Úrker – qyrkúıek – úmit

Jaz aıynyń sońyna sanalatyn tamyzdyń taýsylar tusy Saryarqaǵa kúzdiń sal­qynyn ala keldi. Minezge baı kúz mezgili óziniń kele jatqanyn aldyn ala «qabaq shytyp» bildirgendeı…

Júrisinen jańylmaı, baǵytynan aınymaı keletin jyldyń tórt mezgilin basym kópshiligimiz balama uǵym­darmen kútemiz. Aıtalyq, qys kezeńinde Jańa jyldy, kóktemde Naýryzdy, jazda jaıly zańdy demalys kún­derin kútetinimiz anyq. Al kúzde neni kútemiz?

Keńes dáýirinde 1 qyrkúıekti, ıaǵnı jańa oqý jylyn, 7 qarasha meıramyn, kúzgi jappaı jıyn-terimdi kúte­tin­biz. Saıasat aýyp túsip edi: kúzdiń qara sýyǵynda ke­le­tin qarasha meıramy óshti, jeke menshiktiń qolyna ót­ken jıyn-terim de jalpyhalyqtyq sıpattan aıyryldy. Biraq 1 qyrkúıek qana burynǵy kúıinde qaldy. Endeshe, munda halyqtyq sıpat bar, dúıim jurt moı­yn­daǵan erekshe mańyz bar!

Qazaq halqynyń ertedegi uǵymynda da Qyrkúıek aıy­­nyń orny erekshe edi. Áńgimemiz osynyń tóńiriginde órbimek.

Tirshilik kózine, negizinen, mal sharýshylyǵyn arqaý etken qazaq halqy tabıǵattyń jyl mezgilderin olardyń basty sıpatyna qaraı dál qoıa bilgen. Tórt túliktiń óri­si, tebindigi tarylyp, jem-shóbi qolǵa qarap, jan-jaq­tan qysyp tastaıtyn mezgildi «qys» (qysyp tastaý) dese, tabıǵatqa jan bitip, kók shyǵatyn mezgildi «kók­tem» (kóktiń shyǵýy, jan bitýi), al ózge mezgilderge qara­ǵanda malǵa qatysty qam-qareketter azaıyp, mal­shynyń qol-aıaǵy keńeıetin, sharýa jaıy jeńildep, jaılanatyn mez­gildi «jaz», al odan keıingi mezgildi «kúz» dep ataǵan. Jyldyń ocy tórt mezgilin shartty túrde «alty aı qys, alty aı jaz» dep ekige bólgen.

Kúz «kúzeý»(kúzek) degen sózdiń qysqarǵan túri. Kúz – sharýa úshin qaýyrt mezgil. Kúzeýge (kúzekke) shyǵý – kóshpeli qazaqtyń qystaýǵa qonar aldynda jaılaıtyn qonysy. Bul tirlik Hakim Abaıdyń «Kúzeý tozǵan, oty joq eldiń mańy nemese «Erte barsam jerimdi jep qoıam» dep//Yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı» dep keletin óleń joldarynda aıqyn beınelengen.

Kúzeýdegi qam-qareket – mal baqqan sharýa úshin mań­yzdy. Kúzgi qonysta meılinshe mol otyrý – qystaýdaǵy jaıylymdy jerdiń shóbin saqtaý, únemdeý bolyp tabylady. Mundaǵy saqtyq qys uzap ketse qoldaǵy jem-shópti kóktemge deıin jetkizýden týyndaǵan. Al eginmen aınalysqan dıqan úshin kúz mezgili – kóktem aılarynda egip, jaz boıy tynymsyz baptap-kútken egininiń shy­ǵy­myn jınap, qambaǵa quıatyn kezi. Qamba astyqqa tolsa, qystyń uzaqtyǵy da, qahary da asa qorqynyshty emes.

Kúz maýsymynyń alǵashqy aıy – qyrkúıek. Malshy sharýa tirshiliginde bul aıdyń mańyzy erekshe. Sebebi, qyrkúıekte mańyzdy naýqan júredi. Ol – bolashaq tól­diń basyn kóbeıtýge sep bolatyn kúıek alý naýqany. Naý­qan shamamen 40 kúnge sozylatyn bolǵandyqtan «qy­ryq kúıek» atanǵan. Qos sózdiń kirige birigýinen al­ǵash­­qy bólik – «qyryq» sózi qysqaryp, «qyrkúıekke» aı­nal­ǵan. («Qyryq» sany ózge de jyl mezgilinde bar. Hal­qy­myz jaz aıyndaǵy erekshe ystyq mezgildi – jem-shóp­tiń «uzaryp ósip tolatyn» (Abaı), jemis-jıdek, egin­niń pi­sýi­ne qolaıly mezgildi «qyryq kún shilde» dep ataıdy).

«Qyryq» sanynyń jyl mezgilderine qoldanýy da ta­bı­ǵat aıasynan shyqqan. Aıtalyq, kúz mezgiliniń bas­taý­yn aspan juldyzdarynyń, sonyń ishinde, Úrker jul­­dy­zynyń qozǵalysyna baılanysty anyqtaǵan. Túlik kúıekke túser aıda Úrker juldyzy kókke órlep týady.

Halyqtyń astronomııalyq túsinigi boıynsha, jaz bo­ıy aspan boıynan kórinbeı jerde jatyp, jem-shóptiń kóp bolýyna septigin tıgizgen Úrker tamyz aıynan bas­tap birtindep kókke kóterile beredi. «Úrker týsa – tań sýıdy, Súmbile týsa – sý sýıdy» degendeı, kúzdiń alǵashqy belgileri oryn ala bastaıdy. Osylaısha, sharýa úshin «alty aı qystyń» basy bastalady. Úrker 40 kúnde kókke bıik órlep shyǵady. Alty aı qystyń (180 kún) 40 kúnin qyrkúıek alsa, 56 kúnin (aıdyń jerdi bir aınalyp ótýi 26 táýlikti quraıdy) qystyń basy – qarasha men jeltoqsan («Qarasha-jeltoqsan men sol bir eki aı// Qystyń basy: biri erte, biri jaı»), odan ári 90 kúnin naǵyz qys alady. Muny sandyq esepke salatyn bolsaq ol mynadaı bolyp shyǵady: 40+56+90 = 186. Halyq arasynda qystyń sońyndaǵy artyq 5-6 kún «Otamaly» nemese «Kıiktiń oty», bolmasa, «Quralaıdyń sýyǵy» dep atalady.

Kúıek der kezinde júrgizilse, «alty aı qystan» aman shyqqan tórt túlik kóktemniń qolaıly shaǵynda (kún jylynyp, kók tebindep shyǵa bastaǵan tus) tóldep, jańa týǵan tól tez aıaqtanyp ketedi. Sondyqtan, hal­qymyz Úrker aıynan úlken úmit kútken. Basqasha aıt­saq, kúzdiń basynda kórinetin Úrker – árdaıym jańa úmit aıy. Qazirgi kúz mezgiliniń jańasha aı ataýlarymen bel­gilegende ol qyrkúıekke týra keledi. Demek, qyr­kúıek – úmit aıy.

Qyrkúıekte kóńildegi úmit otynyń oıanýy qazaqtyń ertedegi mal sharýashylyǵymen aınalysqan tirshiliginiń bir parasy edi. Al qazirgi kúnde qalaı? Bul kúnde de qyrkúıektiń úmit aıy retindegi mańyzy odan ári arta túskendeı. Sebebi, qazaqtyń qam-qareketine oqý-aǵartý isi enip, ózge jurtpen aralasyp, básekege túse bastaǵan ýaqytta (Abaı, Ybyraı, Alash zııalylarynyń zamany) jáne keshegi keńes úkimetiniń jappaı saýattandyrý, sondaı-aq árbir azamatqa tegin bilim berý saıasatynyń gúrildegen (jaqsy maǵynada rııazy kóńilmen aıtyp otyrmyz – avtor) kezeńinde kúz mezgiliniń alǵashqy aıy jańa oqý jylynyń bastalýymen, ıaǵnı Bilim kúnimen aıshyqtala bastady. Halyq sanasynda bul, jańa úmit­tiń otyn oıatty. Ol – adam ómiriniń jalǵasy baýyr eti ba­lasynyń bilimmen qarýlanyp, erjetkende ómir tir­shiligindegi qıyndyqtardy ońaı jeńe alady, sanaly aza­mat bolady degen úmit edi.

Oqý, bilim alý – adam tirshiliginiń qaı salasynda bol­­masyn mańyzdy oryn alatyny bul kúnde jalpaq jurtqa málim, anyq aqıqat. Balasyn orta mektepke jetelegen ata-ana, arnaıy orta jáne joǵary oqý oryndarynda shákirt-stýdent atanǵan jasóspirimderdiń kóńil­derinde úmit otynyń alaýy janatyny anyq. Shákirt kóńilindegi alǵashqy qońyraý, alǵashqy ustaz, stýdenttik kezeń degen uǵymdar da – sol úmitten týyndaǵan qymbat túsinikter.

Shekaralary shektes eldermen ǵana emes, bólek qur­lyq­taǵy (materıktegi) jurtpen básekege túsip, aqyl-oı­dyń ilgeriligimen ozyq kóshke ilesýdi qalaıtyn, reti kelse oza túsýdi (50 ozyq eldiń qatarynda bolý) maqsat etken táýelsiz Qazaqstanǵa Qyrkúıektiń – jańa oqý jy­ly­nyń bastalýy asa mańyzdy bolýy tıis. Danyshpan Abaı kórsetken adam balasynyń bir-birinen ozǵan­dy­ǵyn aı­qyn­daıtyn tórt (aqyl, ǵylym, ar, minez) belginiń biri ǵy­lymnyń bastaý bulaǵy – bilim. Elimizdiń saıası-eko­­no­mı­kalyq, áleýmettik damýy azamattarynyń bili­mi­niń óri­sine tikeleı baılanysty. Keń óristi bilim ǵy­lym­dy damytyp, qoǵamdy ózgertpeı, órkendetpeı qoımaı­dy.

Jumyr jer betinde bilim-ǵylym, óner, dáýlet jolynda báseke báıgesine bel sheshe kirisip ketken ult pen ulystardyń tartysynda shań qaýyp qalmas úshin erte­degi ata-babalarymyz «Qyrkúıekti» qalaı naýqanǵa aınaldyra bilip, oǵan kóp úmit artqanyndaı, bizder de bir adam balasynyń ózgeden qalyp qoımaýyna jár­dem­de­setin bilim alýdy jappaı bastaıtyn «Qyrkúıekti» mań­yzdy maqsatty júzege asyrýǵa kirisýdiń basy dep esep­teýimiz qajet-aq.

Jyldyń iri minezdi mezgili retinde aınymas baǵy­ty­men qaıta kelgen Qyrkúıekti bilim alýdaǵy básekeniń alaman báıgesi jarııalandy dep sanap, úmit otyn alaýlatyp, ordaly jurtqa tıisti úlesimizdi oıyp alamyz dep sert bere kirisýimiz bizge óte qajet! Jalpaq álemniń jahandanýy kezeńinde elimizge buıyrǵan táýelsizdiktiń, azattyqtyń baıandylyǵy da ilim-bilimniń tereńdigine baılanysty bolyp otyrǵany – shyǵar kúndeı anyq!

…Úmit etken, dostarym,

Senderge berdim batamdy.

Altynsary balasy (Álıhan Bókeıhan Y.Al­tyn­sa­rındi osylaı ataǵan – avtor) Ybyraıdan qalǵan bul óleń joldaryn «Bataly jurt arymas» degen ata-ba­ba­myz­­dyń senimine salyp, dátke qýat etip alyp bilim báı­gesine jaraý attaı kiriseıik, qadirli oqýshy, qym­batty shákirt! Bilim kúni qutty bolsyn, qymbatty bapker-us­taz­dar!

Almas ÁBSADYQOV.