tynbyz. Sebebi ony qaıtadan balqytý qıyn, al eritý múmkin emes edi. Biz sony ońaı jolmen eritýdiń jolyn taptyq.

Bul áıgili Nobel syılyǵynan keıin júretin úlken ǵylymı halyq­ara­lyq dáreje. Maǵan kóptegen elderdiń iri ǵalymdarynan, sonyń ishinde, Reseı, Qytaı, Ýkraına, Belarýs, Moldova sııaqty memleketterdiń Ult­tyq akade­mııalarynyń prezı­dent­terinen quttyqtaýlar kelip tústi. Olarǵa rızamyz. Biraq bir ókinishtisi, elimizde, akademıkter men áriptes dostarymyzdan basqa eshkim jumǵan aýzyn ashpady. Bul elimizdegi ǵylym men ǵalymdardyń memleket pen qoǵam aldyndaǵy róli men dárejesiniń tómendep qalǵanyn kórsetpese eken deımin.

– Qazaqstanda ǵylymǵa suranys joqtyń qasy degen pikirlerdiń jıi aıtylýy nelikten dep oılaısyz?

– Munan ári qaraı da munaı men gazdy jer astynan alyp, óńdemeı shıkizat túrinde sata beretin bolsaq, metaldy Keńes ókimetinen qalǵan zaýyttardan sol kúıi qalyptan shyǵara salyp, syrtqa jónelte bersek, shynynda da mundaı elge ǵylym da, bilim de kerek bolmaıdy. Sondyqtan ekonomıkany ártaraptandyryp, kóptegen shaǵyn jáne orta bıznes kózderin ashyp, jumyssyzdyqty joıý keregin joǵaryda aıttym. 

Kópsalaly óndiris oryndary ara­syndaǵy básekelestik, xalyq­ara­lyq saýda keńistigindegi jarystar ǵana ǵylymǵa suranys týǵyzady. «Ǵylym­syz damý joq» degen qaǵı­da­ny teriske shyǵarýǵa tyrysý – na­dan­­dyq. Keńes ókimeti kezinde Qazaq­standaǵy ǵylymnyń deńgeıi Reseı men Ýkraınadan keıingi úshinshi orynda turdy. KSRO-da ǵylymǵa bóli­­netin qarjy IJО́-niń 4,5%-yn qur­aıtyn AQSh-pen taıtalasyp turǵan elde 3-orynda turý úlken je­tis­tik edi. Kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti sebeptermen qazir eli­­mizde ǵylymǵa bólinetin qarjy kó­lemi ósýdiń ornyna kúrt tómen tú­sip ketti, IJО́-niń 0,15%-yn ǵana qu­raı­dy. 2015 jyly bar-joǵy IJО́-niń 0,25%-yn qurady, bul 49-50 mlrd teńge edi, 2018 jyly 10,5 mlrd teń­geni qurady. Onyń ústine teńge Orta­lyq Azııadaǵy eń joǵary deval­va­sııa­ǵa ushyraǵanyn qosyńyz. BAQ betindegi daý-damaılardyń bir sebebi osyǵan kelip tireledi. 

Keıbir ǵylymı-zertteý ınstıtýt­tarynda elimizge belgili iri ǵalym­da­ry­­myz jumyssyz qaldy. Bul uıat emes pe? Strategııalyq damý josparyn­da 2020 jyly ǵylymǵa bólinetin qarjy 1,0%-ǵa jetý kerek delingen bola­tyn (alǵashynda tipti 2.0% dep kórse­tilgen edi). Tuńǵysh Prezıdent – El­basy N.Á.Nazarbaev 2019 jyly bıýdjet daıyndalý barysynda áleý­met­tik salany qysqartpaý kerek degen edi. Biraq ony Úkimet oryndaǵan joq. Jalpy bılikte ǵylymnyń sózin sóıleıtin eshkim joq sııaqty, Ǵy­lym komıtetiniń bastyǵyn Úkimet múshe­le­ri de, óziniń mınıstri de júre tyń­daıdy. 

Múmkin, Reseı Federasııasynan úlgi alarmyz. Olarda arnaıy ǵylym mınıs­trligi quryldy. Ǵylym aka­de­mııa­synyń qyzmeti shek­tel­geni­men, memlekettik mártebesin saq­tap qaldy, onyń ústine Reseı Prezı­den­tiniń tóraǵalyǵymen qurylǵan Jo­ǵary ǵylymı keńes bar. Al salys­tyr­saq, ǵylymǵa bólinetin qarjy AQSh, Eýropa, Japonııa, Qytaı, Soltústik Koreıa elderinde IJО́-niń 2,5-4,5%-yn quraıdy. TMD elderinde Reseı – 1,2%, Ýkraına, Belarýs – 0,5-0,7%, Lıtva – 0,83%, Armenııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan – 0,25%. Bárinde bul kórsetkish bizden joǵary. Halyqaralyq «Ǵylym jáne tehnolo­gııa» atalymy bo­ıynsha Qazaqstan 106 – orynda, Moldova – 27, Reseı – 41, Belarýs – 54, Armenııa – 45, Qyrǵyzstan 69 orynda keledi.

– Ulttyq ǵylym akademııa­sy xalyqaralyq qatynastarda tájirıbe almasýdan bólek, naqty qandaı paıda taýyp otyr?

– Bizdiń akademııa bedeldi qaýym­das­tyqtardyń múshesi jáne barlyq iri memleket­terdiń memlekettik bas aka­demııa­larymen kelisimshart túz­gen. О́tken jyly Beıjińde eń iri, 34 bas aka­demııany biriktiretin Alıans-ANSO quryldy. Bizdiń aka­demııa­nyń memlekettik emes eke­ni­ne qaramastan, onyń alty adamnan turatyn Basqarýshy keńesiniń quramyna Kindik Azııa men Kavkaz óńirindegi memleketterden meni saılady. Bul Qazaqstan ǵylymynyń, ǵa­lymdarynyń halyqaralyq keńis­tik­tegi bedeliniń joǵary ekenin kór­se­te­di. Qazir Qytaıdyń Ulttyq ǵylym akademııa­syna qarasty «Sugon» deı­tin fırmasy bizdiń akademııaǵa 10 mıllıon dollarǵa jýyq turatyn sýper­kompıýterdi tegin grant jolymen bermekshi. Sonyń quqyqtyq jolyn izdeýdemiz. 

– Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev óziniń alǵashqy resmı sózin­de ádilettik ornatýdyń mańyzdy eke­­nine arnaıy toqtalyp ótti. Al ádi­let­tilik týraly Ulttyq ǵylym aka­­demııasynyń prezıdenti ne oı­laı­­dy?

– Ádiletti bolýǵa, ádiletti qoǵam qurýǵa búkil adamzat (Homo sapiens) áý bastan múddeli. Bul jaǵdaı qasıetti Quranda da aıtylǵan. Bir xadıste bylaı delingen: Muxammed s.ǵ.s. Paıǵam­bardan bir saxaba: «Qııamet qaıym qashan bolady?» dep suraıdy. Ol: «Qııanat shekten tys kóbeıgen kezde» dep jaýap beredi. Qııanat degen ne? Árbir mamanǵa ózine laıyq qyzmetin bermeý. Bul kadr máselesine tire­ledi. Bizde tenderlik komıssııa, kon­kýrstyq saılaý komıssııasy de­gender tolyp jatyr. Bul komıs­­sııa­lardyń tóraǵalary joǵary laýa­­zymdy basshylar, mınıstrler, ákim­der nemese olardyń orynbasarlary. Mundaı jaǵdaıda sol komıssııa ádiletti sheshim qabyldaıdy degenge sene almaımyn. Olardyń tóraǵasy qatardaǵy teń quqyly maman bolýy kerek, al eń durysy búkil ujym jasyryn daýys berý arqyly saılaýy tıis. Olaı bolmasa mınıstrler men ákimderdiń tikeleı buıryqtarymen, ıaǵnı jaýapkershilikti alyp, tikeleı sheshim qabyldaǵany durys. 

Sońǵy jańalyqtar

Elordadaǵy JEO-3 bıyl iske qosylady

Elorda • Búgin, 11:10

Almatyda epıdahýal kúrdelenip barady

Koronavırýs • Búgin, 11:00

«Omıkronnyń» bastapqy belgileri qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:50

Dúısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:25

«Sary» aımaqta Túrkistan oblysy tur

Koronavırýs • Búgin, 09:10

Oıyn-saýyq ortalyqtary jumysyn toqtatty

Koronavırýs • Búgin, 09:00

Jetisýda juqpaly indettiń ekpini qatty

Koronavırýs • Búgin, 08:57

Koronavırýs qaıta kúsheıdi

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Ońtaılysy – onlaın oqý

Aımaqtar • Búgin, 08:53

Qyzmet túrleriniń tizbesin keńeıtti

Ekonomıka • Búgin, 08:50

Sapa artpaıynsha, sýbsıdııa joq

Aımaqtar • Búgin, 08:45

Koronavırýs qaıta órshidi

Álem • Búgin, 08:42

Antıbıotıkti orynsyz qoldaný qaýipti

Medısına • Búgin, 08:35

Vırýs juqtyrý azaımaı tur

Koronavırýs • Búgin, 08:30

Asyǵys sheshim

Qazaqstan • Búgin, 08:15

Kómek kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 08:10

Qor strategııasy ázirlenedi

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar