«Shymkenttiń salqyn syrasy…» dep ándetkenniń túbi nege soǵaryn sezsek edi-aý!..
Juma, 4 mamyr 2012 7:44
Qazir elimizde syraǵa áýes adamdardyń qatary kóbeıdi. Ásirese, jastar arasynda osy ishimdik túri keń tarady. Ǵalymdar syranyń qaýpi jaıynda udaıy aıtyp ta júr.
Juma, 4 mamyr 2012 7:44
Qazir elimizde syraǵa áýes adamdardyń qatary kóbeıdi. Ásirese, jastar arasynda osy ishimdik túri keń tarady. Ǵalymdar syranyń qaýpi jaıynda udaıy aıtyp ta júr.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, jan basyna shaqqandaǵy syra ishý mólsheri segiz lıtrden assa, ulttyń joıylyp ketý qaýpi bar. О́kinishke qaraı, syra ishý jaǵynan biz álem boıynsha ekinshi orynda, TMD boıynsha birinshi orynda ekenbiz. Iá, bizde árbir adam jylyna 10 lıtr syra ishetin kórinedi. Syranyń quramynda etıl spırti bar. Sondyqtan ol kópirshigende alkogol quramy 14 paıyzǵa deıin ósedi. Iаǵnı, 200 gramm syranyń 50 gramy ishimdikke aınalady.
Ǵalymdardyń aıtýy boıynsha, kez kelgen syrany daıyndaǵanda quramyna «hmel» degen shóp qosylady. Ol qosylmasa, syrańyz syra bolmaıdy. Onyń quramynda «fıtoesteregen» bar. Ol áıeldiń boıynda bolatyn garmon – progesteron. Sondyqtan syrany kóp ishken erlerdiń erkektik qýaty joıylyp, qaryny ósedi, sondaı-aq júrek talmasy aýrýyna jıi shaldyǵady eken. 2007 jyly Amerıkadaǵy otbasylyq keńes beretin belgili bir basylym myń áıelge saýalnama júrgizgen. Sonda 873 áıel syraǵa qampaıǵan qaryndy erkekterdi jek kóretinin aıtqan eken. «Basty másele qarynda ǵana emes, erkektik qýatta jatyr» dep túıin shyǵarypty álgi basylym.
Nemistiń áıgili dárigeri, professor Bolınger syranyń zııany jaıynda bylaı degen: «Syra júrektiń jumys jasaý qabiletin tómendetedi. Búırek pen qýyqqa da áser etedi. Syrany kóp ishken adamnyń zár aıdaý júıesi shamadan tys kúsheıip ketedi. Bundaı jaǵdaı aǵzadaǵy qajetti mıneraldardyń syrtqa shyǵýyna ákelip soqtyrady. Eger denedegi kalıı, magnıı sııaqty dárýmender azaısa, adamnyń júrek soǵysynyń yrǵaǵy buzylyp, tez sharshaıdy. Úzdiksiz syra ishý baýyr men búırekti tolyq isten shyǵaryp, búırekke qan quıylý, adamdy esten adastyrý qaýpin týǵyzady».
Al, reıhkansler Bısmark: «Syrany jıi ishý mı jasýshalaryn álsiretip, baýyr sırrozy, gepatıt, pankreatıt, gastrıt aýrýlaryna ákelip soqtyrady. Júıke álsirep, adam ashýǵa berilgish bolady. Syra adamdy jalqaý, topas ári álsiz qylady. Sondaı-aq, er adamnyń aǵzasynda áıel garmonyn údetip, bedeýlikke ákelse, qyzdarda erkekshoralyq minez paıda bolady, er adamnyń daýysy jińishkeredi, bulshyq etiniń kúshi azaıyp, keýde jasýshalary bosaıdy» degen qorytyndy shyǵarǵan.
Syra – esirtkiniń bir túri. Onyń dámin alǵan adam ishe bergisi keledi. Syra adamnyń qan quramyna tez sińetin bolǵandyqtan, bul «sýsyndy» jıi ishetin adamnyń qan tamyrlary keńeıip, varıkozǵa tez shaldyǵady eken. Al mundaı jaǵdaı júrek qabynyń keńeıýine ákelip soǵady. О́ıtkeni, búırek pen baýyrdyń qyzmeti buzylǵannan keıin júrekke salmaq túsip, adam ınfarkke shaldyǵýy ábden múmkin. Sonymen birge syra – semizdikke aparatyn birden-bir jol.
Sońǵy ýaqytta syraǵa áýestenýshilerdiń qatarynda áıelderdiń kóbeıip kele jatqany asa alańdatatyn jaı. Mólsherden kóp ishilgen syra áıeldiń psıhıkasyn buzyp, ishimdikke degen táýeldiligin arttyrady. Mamandar ishkilikke úıir áıelderdiń 82 paıyzy aýrýdy syradan tapqanyn dáleldegen.
Syranyń zııanyna anyq kóz jetkizgen kóp memleketter arnaıy zań shyǵaryp, bul «sýsynnan» aıaq tarta bastady. Tipti, osy kúni «eger siz ultyńyzdyń syrany paıdalaný mólsherin aıtsańyz, men sizge onyń qansha urpaqqa deıin ómir súretinin anyq aıtyp beremin» degen sóz keń taraýda. Onysy, ultyńyz syrany qansha kóp ishse, ǵumyry sonsha qysqa degen sóz. Qadirli qandas, «Shymkenttiń salqyn syrasy…» dep ándetkenniń túbi nege soǵaryn sezsek edi-aý!..
Ularbek NURǴALYMULY.
