Abyz: Ádil Ahmet týraly birer sóz

Álbette, Ádil Qur­man­jan­uly­­nyń kórnekti memleket já­ne qo­ǵam qaıratkeri retinde shyń­dalyp qalyptasýyna onyń týǵan jeri men terbelgen altyn be­si­giniń áse­ri erekshe bolǵany anyq. Qaıratker ǵalymnyń boıyndaǵy qaısarlyq kúm­bezi kúnmen sha­ǵylysqan, aspanmen til­desip, sóz kıesi qonǵan muzart Han­táńi­riden kelse, sabyrly bek­zat bolmys, jibek minez, ana tiliniń bal­qaıma­ǵyn tamyljytyp sóıleıtin she­shendik qasıet Mu­qa­ǵalıdy týdyrǵan eldiń yrys­ty ýyzynan darysa kerek. Osy tusta oıǵa túrik oıshyly Zııa Gó­galyptyń «Zııaly óziniń ult­tyq tamyrlaryn tereń ıgerýi, rýha­nı ne­gizderin jete bilýi jáne ór­ke­nıettiń ozyq jetistikterin boıyna sińirýi kerek», degen sózi oralady.

Keń­es­­tik kezeńde Naryn­qol­­­da­ǵy aýyl mektebinen Alma­tyǵa kelip, jo­­ǵary oqý ornyn­da aǵylshyn tili maman­­dy­ǵyn tań­dap bilim alýy – onyń mań­­­daıyna buıyrǵan baqyt, Otany­myzdyń qalaýly uly bolyp qalyptasýyna ja­sal­ǵan altyn baspaldaq boldy. Ol osylaısha jasta­ıynan ǵalamdyq masshtabta oılaýǵa boı uryp, ozyq órkenıetti elderdiń rýhanı nárimen sýsyndap symbat túzeıdi. О́zi bilim alǵan Almaty shet tilderi ınstıtýtynda eńbek jo­­lyn alǵash oqytýshy, ustaz­­dyq­­tan bastap, satylap kóte­ri­lip, dekan, prorektorlyq qyz­metterin atqaryp, osy ınstı­týttyń rektoryna deıin ósti. О́ziniń bastamasymen bul oqý orny keıinirek Abylaı han atyn­daǵy Qazaq memlekettik halyq­aralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetine aınalyp, Ádil Qurmanjanuly oqý ordasynyń alǵashqy rektory atandy. Otandyq bilim salasyn re­for­­malaýǵa jar­ǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı jumyla kiris­­­­ti, halyqaralyq qatynastar salasynda bilikti ma­man­dar­dyń jańa býynyn qalyptastyrdy.

San qyrly tulǵanyń júrip ótken ómir jolyna úńilgende Ádil Qurmanjanulyn eń áýeli kórnekti ǵalym retinde tanımyz. Ǵulamanyń ǵylymı izdenisteri ózgege uqsamaıtyn daralyǵymen, tyń keńis­­­tikter men sony óris­terdi baǵyn­dyrýy­­men ǵylym ále­min­de jańa paraqtar ashty. Ege­­mendikten keıin elimizdiń qar­qyn­dy damyǵan syrtqy qarym-qatynasyn úıles­tirýge shet tilin biletin mamandarymyz tegeýrindi eńbek etti desek, bul sa­lanyń alǵy shebinde Ádil Qurmanjanuly júrdi. 1995 jyly «Túrki tilderindegi tabý men evfemızmder» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan lıngvıst ǵalym Reseı jáne Qazaq­stannyń Ha­lyqaralyq joǵa­ry mektep ǵylym aka­demııa­larynyń akademıgi bolyp saılandy. Ulttyq bilim júıesiniń qa­­lyp­­tasýyna qaltqysyz qyz­met etip, 1997–1998 jyldary Bilim ko­mıtetiniń tóraǵasy qyzme­tin abyroımen atqardy. Budan keıin memleketshil tulǵa elimiz­diń syrt­qy saıa­satynda eseli eńbek etti, 1999–2000 jyldary Syrt­qy ister mı­nıstriniń birin­shi orynbasary boldy. 2000–2001 jyldary elimizdiń Ulybrıtanııa já­ne Soltústik Irlandııa Qurama Ko­­roldigindegi, sondaı-aq Ir­lan­dııa Respýb­lıkasyn­daǵy, Norvegııa jáne Shvesııa Korol­digindegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin abyroımen at­qaryp, elimizdiń syrtqy saıasatyn iske asyratyn dıp­lomatııa salasynda qarymdy qaırat­ker­l­ik tanytty. Odan keıin Qazaq­stan-Brıtan tehnıkalyq ýnıver­sıtetiniń negizin qalap, onyń alǵashqy rektory retinde oqý ornynyń qalyptasýyna zor úles qosty. 2007 jyldyń tamyz aıynda Senat depýtaty bolyp taǵaıyndaldy. Parlamenttegi joǵarǵy palatanyń Ha­lyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń hatshysy, Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń Musylmandardy shettetý jáne kem­sitýmen kúres jónindegi jeke ýákili ári Parlament Assambleıasynyń múshesi jáne Túrkitildes memleketterdiń yn­tymaqtastyq keńesi aıasyndaǵy Aqsaqaldar keńesiniń múshesi retinde dıplomatııalyq qyzmetin abyroımen jalǵastyrdy. Ádil aǵamen 2015–2020 jyldary Halyqaralyq Túrki akademııasynda birge qyzmet ettik. Birikken Ulttar Uıymy, IýNESKO sııaqty irgeli halyqaralyq uıymdarda jáne  ba­ýyrlas elderge barǵanda bolmysynan bitimger aǵanyń dıplomatııalyq tá­jirıbesi baýyrlas elderdiń baılanys­taryn bekemdeýge kóp septigin tıgizdi. Árıne, mundaı kúrmeýi qıyn salada halyqaralyq qatynastar mamany, sheber dıplomat bolýmen qatar, birneshe tildi bilý árkimniń boıynan tabyla bermeıtin erekshe qasıet ekeni belgili.

Osyndaı memlekettik, qoǵam­dyq, saıa­sı tynymsyz qyzmet­terde júrse de, Ádil Ahmet ǵy­lym men qalamnan qol úzgen joq. Ol qashanda pikirin búkpesiz ashyq aıtatyn oıshyl, qaıratker tulǵa, saıası sarapshy, mańyzdy ta­qyryp­tar­ǵa udaıy ún qatyp otyratyn ser­gek pý­b­lısıst retinde qoǵam men kúrmeýi qıyn kúr­deli zamannyń kelbeti týraly el­di eleń etkizetin kózqarasyn baspasózde, te­learnalarda turaq­ty bildirip keledi. Bi­likti ma­man retinde halyqaralyq saıa­­sat pen táýelsiz elimizdiń túıtkildi jaıt­­­tary týraly saraptama taldaýla­ryn aǵyl­­shyn tilinde erkin aıtyp, shetel­der­de elimiz týraly shynaıy kóz­qa­ras qa­lyp­tasýyna ól­sheýsiz úles qosyp keledi.

Ol – sheteldiń be­deldi basy­lym­­darynda jaryq kór­gen rýha­nııa­ty­myzǵa qajetti baǵaly dú­nıelerdi tań­dap aýdaryp, saralap, saraptap, baıypty tal­daý jasaıtyn ze­rek zııaly. Avtordyń kóbine «Egemen Qazaqstan» basylymynda jaryq kórgen maqa­lalarynan turatyn «Ǵasyr ǵıb­raty», «Jahandanǵan álemniń geo­saıası kelbeti», «Jahandy jalǵa­ǵan tereń tamyrlar» sııaqty irge­li izdenisteri oqyrmandy jańa álemdik dúnıetanymǵa jete­leı­di. Atalǵan eńbekterdegi jer-jahanǵa tanymal saıası qaırat­kerlerdiń taǵylymy men ónegesin somdaǵan «Lı Kýan Iý álemi», «Jahandyq tártip», «Genrı Kıssındjer tarazylaǵan Qytaı», «Sıfrlyq tehnologııalar dáýiriniń alyby – Stıv Djobs», «HHI ǵasyr fýtýrıstiń kózimen», ««Qo­laısyz shyndyqtyń astary», «Stıven Shvarsman álemi», «Ilon Masktyń asqaq armany aqtala ma?» sekildi salmaqty sa­rap­tamalary men soqtaly ma­qa­la­lary oqyrmannyń zor il­tı­­pa­tyna ıe boldy. Álemdik aqpa­­rat aıdynynan sýsyn, ony ult zııa­lysynyń kókirek kózimen tarazylap otyratyn parasatty pýblısıst qalam tartqan álemdik naryq tabanyna túsken kirshiksiz moral men etıkalyq qundylyqtar, geosaıasattaǵy tekto­nıka­lyq ózgerister, izgilik ıirimderi, bılik belesindegi betburystar men jahan­danǵan zaman sıpaty udaıy ulttyq múddemen ushtasyp jatady.

Zerdeli zertteýshi, lıngvıst ǵalym kórkem aýdarmamen de aınalysyp, aǵylshyn tilinen tikeleı qazaqshaǵa Agata Krıstıdiń tań­damaly áńgimelerin jáne taǵy basqa eńbekterdi túpnusqadan aýdarǵany belgili. Sondyqtan kezin­de Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy­nyń syılyǵyna ıe bolǵan Ádil Qurman­januly kósemsózben birge kesteli kórkemsózge de júırik jampoz jazýshy.

Dese de, Ádil Ahmet – eń áýeli ǵula­ma ǵalym. Bul rette Ádil Qurman­januly «Túrki tilde­rindegi tabý men evfemızm­der» de­gen irgeli monogra­fııasy arqyly halyq estetıkasy men ádemilik qaǵıdasynyń qorǵany bol­ǵan mıfologııalyq arna men ulttyq ­ta­nym­dy aıqara ashyp berdi. Kez kelgen halyqtyń, qoǵam men qaýym­­nyń ádet-ǵur­py men etıkalyq normalarynyń túp­negizi ejelgi yrym-tyıymdar júıesinen bastaý alatyny anyq. Sondyqtan ǵa­lym bul eń­be­ginde búkil túrki halyq­ta­ry­nyń etnogra­fııa­lyq-tildik kól-kósir de­rekti qol­­da­nady, sonymen birge álem ha­­lyq­­ta­ry­nyń úlgilerin, afrıkalyq ba­ıyr­ǵy qaýym­dar­dyń, amerıkalyq ún­dister men polı­ne­zııalyqtardyń kóne mu­rasyn da sa­ra­laıdy. Zertteýden halyq­tyń ádemi sóıleýi de, aqyn­­dardyń ajarly jyrlaýy, jazýshylardyń ór­nekti jazýyna da, bir sózben aıtqanda, ult tiliniń baılyǵy men stıldik damýyna tabý men evfemızm salasynyń qaı­nar bulaqtaı úlesi bar ekenin túsinesiń, túısinesiń.

Kemeldikke umtylǵan kisiden (keń maǵynasynda halyqtan dep alýǵa bolady) kórkemsóz týady. Munyń eta­lony – «Neni isteýge bolady, neni istemeýge bol­maıdy?» degen tal­ǵam men tolǵam, pa­ıym men parasat. Mine, osy qaǵıdattardy qa­lyptas­tyratyn tetik árbir halyq má­denıetiniń ózeginde jatqan yrym-tyıym­dar júıesinde ekenin ǵalym tereń zer­deleı túsedi. Ádil aǵa yrym-tyıym­dar­dyń etnolıngvıstıkalyq má­ni­ne taldaý ja­sap, yrym-tyıymdar qoǵamdyq qa­ty­nastardy retteýshi, úılestirýshi qyz­metke ıe halyqtyń jan dúnıesinde saqtal­ǵan aıryqsha kilt ekenine nazar aýdarady. «Tabý men evfe­mızmder – tildiń sózdik qu­ramyn leksıka-semantıka jaǵynan baıy­­ta­tyn ónimdi tásilderdiń biri. Oram­dy­­lyq pen ıkemdilikti evfemızmder óte aı­qyn baıqatady. Olar ataýlaryn ashyq qol­danýǵa bolmaıtyn belgili bir uǵym­dardy astarly túrde dóp basyp, dál jet­kizip qana qoımaı, álgi uǵymdarǵa názik te sypaıy sıpat berip, oqýshy men tyń­daý­shy­nyń kóńil kúıine jaraqat salmaý jaǵyn udaıy qamtamasyz etip, sóıleý nemese jazý má­de­nıe­tiniń, ıaǵnı til máde­nıe­tiniń damýyna, qalyptasýyna da úzdiksiz qyzmet etip otyrady», dep tujyrym jasaıdy.

Osylaısha, Ádil Qur­manjan­uly ǵylymda túrki halyqtarynyń ádep­tilik qaǵıdasynyń kodyn jań­ǵyr­ta bildi. Ǵalym tabý men evfemızmderdiń etnolın­gvıstıkalyq qyryn saralap, mıfo-poetıkalyq árli aıshyq­taryn aıqara ashýmen birge bul qubylystyń adam jan dúnıe­sindegi psıhologııalyq, áleý­mettik-qoǵamdyq túpki sebep-sal­daryna búgingi ǵylym bıi­ginen úńile túsedi. Tabý men evfe­mızmderdiń syryn sózdiń sıqyrymen baılanystyra zerttegen ǵalym túrki tiliniń arǵy qaınary ejelgi salt-dástúrden tamyr tartatynyn zerde­lep, lıngvıstıkalyq zańdylyqtardy etnografııamen toǵys­tyra taldap, sal­maq­ty tujyrymǵa ke­ledi. «Tabýdy týdyratyn sebep­ter tildiń ózinde emes, sol tildi qaty­nas quraly retinde paıdala­natyn qoǵamda, ártúrli áleý­mettik ortada, ıaǵnı adamda jatyr» dep, tabý men evfemızmder etnolıngvıstıkalyq qubylys qana emes, sonymen qatar ol – til men qo­ǵamnyń ózara baılanysyn sıpattaı­tyn áleýmettik lın­gvıs­tıkaǵa qatysty arnaly da alqapty nysan degen qory­tyndy jasaıdy. Tabý men evfe­mızmderdi, yrym men tyıym­dy adam­dardyń qoǵamdaǵy áleý­mettik, mádenı jáne ekologııalyq ortaǵa baılanysty qalyptasqan na­nym-senimderiniń, salt-dástúr­leriniń qaǵıdattary men norma­lary­nyń tildegi ornyqqan kóri­nisteri ekenin jan-jaqty tal­da­ǵan zerdeli zertteýshi áleý­met­taný, psıhologııa, folklor­taný sekil­di pánder­diń jetis­tikterimen keshen­di salys­tyryp, taqyrybynyń órisin keńeıtedi.

Ǵalym bul irgeli eńbeginde túrki qa­zy­na­syn ǵana emes, álem­degi basqa da ór­ke­nıet­tegi baǵa­ly derekterdi zerdelep, tu­jy­­rymyn shıratyp, shyńdaı túsedi. Da­myǵan elderdiń ǵyly­mynda bul mańyzdy taqy­ryp áldeqashan ny­sanǵa aınalypty. AQSh, Ulybrıtanııa, Aýstralııa, Jańa Zelandııada bul sala týraly tuǵyrly zert­teýler jazylyp, tipti tabý men evfemızmderge arnalǵan kólemdi sózdikter de shyǵyp úlgeripti. Árıne, bul taqyrypty qozǵaıtyn klassıka­lyq zert­teýlerdiń basym kóp­shiligi aǵylshyn tilin­de aldymen Batysta jazylǵany anyq. Osy oraıda keńestik kezeńde qazaq fılologııasynda eskiniń qaldyǵy retinde alasta­tyl­ǵan yrym-tyıymdar týraly jazýǵa táýekel etýi Ádil Qurmanjanulynyń keńestik standarttan basqasha oılaıtyn tulǵa eken­digin kór­se­tedi. Ǵalym osy sony taqyrypqa 1970 jyl­dary tyńnan túren salyp, qyzyl ıdeo­logııadan ada, qaı kezde de túrki ha­lyq­tarynyń barshasyna qajetti sapaly rýhanı ónim syılaı bildi. Kóz aıasy keń, kókjıegi zeńgir qaıratker ǵalym ózekjardy eńbegi arqyly túgel túr­kiniń joǵyn joqtap, Batys pen Shyǵys halyqtarynyń, álem­dik órkenıetterdegi mura­lardy baısaldy taldap, aqyl-oı shyńyraýyna sáýle túsiredi.

Ádil Qurmanjanuly Amerıka Qurama Shtattarynyń Týsson qalasynda eńbek etken jyldary ǵylymı izdenisiniń kók­jıe­­gin keńite tústi. Ǵalym Altaıdan taraǵan túbi bir túrki ór­kenıetiniń alysqa shashyraǵan jańǵy­ry­ǵyn Amerıka «úndisteriniń» mádenıe­ti­nen kezdestiredi. Bul turǵyda ǵalymnyń 2003 jyly jaryq kórgen «Azııa – Berıng – Amerıka jáne amerıkalyq úndisterdiń azııalyq tegi» degen eńbegine erekshe toqtalǵan jón. Birden kópshilik nazaryn aýdarǵan irgeli eńbekte baıyr­ǵy amerıkalyqtardyń azııa­lyq tegi antropologııalyq, arheologııalyq, paleontolo­gııa­lyq, genetıkalyq, lıngvıstı­kalyq jáne basqa turǵydan jan-jaqty saraptalady.

Parasatty professor osy baǵyttaǵy tynymsyz eńbegin jal­ǵastyryp, zertteýlerin jetil­dirip, ony 2008 jyly «Ame­rıkalyq úndisterdiń altaılyq tegi» degen ataýmen qaıta bastyr­dy. Bul irgeli eńbeginde ǵulama ǵalym Amerıka qurlyǵyn mekendegen halyqtardyń túbi Al­taı halyqtarymen bir ekenin kórse­tetin naqty dáleldermen tyń pikir aıtady. Arheologııa, genetıka ǵylym­da­ry­nyń qazirgi tabysyna súıene otyryp, «úndisterdiń» Amerıka qurlyǵyna qonys­tana bastaǵanyna 35-40 myń jyl bolǵan degen ýáj bildiredi. Jer sharyndaǵy halyqtar mıg­ra­sııasynyń joldary men ba­ǵyttaryn mádenıet jemisterimen sabaq­tas­tyryp, qyzyqty salystyrýlar jasaıdy. Altaıda órkenıet oshaǵynyń otyn jaq­qan Alash jurty bastapqy baısyn jurt­tan jan-jaqqa qonys ­aýdaryp, bir sheti Shyǵys Eýropaǵa deıin jetse, ekinshi qanaty Soltústik Muzdy muhıt pen Tynyq muhıtyna jáne Berıng buǵazyn basyp ótip, Amerıka sııaqty orasan zor jaǵrapııalyq keńistikten jańa meken tap­qanyn, qonystanǵan ólkesinde ǵajaıyp pıramıdalar men aspan álemin zertteıtin qurylǵylar salyp, abyzdyq dástúrdi jal­ǵastyrǵanyn derekter ar­qyly saralaıdy. Bir sózben aıtqanda, Amerıka qurlyǵyn alǵash ashqan túrki záýzatynyń arǵy bir butaǵy ekenin pa­ıymdaıdy. «Úndis­ter­diń» tilindegi týystyq ataý­lar, geogra­fııa­lyq uǵymdar, san esim­der, janýar, aspan dene­le­rine qatysty sózderdiń kóbin­de týystyq negiz bar ekenin naqty­ly mysaldarmen dáleldeı túsedi, ortaq sózderdiń túbirine úńi­ledi. Bul rette avtordyń álem kitaphanalaryndaǵy mol máli­metterdi qarap, saralap shyqqan­dyǵy aıqyn baıqalady.

Mádenıetaralyq úılesim men úndes­tik buzylsa, órkenıet adasyp, óz ıininen taıyp ketetinin ǵalym sabaqtastyra saralap, oqyr­­manǵa oı tastaıdy. Maııa­lardyń kosmogonııalyq túsi­nik­terimen Altaı, Sibirdegi túrki jurtynyń rýhanı mádenıetinde ortaq tustar bar ekenin zerdelep, bul qaýymnyń kún­tizbesi aı men úrkerdiń toǵysyna negiz­de­lgen, baıyrǵy Altaıdaǵy túpqazyqtan alshaqtaı qoımaǵanyn dáıekti dálel­deıdi. Máselen, maııalar bir jylda 13 aı bolady dep eseptegen. Qazaqtyń da toǵys esebinde bir jyl­da 13 aı bolatyny belgili. Maııa abyzdary observatorııalar men pıramıdalar arqyly aspan shyraqtaryn baqylap, arnaıy kúntizbe jasap, ǵalamdyq ýaqyttyń 13:20 degen ólshemmen etalonyn jasapty. Aı men úrkerdiń tabıǵı qozǵa­lysy, ıaǵnı galaktıkalyq tirshilik yr­ǵa­­­ǵy­na súıengen osy ýaqyttyń uly zańyn bizdiń babalarymyz da tutynyp kelgeni anyq. Alaıda qazir adamzat bul qundy­lyq­tan adasyp, ýaqytty múlde teris eseptep, ýaqyt pen keńistikti shatastyryp, ýaqyt modýlin 12:60 dep qate esepteıtin aǵattyqqa boı urǵan eken. Aqıqattyń qalaı burma­lanǵany jaıynda avtor «1553 jyly 13-ke tyıym salý katolık shirkeýleriniń basyn bir jerge birik­tirgen. Vatıkan dinbasy Grı­gorıı Birinshi óziniń atymen atalatyn 12 aılyq kúntizbe jarııalap, aqaýy kóp, ǵylymı negizi óte álsiz ýaqyt refor­ma­syn jasady» dep shyndyqty týra ja­za­dy. Ǵalym kúntizbedegi bul jańa ke­zeń sol zamandaǵy mashına órke­nıeti bas­­tal­ǵan dáýirdiń sımvoly – mehanı­ka­lyq saǵattyń paıda bolýymen tap ke­lip, jahanǵa qar­qyn­dy taralyp, an­tı-ýa­qyt ólshemi paıda bolǵanyn aı­typ qynjylady. Áıgili medıevıst A.Gý­re­vıch «ýaqyt-aqsha» degen batys­tyq qundylyqqa baılanysty saǵat­tyń paıda bop, álemge taralǵanyn ózi­niń eńbe­gin­de aıtqany bar. Qos oqymys­ty ǵalym­nyń oı-ushqyny sabaqtastyqty ańǵartady.

Aǵymǵa ilesip kete bermeı, qa­shanda asaý tolqynǵa qar­sy júzetin, syrty syrbaz bolǵany­men, ishki jan dúnıesinde ba­hadúr babalardyń bula qany týlap jatqan ór rýhty oqymysty ǵalym «Eý­razııa kody. Besinshi órkenıettiń qar­sańynda» degen irgeli eńbeginde uzaq jylǵa jalǵasqan jemisti eńbegi ar­qy­ly Maııa mádenıetiniń qatparly qoı­naýlary men ultymyzdyń jadynda jat­talǵan sabaqtastyq arqaýyn jal­ǵas­tyrady. Ol kóp­tegen sáýegeıdiń «aqyr­zaman» degen boljamdarynyń negizsiz ekenin bultartpas dáıektermen dáleldep, sandardyń qupııa-kody­nyń jumbaǵyn sheshý arqy­ly «bizdiń galaktıkanyń múshel jasyn» anyqtaıdy. Bul sannyń jumbaǵyn budan buryn Hose Argýeles sheshken eken. Ádil Ahmet osy ǵalymǵa silteme jasaı otyryp, oǵan «múshel jas» degen jańa uǵymdy engizedi. Qazaqy uǵym­da bir múshel aıaqtalyp, kelesi mú­shel­ge kirgennen bastap, jańa kezeń bas­talady. Sondyqtan eńbekte búgingi qazaq túsinigi men ejelgi Maııa má­denıetiniń arasyndaǵy sabaqtastyqtyń altyn arqaýy ádemi kórsetilip berilgen.

Bertinde ǵulama ǵalym bul zert­teý­leriniń aıasyn keńeı­tip, proto-túrki­lerdiń Skan­dınavııanyń baıyrǵy halyq­tarymen baılanystaryn indete zerttep, 2023 jyly «Vıkıńderdiń izimen» atty irgeli eńbegin ja­ryqqa shyǵardy. Túrki tilderin­degi tis, til, tańdaı, áke, bel, bel­­dik, elik, jer, ógiz, sor, dala de­gen sóz­der men osy uǵymdar­dy bil­diretin aǵyl­shyn jáne Skan­dınavııa tilderindegi meto­nımııa­lyq balamalarynyń óte uqsas ekenine nazar aýdarǵan lıngvıst ǵalym bul uqsastyqtardyń osy tilderdiń kóne rý­nıkalyq jazýlarynda da bar eke­nin atap ótedi. Osylaısha, baıyrǵy vıkıń­derdiń rýnıkalyq álippesi men kóne túr­ki rýnıkalyq álip­pesiniń túpki syry­na úńiledi. Aǵylshyn-saksondar men saq­tar­dyń arajigin tarıhı derekter­men dáıek­tep beredi. Uqsas sóz­derdiń tizimin kel­tirip, bultartpas aıǵaqtar usynady. Lın­gvıstıkalyq, arheologııalyq, genetı­kalyq, tarıhı jáne fol­klor­lyq sony zert­teýlerge ıek artqan avtor Skan­dına­vııa ha­lyqtarynyń baıyrǵy epos­tary men qıssalarynda ǵundardyń kóse­mi Attılanyń izi jatqanyn jazady. Ádil Qur­manjanuly osy eńbegi arqyly túrko­logııaǵa túren salyp, tyń baǵyt ashty deý­ge bolady.

Tarıhtyń tamyrshysy sııaqty ýaqyt­tyń uly zańy týraly jıi tolǵanyp, Altaıdan tamyr tart­qan arǵy babalar­dyń baıyr­ǵy izderin talmaı izdeıtin ǵu­lama seksen bes jasqa toldy. Altaıdan tara­ǵan kóne túrkiler de, baǵzy «úndis­ter» de sózdiń sı­qyryn, sandardyń syryn, til­diń tuspalyn, tarıhtyń qatpa­ryn, búginniń aqparyn, zaman­nyń aýjaıyn bilip, bolashaqty boljaıtyn qazynaly qartyn, aýzy dýaly aqsaqalyn «abyz» dep ataǵany belgili. Sol abyz­dyqqa Ádil aǵa aspaı, taspaı, alqynbaı, aptyqpaı jaqsy jetip otyr. Jaryq sáýle prızmaǵa shaǵy­lysqan soń, alýan túrli tús­ke enip, bar ásemdigimen qaıta­dan óziniń shyqqan jaǵy­na bet túzeıtini sııaqty Ádil Qurman­januly da ómirlik jary Darıǵa Knıazbekqyzymen birge aıańdap, Táńirtaýdyń ushar bıigine qaraı bettep barady. Saparyńyz uzaq bolsyn!

Darhan QYDYRÁLI

akademık, senator