«Aqqýdy kórý bir baqyt…»

Sársenbi, 29 tamyz 2012 7:15

Balany erjúrektilikke, batyldyqqa, patrıottyq isterge, qaısarlyqqa, tabandylyqqa tárbıeleýge úlken mán beretin keńes mektepterinde «ómirde árqashan da erlikke oryn bar» degen qaǵıdatty kóp aıtatyn. Joǵarǵy synyptarda oqyp, ómirden ózińshe oı túıe bastaǵan kezderde: mılısııada qyzmet etkender qaýipti qylmyskerdi quryqtaǵanda bolmasa, basqa ýaqytta beıbit zamanda qandaı erlik bolýshy edi dep ishteı oǵan qarsylyq bildiretinbiz. Al shyn máninde erlik isterge ómirde ár kún saıyn oryn bar ekenin endi bilip otyrmyz.

Sársenbi, 29 tamyz 2012 7:15

Balany erjúrektilikke, batyldyqqa, patrıottyq isterge, qaısarlyqqa, tabandylyqqa tárbıeleýge úlken mán beretin keńes mektepterinde «ómirde árqashan da erlikke oryn bar» degen qaǵıdatty kóp aıtatyn. Joǵarǵy synyptarda oqyp, ómirden ózińshe oı túıe bastaǵan kezderde: mılısııada qyzmet etkender qaýipti qylmyskerdi quryqtaǵanda bolmasa, basqa ýaqytta beıbit zamanda qandaı erlik bolýshy edi dep ishteı oǵan qarsylyq bildiretinbiz. Al shyn máninde erlik isterge ómirde ár kún saıyn oryn bar ekenin endi bilip otyrmyz.

1984 jyly bir keselmen Almatynyń ortopedııa-travmato­lo­gııa­lyq ortalyǵyna jatýǵa týra keldi. Munda keıbireýlerdiń synyqtan durys salynbaı, aıaqtary aqsaq nemese qoldary qısyq bolyp qal­ǵandaryn da túzeıdi eken. Al emi tym qarapaıym, shor bop bitken synyqty qaıta syndyryp, durys salyp, gıpstep qoıady. Sonyń ishinde súıegi qysqaryp ketkenderge Ilızarovtyń apparatyn salyp, birneshe aı boıy burandamen «ósiredi». Aıtaıyn degenim, sol kezde synǵan jambasy durys bitpeı, qaıta syndyryp, túzý etip salýǵa týra kelgen bir jigittiń qaıǵysy edi. Álgi aýrýhanaǵa salǵannan zarlap kirdi. Jambasyn qaıta syndyrady degendi estigende tipti botadaı bozdady. Odan gıpste 40 kún jatýǵa týra keledi degendi estigendegi onyń kúızelisin jan balasyna bermesin… Qarǵanyp, ómirden túńilip aıtpaǵan sózi joq. Arasynda «osynshalyq kúıge salǵan Qudaıǵa» da tili tıip ketedi. Búkil aýrýhana bolyp kóńilin aýlap, ýatyp jatsa da ýaıymyn irke almaı, eńgezerdeı erkek qashan kórseń eki kózine erik berip otyrǵany. Qasynda ózindeı adamdardyń jatqanyn kórse de jasynan janyn óbektep ósken borkemik neme bolsa kerek, ózin basqalardan artyq sanap, áıteýir mazasy bolǵan joq. Mine, ómirde mundaılar da az bolmaıdy. Shydamsyzdyq pen kúıgelektikke boı alǵyzǵan ondaılar ózi ǵana emes, ózgeniń de mazasyn alyp, aqyry kisilik qadirin ketirip tynady. Uly ustaz Ybyraı Altynsarınniń «Aýyrǵannan aıaǵan kúshtirek» degen bir áńgimesi bar. Onda aıaǵyn syndyryp alǵan jas bala qansha qınalsa da jaırańdaı kúlip jatypty. Synyǵyn salyp jatqan dáriger onyń bul qylyǵyna tań qalyp, aıaǵyń aýyrmaı ma dep suraǵanda: aýyrmaq túgil janym kózime kórinip tur. Biraq men qınalsam ájem eki ese qınalady ǵoı dep shydap jatyrmyn degen eken. Osy támsil de uqqan jannyń esinde máńgi qalary sózsiz. Bul da bir eresen erliktiń túri. Al biz mysalǵa alyp otyrǵan jigit ózinen basqa eshkimdi oılamaı, jantynyshtyǵyn ǵana kúıttegen jan ekeni kórinip turdy. Mundaılardan ezdik shyqsa shyǵar, biraq erlik eshqashan shyqpaıdy, árıne.

Jýyrda, ómirde erekshe erlik jasap jatqan bir janmen jolyq­tym. Qolyma qalam alýǵa sebepshi bolǵan da sol kisiniń taǵdyry edi. Endi sol týraly áńgimelep bereıin.

Shámár Saljigitova apaıymyz qazaq tili men ádebıetiniń muǵalimi bolatyn. Ol óz mamandyǵyn jan-tánimen súıgen ári naǵyz ustazǵa laıyqty tálimi de kúshti jan. О́zi Soltústiktiń bir qıyrynda týsa da joǵary bilimdi Semeıden alyp, ulylar eliniń aýasyn jutqan, Abaı aýylynyń jastarymen jaqyn aralasqan jan. Mektepti kúmis me­dal­ǵa bitirgen soń, sol kezdegi jurttyń ádetimen Máskeýdiń bir jo­ǵar­ǵy oqý ornyna qujattaryn jiberipti. Altyn, kúmis medal al­ǵan­dardy ol kezde emtıhansyz qabyldaıtyn. Shámárdiń oqýǵa qabyl­dan­ǵany týraly shaqyrtýy mektepke kelgen eken, biraq sol kezdegi ulty basqa dırektor qaraýlyq qylyp, ony ýaqytynda kórsetpeı, tyǵyp qoıǵan. Sóıtip, jaz boıy tosyp, sol jyly joǵary oqý ornyna baratyn ýaqytty ótkizip alady. Al kelesi jyly Semeı pedınstıtýtynyń qazaq tili men ádebıetiniń mamandaryn daıarlaıtyn fakýltetine túsken eken. Ol jyldary mundaı fakýltetter teristik oblystarda múlde joq, tek elimizdiń 3-4 qalasynda ǵana bolatyn.

Oqýdy qyzyl dıplomǵa bitirgen qyz ózinen basqa qarasar adamy bolmaǵan soń kári ata-anasynyń jaǵdaıyna qaraılap, týǵan aýylynan shyqpaı, osyndaǵy mektepke óz mamandyǵy boıynsha qyzmetke turady. Aýdandyq, tipti oblystyq bilim bólimderi úlken mektepterge barý týraly talaı usynys jasasa da, ol aýyldan shyqpaıdy. Sodan beri qyryq jylǵa jaqyn Shámár Qýandyqqyzy aýyldastaryna qazaq tili men ádebıetiniń qyr-syryn úıretip, jastarǵa ony tereńirek bil­dirý jolynda ter tókti. Joldasy Serǵalı Sıbanbaev ta ómir jolyn us­tazdyqqa arnaǵan jan edi. Ekeýi tórt ul men qyz ósirip, olardy úl­gili azamattar qataryna qosty. Úlken qyzy Gúlmaıra men úlken uly Murat QazMÝ-diń mehanıka jáne qoldanbaly matematıka fakýl­tetterin bitirgen mamandar. Qazir balalarynyń bári de úlgili otbasy bolyp otyr.

Shámár apamyzdyń óz ata-anasymen qosa qaıyn atasy men enesin qolynda baǵyp, báriniń de alǵysyn alyp, ómirden rıza­shy­lyq­ta­ry­men uzatqanyn barsha aýyldastary jaqsy biledi. Barlyq qylyǵy súı­kimdi, ulaǵatty ustaz, ıbaly kelin, ınabatty ata-ana, juǵymdy kór­shi bola bilgen ony búkil aýyldastary ózderine úlgi etip, qatty syılaıdy.

Sóıtken jan alpys jastyń ortasyna endi ene bergen 2003 jyldan beri aıaǵyn bastyrmaıtyn keselge tap bolyp, tósek tartyp qaldy. Aldymen úı ishinde qabyrǵaǵa súıenip, eptep qozǵala alatyn bolsa, 2007 jyly qulap, jambas súıegi shytynaǵannan sońǵy bes jylda oty­ra da almaı tek shalqasynan jatady. Bes jyl boıy qyryna da qoz­ǵala almaı, shalqadan túsip jatý degenniń qanshalyqty azap ekenin árkim óz áline qaraı salmaqtar.

«Bir basý eki aıaqty muń bolyp tur, Jaryq kún jarqyraǵan tún bolyp tur. Daýasy osy derttiń tabylmady jigerim ábden jasyp, qum bolyp tur. Túsimde júrip kettim – qulamadym, Eshkimnen tipti kómek suramadym. Oıansam, túsim eken, amal qansha, Jalǵasty kúni boıy jylaǵanym», degen óleń joldaryn da shyǵarypty. Tań bozaryp atady, kún qyzaryp batady. Jurt tirshiliktiń qamymen únemi qımyl, qozǵalys ústinde. Bireý úıge kirip, bireý shyǵyp jatady. Daladan da qyzý tirshiliktiń dabysy bilinedi. Al ol tek úıdiń tóbesin ǵana kórip, shalqasynan jatyr… Bes jyl boıy… Tań atyp kele jatqanda tańmen birge turyp keter me edi dep qııaldanamyn, deıdi. Biraq… Qıyn, óte qıyn…

Ol kisiniń janynda tapjylmaı, áńgimesin tyńdap 3-4 saǵat otyrdym. Jady jańylmaǵan, keýdesi saırap tur, bárin biledi, bárinen de habardar. Áńgimeleri tushymdy, aýyl úıdiń arasynda aıtylatyn sypsyń sózder emes, óreli oıdyń óristi pikirleri. Úıine kelgen gazetti qaldyrmaı oqıdy, qolyn taldyrmaıtyn jeńil kitaptardy qaraıdy. Basqa adam bolsa qarǵanar edi. Qarttardan alǵan alǵys-batam osy ma dep ómirden túńiler edi. Qandaı kúnám úshin osyndaı kúıge tap qyldyń dep Qudaıyna da til tıgizer edi. Al ol: «Allaǵa rızamyn, jaqsy, sanaly balalar berdi, solar kútip jatyr dep táýbesin aıtyp qoıady. Seniń maqalalaryńdy da «Egemennen» jibermeı oqyp turamyn» dep maǵan da birshama salmaqty syndar aıtty. Saýytbek Abdrah­manovtyń tanymdyq sıpattaǵy maqalalaryn esh­qa­shan jibermeı, qashan oqyp bolǵansha tynym tappaımyn, deıdi. Shyǵarǵan óleńderi de kóp eken. Olardyń birazyn qyzy Gúlmaıra jınaq qylyp, qurastyrýǵa talpynyp jatqan kórinedi. «Sáýir aıy bolǵanda, Saı-sala sýǵa tolǵanda. Aqqýdy kórý bir baqyt – Aıdynǵa kelip qonǵanda», dep bas­talatyn aqqýlarǵa arnalǵan bir uzaq óleńinen saǵynysh, dalany, ta­bıǵatty ańsaý muńy seziledi. Oǵan arnalǵan syrly áýendi áni de bar eken.

Taǵdyr taýqymetine moıymaı, ómirge qushtarlyqtyń eren úlgisin kórsetken rýhy myqty jandar adamzat qaýymynda kóp emes. Sonyń biri keshegi ótken Nemat Kelimbetov aǵamyz edi. Ol kisiniń erligin búgingi kúni búkil álem biledi. Biraq sondaı úlgini qaıtalaǵan jandardy kóp adam bile bermeıdi, búgingi kúni qyzyljarlyq Shámár apaıymyz da sol qahar­mandardyń biri me dep otyrmyz. Alla ózińe qýat bersin, rýhy myqty jan, dep tiledik biz.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan».