Jaı-kúıiń qalaı, Orda ormany?

Juma, 16 naýryz 2012 6:58

Naryn qumynyń eteginde orna­las­­­qan Orda ormanynda bolyp pa edińiz? Osy ormandaǵy kókke boı sozǵan qaraǵaılardy aralaı júrip, ishpeı-jemeı mas qylatyn kerimsal aýasyn jutyp kórip pe edińiz? Ǵalymdar men Naryn qumyna joldary túsken jurt­­­shylyq ókilderi tabıǵattyń osyndaı qaıtalanbas qubylysyna tań qalýmen keledi. Qarańyzshy, aınalanyń bári sheti men shegi joq sýsyǵan qyzyl qum. Sol qumnyń qaq ortasynda jasyl alqap alystan menmundalaıdy. Naǵyz oazıs, shurat degenińiz osy shy­­­ǵar. Qumnyń ortasynda orman qalaı paıda bolǵan? Árıne, tekten tek emes.

Juma, 16 naýryz 2012 6:58

Naryn qumynyń eteginde orna­las­­­qan Orda ormanynda bolyp pa edińiz? Osy ormandaǵy kókke boı sozǵan qaraǵaılardy aralaı júrip, ishpeı-jemeı mas qylatyn kerimsal aýasyn jutyp kórip pe edińiz? Ǵalymdar men Naryn qumyna joldary túsken jurt­­­shylyq ókilderi tabıǵattyń osyndaı qaıtalanbas qubylysyna tań qalýmen keledi. Qarańyzshy, aınalanyń bári sheti men shegi joq sýsyǵan qyzyl qum. Sol qumnyń qaq ortasynda jasyl alqap alystan menmundalaıdy. Naǵyz oazıs, shurat degenińiz osy shy­­­ǵar. Qumnyń ortasynda orman qalaı paıda bolǵan? Árıne, tekten tek emes.

– Naryn qumyna aǵash otyrǵyzý, qoldan orman ósirý Jáńgir hannyń tusynan bastaý alady. Osy arqyly munda ósimdik áleminiń alýan túrliligi qalyptasty. Tarıhı derekter Jáńgir­diń usynysy boıynsha 1832 jyly Re­­­seıdiń Saratov qalasynan emen, qa­­­raǵaı jáne qaıyń kóshetteri Narynǵa jetkizilip otyrǵyzylǵanyn aıǵaqtaı­dy. Búgingi Orda ormany kóz tartar ásemdigimen áıgili HIH ǵasyrdyń eskertkishi, – deıdi Bókeı ordasy ta­rı­­hı-murajaı kesheni dırektorynyń orynbasary Nazymgúl Orazgeldıeva.

Jer asty sý qory men ylǵaldyń jetkilikti bolýy orman otyrǵyzýǵa eń qajetti faktor bolyp tabylady. Naryn qumy boıyndaǵy Áımeken oıpatyn Jáńgir han orman ósirýge yń­­­ǵaıly dep tabady. Soltústik Kaspıı jaǵalaýyndaǵy shaǵyldardyń ishinde jartylaı shóleıt aımaqta ornalasqan Naryn qumynyń jaǵrafııalyq jaǵdaıy janýarlar men ósimdik áleminiń ósip-ónýine barynsha qolaıly bolǵan. Jáńgir han osy artyqshylyqty birden ańǵaryp, ony ózi basqaratyn handyq turǵynda­­­ry­­nyń ıgiligine sheber paıdalana bilgen. Ol ózi handyq qurǵan kezeńde orman alqaptaryna mal jaımaý, tal-terek­ter­di otamaý jóninde arnaıy jarlyq­tar shyǵarǵan eken. Sondaı-aq, ol orman kondýktorlaryn belgilegen. Árı­ne han jarlyǵy eki bolmaǵan. Sol kez­­­degi han ordasyna mal kirgizilmegen.

HH ǵasyr basynda Naryn orman sharýashylyǵynyń janynan Jasqus tájirıbe stansasy ashylyp, munda aǵash kóshetin ósiretin pıtomnıkter ju­mys isteı bastaıdy. Sol jyly Orda ormanshylar mektebi de tusaýyn kesedi. Osy arqyly mamandardy jer­­gi­likti jerde daıyndaýǵa múmkindik týady. Sonyń arqasynda Naryn qu­­­mynda qaraǵaı, qaıyń, aq terek, úı­eń­­­ki sekildi kirpııaz, bap talǵaıtyn aǵash túrleri ósirile bastaıdy. Tipti munda júzim ósirý isi de qolǵa alynyp, jaqsy nátıje bergen.

Taqyr jerge dán shyqpaıdy. Bastaýyn Jáńgir hannan, sonaý HIH ǵasyr basynan alatyn qumda orman ósirip, ony qorǵaý isi búgingi kúni óziniń jal­­­ǵasyn qalaı taýyp keledi? Osyndaı ómirsheń sabaqtastyqty búgingi orda­­lyq ormanshylar nendeı jetistik­­­ter­men baıytýda? Mundaı saýaldar bizdi shalǵaıdaǵy Bókeı ordasy aýdanyna issaparǵa shy­­ǵýǵa ıtermeleı bergen-di. Taǵy da tarıhı sheginis jasasaq, Narynda orman sharýashylyǵymen aınalysatyn qury­lym 1890 jyldyń naýryz aıynda ashylǵanyna kóz jetki­­­zemiz. Sol kez ben búgingi aralyqty tabany kúrekteı 122 jyl ýaqyt bólip jatyr. Issapar barysynda biz búgingi Orda orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi memlekettik mekeme­niń qyzmetimen jan-jaqty tanysyp, birinshi kezekte olardy tolǵandyryp otyrǵan máse­le­lerge nazar aýdarýǵa tyrystyq.

Áńgime basynda aıtylǵandaı, jet­kilikti ylǵal kózi jaıqaltyp tal-te­rek ósirýdiń basty kepili. Sondyqtan jer asty sý kózderiniń kartasyn jasap, geodezııalyq barlaý jumystaryn júr­­­gi­zetin kez kelgenin issapar kezinde aı­qyn uǵynǵandaı boldyq. Orda óńirinde bastaýyn Áımeken sý kózinen alatyn Orda toptyq sý qubyrynyń múmkindigi men paıdalanylý merzimi 20 jylǵa eseptelgen eken. Endi 2-3 jyl ishinde osy ýaqyt ta esik qaqpaq. Bul qubyr arqyly kórshiles Jánibek aýdanynyń ortalyǵy men onyń keıbir eldi meke­n­deri de aýyz sýdy tuty­natyn kórinedi.

Paıdalanylý merzimi aıaqtalyp kele jatqan sý qubyryn jańǵyrtý, olardy aýystyrý jumystary qolǵa alynypty. Osyndaı jańa gıdroın­je­ner­lik qurylystarǵa mundaǵy jer asty sý qory sáıkes kele ala ma? Tur­ǵyn­dar birinshi kezekte osy máselege alań­daıtynyn ańǵardyq.

Sonymen birge ormanǵa da ylǵal kerek. Sý qoryn zertteý men jańa sý kózderin izdestirý jumystarynyń qa­jet­tiligi de osynda. Egemendiktiń alǵashqy jyldarynda Naryn qu­myn­da jer asty sý kózderiniń mólsherin anyqtaýmen aınalysqan reseılik gıdrolog ǵalymdar mundaǵy sý qabaty 30-40 santımetrge tómendep ketkeni jóninde uıǵarym jasapty. Jergilikti mamandardyń aıtýynsha, bul zertteýler tym ústirt júrgizilgen. Nebári 3-4 uńǵyma qudyqtaǵy jer asty sý kóziniń deńgeıin barlaý jalpy ahýal jóninde túıin jasaýǵa azdyq etetini anyq. Jańa zertteýlerdiń qajettiligi de osynda deıdi olar.

Orda ormanyna qatysty ekinshi problema aǵash ósirýdi ǵylymı túrde jolǵa qoıý jumystarymen aınalysatyn Jánibek sta­sıo­­narynyń búgingi múshkil jaı-kú­ıinen týyndaıdy. Ony jergilikti ha­lyq akademııalyq baq dep atap ketipti. Halyq aıtsa qalt aıtpaıdy ǵoı. О́ıt­keni, munda keńestik kezeńde qazaq­standyq jáne reseılik ǵalymdar shó­leıt jerde orman ósirýdiń túbegeıli máselelerimen aınalysqan. Basqa qur­l­yqtardan ákelingen aǵash túrlerin qumdy alqapqa jersindirý jumystary júrgizilgen. Bul ǵylymı zertteýler men izdenister belgili bir dárejede óz nátıjesin bergenin de aıta ketken jón. Beınelep aıtqanda, eki myń gektarǵa jýyq baq aǵash túrlerin ósirý jó­­nin­degi synaq alańyna aınaldy dese de bo­lady. Bul is ózge jerden jetkizilgen kóshetterdi pıtomnıkterde ósirip baı­qaý arqyly ilgeri jalǵasyp otyrǵan.

Atalǵan stasıonar Qazaqstan men Reseı shekarasynyń qaq ortasynda or­­­nalasqan. Onyń kórshi memleketke tıe­sili bóliginde sol eldiń ǵalymdary óz­­de­riniń ǵylymı izdenistik baǵyt­ta­ǵy ju­mystaryn jalǵastyryp jatsa, aka­demııalyq baqtyń qazaqstandyq bó­ligi búginde tym-tyrys kúıde. Onyń bola­shaǵy qandaı bolmaq? Bul baq qaıt­kende Orda ormanyn baıytýǵa óziniń kómegi men yqpalyn tıgize alady? Bul saýalǵa birinshi kezekte ǵy­lymı oı-pikir turǵysynan kelý qajet dep tap­qandyqtan, osy stasıonarda uzaq jyldar boıy irgeli ǵylymı ju­mystarmen aınalysyp kelgen bilikti ǵalym, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, Reseı ǵylym akademııasyna qaras­ty Máskeý ormantaný ınstıtýtynyń professory Mamaı Sapanovqa ha­bar­lasqan edik.

Meniń oıymsha, qazirgi jaǵdaıda Jánibektegi akademııalyq baqty jań­ǵyr­týdyń jalǵyz ǵana joly bar. Bul óz dástúri men tarıhy qalyptasqan oryndy oqý-tárbıe bazasy retinde qaıta qurý múmkindigi bolyp tabylady. Stasıonarǵa birinshi kezekte os­yn­daı mártebe berý arqyly teńdessiz baqty qazirgi tirelgen tuıyǵynan shy­ǵaryp alýǵa bolady ǵoı dep oılaımyn. Batys Qazaqstan oblystyq ákim­digi bul usynys-pikirlerimizdi aıaqsyz qaldyra qoımas dep bilemiz, dep tujyrymdady óz oıyn telefon ar­qy­ly Máskeýde turatyn qandasymyz.

Búginde Elbasy tapsyrmasymen «Jasyl el» baǵdarlamasyna sáıkes eldi mekenderdi kógaldandyrý men oǵan tal-terek otyrǵyzý jumystary aıryqsha mánge ıe. Bul is eń aldymen aǵash kóshetterin ázirleýden bastaý al­maq. Al kóshetter arnaıy pıtomnıkterde qyltıyp, bas kóteretini taǵy da aıqyn. Orda orman sharýashylyǵynda da mundaı pıtomnık bar eken. Alaıda onyń múmkindigi tym shekteýli. Nebári bir gektar aýmaqtaǵy pıtomnıktiń aty bar da zaty joq ekeni taǵy da talassyz. Álemdik tájirıbege kóz salsaq kóshetter ósirý aýmaǵy 300-500 gektar aralyǵyndaǵy alyp pıtomnıkterde sý sebetin qanaty 100 metrden asatyn arnaıy jańbyrlatqysh mashınalardyń kómegimen júrgiziletinin kóremiz. Bul úshin árıne, ashyq sý kózderi – ózen-kólder men kanaldar bolýy qajet. Bir tamshy jer ústi sýy joq Naryn qumy jaǵdaıynda mundaı múmkindiktiń aýyly tym alys. Mundaǵy óskinder tek bir ǵana jer asty sý kózine táýeldi eke­­nin taǵy da qaıtalap aıtýǵa týra keledi.

Osyndaı erekshelikten týyndaıtyn ekinshi bir problema taǵy bar. Bul Orda orman jáne janýarlar dúnıesin qor­ǵaý jónindegi memlekettik meke­me­niń ma­­­terıaldyq bazasynyń tym tó­men­digi. Osydan eki ǵasyrdan astam ýaqyt bu­­­ryn, sonaý Jáńgir han zamanynda qa­ra­ǵaılardy qolmen otyr­ǵyz­ǵan. Eń bir áttegen-aıy, búgingi zaman­ǵy tehnıka­nyń qaryshtaǵan kezinde de qaraǵaılar sol baıaǵysha qolmen otyr­ǵyzylyp júr.

Jáńgir zamany kezinde Naryn qu­myndaǵy ylǵal jer ústine óte jaqyn bolǵan eken. Sondyqtan qaraǵaı otyr­­ǵyzý qıyndyq keltirmegen. Búginde jer asty sý kózi óńirde 70 santımetr­ge deıin tómendep ketse, qaraǵaıdy qoldan otyrǵyzý tipten qıyndaı tú­sedi. Bar gáp te, aǵash otyrǵyzýǵa laı­yqtalǵan arnaıy tehnıkanyń qajet­ti­ligi de osynda. Onyń ústine qumda aǵash otyrǵyzýdyń óz er­­ek­sheligi bar. О́ıtkeni mun­da jerdi jyr­ta al­­­maı­syń. Áıtpe­se, qum kó­te­rilip ketedi. Orman bol­ǵan soń órt qaýpi bolmaı turmaıdy. Naryn qumy sekildi shóleıt aımaqta mundaı qaýiptiń bolý múmkindigi jıi kezdesedi. Osyndaıda órt sóndiretin mashınanyń joqtyǵy da qolymyzdy eriksiz baılaıdy, deıdi atalǵan me­kemeniń dırektory Talǵat Samatov.

Búgingi Orda ormanynyń jalpy aý­ma­ǵy 16 405 gektardy quraıdy. Orda óńi­riniń bas ormanshysynyń aıtýyna qa­raǵanda, 1952 jylǵa deıin munda 104 myń gektar syńsyǵan qaraǵaıly orman bolǵan. Sol jyly Kapýstın-Iаr synaq polıgonynyń ashylýyna baılanysty Orda orman sharýashylyǵyna qarasty qaraǵaıly alqaptyń 80 paıyzdan astamy áskerılerdiń enshisine berilgen. Ha­lyq aýyz ádebıetinde aıtylǵandaı, etek­teıin erinnen, eki elisi qalypty degen osy da.

Naqtyraq aıtqanda, on alty myń gektar degenińiz uzyndyǵy – 60-70, eni 5-6 shaqyrymnan aspaıtyn, keı tusta­ry qumyrsqanyń belindeı úzilip kete jazdaıtyn shekteı sozylǵan jińishke jasyl alqap, oazıs – shurat qana. Bú­gin­de áskerıler jalǵa berilgen sol qa­raǵaıly orman alqabyn tegisteı paıdalanyp otyr ma? Olaı bolmaǵan jaǵ­daı­da qaraǵaıly ormannyń belgili ber bóligin úkimetaralyq kelisimder jasaý jolymen qaıtaryp alýǵa bolmas pa eken? Tek sonda ǵana Orda ormany jal­paıyp, dóńgelenip naǵyz orman degen márte­besine saı bolar edi aý degen oı keledi.

Búginde bul aımaqty tabıǵı mem­le­kettik qoryqqa aınaldyrý jóninde de kóńilge qonymdy oı-pikirler aıtylyp qalyp júr. Muny da negizsiz deýge bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda onyń ara­ly­ǵy oblystyń ońtústik óńirindegi Bókeı ordasy, Jánibek, Jańaqala jáne Qaz­ta­lov aýdandarynyń shekaralaryn qam­tyr edi. Árıne mundaı má­selege ke­shen­di kózqaras turǵysynan kelgen jón. О́ıtkeni bul jerler múl­dem ıesiz jat­qan japan dala emes. Osy aýmaqtyń biraz bóliginde eldi mekender jáne mal ósirýmen aınalysatyn sharýa qojalyq­tarynyń ıeleri ornalasqan. Aldaǵy kúnderdiń enshi­sin­degi mundaı ishki kó­shi-qondy retteý men úılestirý sharalaryn bylaı qoıǵanda, tabıǵı qoryqqa yńǵaıly bir ǵana jol qalady. Ol adam aıaǵynyń izderi joq qyzyl qumnyń ortasynda, áskerılerdiń ıeligindegi qara­ǵaıly al­qaptar. Bul máseleniń kilti joǵa­ry­da aıtylǵandaı, memleketara­lyq keli­sim joly arqyly sheshilmek.

Orda óńirinde týyp ósken qazaqtyń arqaly aqyndarynyń biri Taıyr Ja­rokovtyń «Japandy orman jańǵyrt­ty» degen poemasy bar ekeni belgili. Bul poema sonaý 1949 jyly jazylypty. Oǵan sýretker sheti men shegi joq qazaq dalasynyń eldi mekenderin kó­gal­dandyrý men oǵan aǵash otyrǵyzý máse­le­lerin onyń mańyzy men adam densaý­ly­ǵyna qolaıly áserin kórkem tilmen kestelep, Sarman shal men Maıra qyz­­­dyń aýzymen ádemi obrazdar jasaıdy. Qý dala shóldegi budan soń osy shóldiń ormanǵa aınalǵan kezdegi keı­­ipker­ler­diń kóńil-kúılerin avtor ba­ryn­sha nanymdy sýretteıdi. Atalǵan poema óz ómirsheńdigin jo­ǵalt­paq túgili jyl saıyn óziniń pro­blemalyq mánin kóterip kele jatqany sózsiz. Respýblıkada «Ja­syl el» baǵdarlamasyna q­a­tys­ty atqarylyp jatqan san-salaly ister aqyn kóter­gen problemanyń ómir­sheń­digin kórs­e­tedi. Búgingi áńgimemizge ózek bolǵan Orda orman sharýa­shy­ly­ǵynyń keıbir tolǵaǵy jetken problemalary da osyndaı oımen ózektes dep bilemiz.

 Temir QUSAIYN.

Batys Qazaqstan oblysy, Bókeı ordasy aýdany.