Kókeıkesti armandardy kóksegen

Juma, 24 aqpan 2012 8:12

Ol jaıynda alǵash ret marqum Tuman­baı Moldaǵalıevtan es­ti­dim. El arasyna jıi shyǵyp tu­ratyn edi. Bir saparynda Jez­qazǵan jaǵynda bolypty. Sonda Máskeýdiń tústi metaldar ınstıtýtyn bitirgen bir qazaq ınjenerimen tanysypty. Ol kezde atalmysh ınstıtýttaı ataqty oqý ornyn bitir­gender kóbine-kóp óz tiline shorqaq keletin-di. Al álgi sabaz qazaqshaǵa sýdaı aǵyp tur deıdi. Maqaldap-máteldep sóılegende, qudaı kór­set­pesin, aqynnyń ózin jańyldyrypty. Dombyramen án salǵanda aldyna jan salmaıdy eken. Úzildirip, tebirentip, terbetip, keremet tol­ǵa­nyp aıtatyn kórinedi. Ne de bolsa, Tumaǵań qatty rıza bolǵan. Álgi jigitti aýzynyń sýy quryp aıta almaıdy-aý, aıta almaıdy. Qazaq ádebıetine jetiktigi sonsha, baspasóz betinde jańa kórinip júrgen jas avtorlardan bastap, óli-tiri klassıkterine deıin túgel jatqa soǵady deıdi. Ásirese, aqyndar jaǵyn jatqyzyp órgizetin bolsa kerek.

Juma, 24 aqpan 2012 8:12

Ol jaıynda alǵash ret marqum Tuman­baı Moldaǵalıevtan es­ti­dim. El arasyna jıi shyǵyp tu­ratyn edi. Bir saparynda Jez­qazǵan jaǵynda bolypty. Sonda Máskeýdiń tústi metaldar ınstıtýtyn bitirgen bir qazaq ınjenerimen tanysypty. Ol kezde atalmysh ınstıtýttaı ataqty oqý ornyn bitir­gender kóbine-kóp óz tiline shorqaq keletin-di. Al álgi sabaz qazaqshaǵa sýdaı aǵyp tur deıdi. Maqaldap-máteldep sóılegende, qudaı kór­set­pesin, aqynnyń ózin jańyldyrypty. Dombyramen án salǵanda aldyna jan salmaıdy eken. Úzildirip, tebirentip, terbetip, keremet tol­ǵa­nyp aıtatyn kórinedi. Ne de bolsa, Tumaǵań qatty rıza bolǵan. Álgi jigitti aýzynyń sýy quryp aıta almaıdy-aý, aıta almaıdy. Qazaq ádebıetine jetiktigi sonsha, baspasóz betinde jańa kórinip júrgen jas avtorlardan bastap, óli-tiri klassıkterine deıin túgel jatqa soǵady deıdi. Ásirese, aqyndar jaǵyn jatqyzyp órgizetin bolsa kerek.

Ekskavatorlarymen jer astyna túsip, dúr­kiretip ken qazyp jatqan aılapat Jezqazǵan shahtalarynda dál mundaı jigittiń júrgenine syrttaı máz bolyp qaldyq. Ol kezde kez kel­genimizdiń qoly jete bermeıtin taý-ken salasynda ınjenerler túgili, jumysshylary­myz­dyń ózderi saýsaqpen sanarlyq edi. Endeshe sondaı azdyń arasynda ádebıetimiz ben óneri­mizdi sonshama ólip-óship súıetin álgindeı azamat baryna marqaıyp bir-birimizge jymyń-jy­myń qarastyq. Biz qyzyqqan saıyn Tumaǵań sheshile túsedi. Mańdaıyna sulaı jyǵylǵan map-maısa kekil shashyn saýsaǵynyń ushymen sıpalap, eki ezýi eki qulaǵyna jetkenshe yr­jııa­dy. «Áńgimeniń kókesi áli alda», degendeı, solaı betińe kúle qarap, basyn qısaıtyp, biraz otyrady. Sosyn álgi jymıǵan kúıi úzilgen áńgimesin qaıta sabaqtaıdy. «Sol ınjener dosym óleń jazady eken. Birqataryn ala keldim. Qatyryp pikir jazyp qoıdym. Aman bolsaq, oqyrsyńdar!» – deıdi.

Sodan Tumaǵańdy kórgen jerde Jezqazǵan­daǵy ınjener dosynan habar suraıtyndy ádetke aınaldyrdyq. «O-o… Ol qazir qalalyq partııa komıtetinde bildeı ekinshi hatshy»,  dedi birde. Taǵy birde Tumanbaı aǵamyzdyń jaıyndaı aýzy tipten jaıylyp ketken: «Baýyrym, bul jaman aǵań kisi tanıdy ǵoı. Beker maqtap júrgen joqpyn ǵoı! Máskeýdegi úlken úıge shaqyrtypty. Jaýapty ınspektor qyp qoıyp­ty». Bárimiz jaǵamyz jaılaý bolyp, jaı­rań­dadyq ta qaldyq.

Men sóıtken Kákimbekpen 1976 jyly kez­des­tim. Jazǵy demalysty Sochı qalasynda ót­kizdim. Teńiz jaǵasyndaǵy sándi de saltanatty sanatorııge toqtadym. Sáýletti, kúmbirlegen keń zal. Aralaryn at shaptyrym qyp jaıǵas­qan dóńgelek ústelder. Shirenip otyrar shal­qaıma sákiler. Ornymdy izdep kele jatyp, jyltyrap jatqan edendegi biliner-bilinbes satydan súrinip kettim. Qulap qala jazdadym. Sóıtsem, anadaıdaǵy ústel basynda bir top qyz-qyrqynnyń ortasynda áńgime-dúken qu­ryp otyrǵan ádemishe kelgen qaratory jigit tisin aqsıta kúlip, qolyn kóterdi. Men de basymdy ızep, sálemdesip jatyrmyn. Zaldyń ishi yǵy-jyǵy halyq. Bári de kelisti, kerbez kıin­gen. Shetinen sypaıy. Odaqtyń túkpir-túk­pi­rinen jınalǵan syqıǵan syrbaz qyzmetkerler. Birin-biri buryn-sońdy kórmese de, ıilip-bú­gi­lip, izet kórsetisip jatyr. Ornymdy taýyp, men de jaıǵastym.

Tústikten soń jaǵajaıǵa shyqtyq. Kún ys­tyqtan ba, teńiz beti kilkip tur. Kóz jeter jer­diń bári bozaryp kórinedi. Tula boıynda lypa ataýlydan bastaryndaǵy ár qıly qalpaqtar men qara kózildirikteri ǵana ántek kózge túse­tin, tyraǵaılap jatqan óńsheń jalańash dene­lerdiń ortasynda bos oryn qarap kele jatqan maǵan bireý julyp alǵandaı qylyp: «Áı, Ábish, beri kel. Men oryn alyp qoıdym», dedi.

Jalt qarasam – sol baıaǵy ádemishe kelgen jyltyr jigit. Bet-aýzyn túgel kómip alǵan kóz áınek pen sheten qalpaqtan tek aqsıǵan tisteri ǵana jaltyraıdy. Men solaı qaraı bettedim. Álgi jigit zýlatyp óleń oqı jóneldi. Osy qazir janynan shyǵaryp aıtyp tur. Men týraly ázil óleń. «Boldy ǵoı kóringendeı el qaraıyp…»  degen joldary ǵana esimde qa­ly­p­ty. Qasyn­daǵy qaptaǵan qyzdar men jigitter túsinbese de, jymyń-jymyń kúlisedi.

Elgezek jigit sol aradaǵy kisilermen jal­ma-jan tanystyryp úlgerdi. Bári de Máskeýden eken. Beıtanys jigittiń ózin suramaı-aq tanı kettim. Dáý de bolsa, Tumanbaıdyń Jez­qaz­ǵan­daǵy ınjener dosy shyǵarsyń dep oıladym.

Kákimbek teginnen-tegin eń joǵarǵy mekemede istemese kerek. Uıymdastyrý jaǵyn dóń­ge­le­tip jiberedi eken. Jatatyn bólmem sol kúni-aq ózgerip shyǵa keldi. Ekeýmiz qatar turǵan kórshi bólmelerge jaıǵastyq. Tamaq ishetin ústelderimiz de bir. Syrtqa shyqpaı-aq, qaıdan tapsa, odan tapsyn bir qazaqty ertip ákeledi. Kóp uzamaı bárimiz bir aýyl boldyq. Máskeýlik dostaryn da umyt qaldyrmaıdy. Boıynda aı­na­lasyndaǵylardy eriksiz úıirip alatyn aı­ry­q­sha magnıtızmi bar. Kákimbektiń dostarynan qaı respýblıkanyń da ókilderi tabylady. Ásirese, qazaqstandyqtar qasynan shyr aınalyp shyǵa almaıdy. Sonyń ishinde eki ádebıetshi baýyr­dyń juptary jazylmady. Uıqy men prosedýralardan basqa ýaqyttyń bárinde de birge júremiz. Sóıtip júrip, qaǵaz shımaılaýdan da jalyqpaımyz.

Kákimbektiń óleń dertine myqtap shal­dyq­qan kezi eken. Keshke jatarda: «Ábish, uıyqtap qalǵan joqsyń ba?» – dep qabyrǵamdy taqyl­da­tady. Men ádettegideı bólmesine kirdim. Kish­kene qoıyn dápterin qolyna alyp, kózil­dirigin kıip, shart júginip otyrady. «Búgin  tórt óleń jazdym». «Beseýin aıaqtappyn…» «Úsheýden aspady». «Ekeýmen qaıyrdym».

Ol oqıdy, men tyńdaımyn. Baladaı ań­qyl­daǵan albyrt júrek. Ásem tabıǵatqa talyp túser talyqsy janar. Sulýlyqqa toıattamas toıymsyz sezim. О́leńge, ónerge degen sheksiz qushtarlyq. Shamalydan taısala qoımaıtyn batyl shabyt. Anaý-mynaýǵa qaramaıdy. «Áne bir jerin basqasha aıtsa, jón bolar ma edi»,  dep qalasyń. Keıde qorytylmaǵan shıki rýdalar kesek-kesegimen kezdesip qalady. Biraq, bir qyzyǵy ońaı jutylady… Alyp marten peshi­niń aldynda turǵandaısyń. Laqyldaıdy da turady. Lapyldaıdy da jatady. Qyzyǵasyń. Tańǵalasyń. Tamsanasyń. О́leńge keshigip kiris­ken aqynnyń shydamsyzdyǵy birden shalynady. Bárin de aıtyp qalýǵa, qamtyp qalýǵa asyq­qandyǵy ántek kózge urady. Biraq, aqyn­dyq derti ábden meńdep alǵan avtormen eshteńe dep taıtalasa almaısyń. О́mirlik shyndyqtyń joıqyn tasqynyn seldete jónelgende, amalsyz moıyn usynasyń.

Bul – Kákimbek Salyqovtyń shyǵarmashy­ly­ǵymen alǵash tanysqandaǵy túıgen qory­tyn­dym. Munshama túpsiz ásershildik bul jigittiń boıyna qaıdan bitip júr? Ol kezde óleń jazatyndar basqa mamandyqtardyń da ara­synda az bolmaıtyn. Biraq, myna jigittiki bárinen de alabóten… Tipten baýrap alady eken. Sonyń syryna túsine almaǵan qalpymda Almatyǵa oraldym.

Sóıtsem, Kákimbekti jaqsy kóretin jalǵyz Tumanbaı bolmaı shyqty. Televızordy «ashyp qalsań» degendeı, nebir ádemi kelinshekter men sylqym jigitter erteli-kesh «Jez kıikti» bezildete tartyp, suńqyldatady da jatady. «Radıony basyp qalsań» – kúı dúldúli Shámil Ábiltaev baýyrymyz «qaıtqan qustar barady edildetip, Oralmen, ere ketip solarmen elge jetip qalar ma em» dep úzildirip otyrady. О́kpeńdi syǵyp alǵandaı áser etetin ádemi saz, ádemi sóz. Jaı qazaqtyń aýzyna túse qoı­maı­tyn «Edildetip Oralmen» degen tirkestiń ózi nege turady?! Al «ere ketip solarmen, elge jetip qalar ma em» degen júrek úzdi tirkes­ter­di estigende áldebir názik sezim tula boıyńdy dúr silkindirip, shymbaıyńdy shymshyp-shymshyp alady. Ekiniń biriniń qolyna túse ber­meıtin Máskeýde otyryp, eline munshama úzdigetin netken otanshyl júrek!

О́leńge de, ánge de tosynnan qosylǵan Kákim­bek qazaq kókireginiń kópten tili baılanyp, únsiz turǵan tosyn pernelerin abaısyz basyp qalypty. Ol óz jerinde júrip kórgen ógeılik góıgóıi edi. Ol bebeýlegende julyn-júıkeńniń bári jıdip júre beredi. Kúnde kórip júrgen jer baýyrlaǵan Jezqazǵannyń kúl óńdes kúlgin topyraǵy aıaq astynan túgel sarǵaıyp júre beredi. Áldebir ýly dármek jer astynan shapshı kóterilip, jer-jahandy túgel jaılap kele jatqandaı. Jetken jeriniń bárin túgel otap, túgel matap, túgel qan-sólden aıyryp, sheldete, sherli ete túskendeı. Tebi­rente, bezdire túskendeı. О́n boıyńa shym-shym daryǵan ýly sher kóz aldyńdy kólkesh­tep, beder-belestiń bárin jym-jylas etedi. Qaqsyp qalǵan, qańsyp qalǵan qan tamyrlarynan da ál ketkendeı. Kóz aldyńda áldebir elester erbeńdeıdi. Áne bireý… Áne ekeý… Áne úsheý… Jan-jaqtan qylt-qylt kóterilip, túgel tutasa túsedi. Tyrlı aryq qańqalar. Ústi-bas­tarynda bir shaınam eti joq tuldyr tolaǵaı­lar. Syldyr súıekter. Kóbeıe, ulǵaıa túsedi. Mıyń shyńyldap, qulaq shekeńdi áldebir tasqyn sel kómip bara jatqandaı.

Qoıý shań kózińe túspeıdi. Tóńirekti túp-túgel túnekke aınaldyryp bara jatqandaı. Keńgirdiń boıy azan-qazan. Azynaı soqqan jel. Túıdek-túıdek ushyp túsip jatqan ýyqtar men shańyraqtar. О́z-ózinen qulap jatyr. Qırap jatyr. Kúırep jatyr. Emingen jaý da joq. Elirgen batyr da joq. О́zi kelip, ózi ketken ońaı oıran. Ornynda qulazyp jatqan qý dala. Taptalǵan jas noıan da joq. Taptaǵan qulan da kórinbeıdi. Joq, áldene qaraýytady… Joq, bozartady… Joq, qylańytady… Joq, qyzarady.. Qyzyl kıik… Jez kıik… Shoqań-shoqań jerge eńkeıedi. Jaıylǵandaı bolady. Aýzyna ne túsip, ne iligip jatqanyn bilmeımin. Tirlik aıyrýǵa tyrmysyp jatqan miskin hal. Tipti bir áldeqandaı qyzyl etik kıgen qyzdar tapyr-tupyr bıleıdi.

О́z basym Jaqsykeldi Seıilovtiń bebeýlete salǵan zarly sazyn estigen saıyn eseńgirep qa­lamyn. Tyńdaǵan saıyn tóbe quıqam shymyr­laı túsedi. Tentireýik kóńil áldebir jum­baq saýaldardyń sońyna erip, janymdy bulqan-talqan etedi. Aıqaı ala shańytpen arpalysa júrip, ken qazyp, topyraq úıip júrgen jez­qaz­ǵandyqtardyń qalaı irgelerinde samsap turǵan Alasha han, Joshy han, Erden Ata kúmbezderine kózderi túspeıdi?! Kózderine tússe, baıaǵy ejelgi dáýren qaıtip esterine oralmaıdy?! Oralady, árı­ne. Arqaǵa qaraı shubala kóshken qazaq sherýindeı irkis-tirkis tizilgen Ulytaý shoqylary uly dalaǵa mańyp bara jat­qan­daı, kógildir keńistikke sińip, boılaı tú­sedi. Bári-bári kóz aldyńa ótkendi óńmeń­detip, ókpeńdi syǵymdaı julqylaıdy.

Sol bir áýez, sol bir sazǵa eligetinder jal­ǵyz Kákimbek bolmaı shyqty. Jaq­sy­keldi Se­ıilov, Shámil Ábiltaevtarmen jarysyp, Nur­ǵısa Tilendıev, Erkeǵalı Rahmadıev, Kenjebek Kúmisbekov, Eskendir Hasanǵalıevtar aqyn sózine tamasha-tamasha ánder shyǵardy. El arasyna keńinen taraǵan sol bir áýender qazaq rýhanııatyna jańa bir dástúr darytty. Bir kez­degi Muzafar Álimbaev, Nursultan Álimqulov, Iztaı Mámbetov, Ǵafý Qaıyrbekov, Qýa­ndyq Shańǵytbaev, Nútfolla Shá­kenov, Tumanbaı Mol­daǵalıev, Qa­dyr Myrzalıev, Farıza Oń­ǵar­­synova, Bákir Tájibaev, Qomshabaı Sarıev­tar­dyń kóp saryndy kerýenine endi el-jurty­men, ata-qonysymen qımaı qoshtasatyn Qyz Baıannyń alysqa uzap bara jatyp, muńdana salǵan ásem ánderindeı Ká­kim­bek Salyqov­tyń zarǵa toly sa­ǵy­nyshty sazdary qosyldy.

Poezııa ordasyna án qaqpasy ar­qyly engen sal jigit Salyqov jurt­tyń aýzynan túsirmeı aıta júretin aqyndarynyń birine aınaldy. Tipti jurty­nyń irgeli resmı qaıratkeri ekendigin de umytty. Úlken úıde Ká­kimbegimiz, kásipodaqta Qara­taıy­myz, komsomolda Ońal­begimiz ben Muqa­met­qasymymyz bar dep mardamsıtyndar Máskeýge issaparmen baratyndar. Uzaq «shaılanyp», uzaq jaılanatyndar. Al bylaıǵy qazaq ákim Salyqovtan góri aqyn Salyqovty kóbirek ańsaıdy. Áıtse de, ákim Salyqovtyń da juldyzy joǵary bol­ǵanyn tileıdi. Qaıta qurý dáýreni bastalyp, Qara­qalpaqstanǵa Salyqov birinshi basshy bolyp barǵanynda da qazaqtar bir dúrligip qal­dy. «Qıyn zamanda baýyrlas halyqtyń kóshin bir túzep bersin dep jibergen ǵoı. Áıtpese, Kákim­bek Qazaqstannyń qaı oblysyn da shyr kóbelek aınaldyrady ǵoı», dep qaýqyl­dasqandar da joq emes.

Tipti ony aıaǵyna kerzi etik, ústine brezent sýlyq kıip, sý tasıtyn mashına minip, erteli-kesh maqta aralaıdy eken desti. Súıgen quldyń aty kóp degen ǵoı. Bári de súıikti aqynyn qatty qadirleıtin halyqtyń qııalynan týǵan ańyzdar edi. Kóp uzamaı KSRO halyq depýtat­tarynyń tuńǵysh quryltaıy ótti. «Jez kıikti» jazǵanda Kákimbek Salyqov tozyp bara jatqan dalamyzdyń ajary taıǵanyna bekerden-beker zarlanbaǵan eken. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń ekologııa komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Qaraýynda Keńes Odaǵynyń attarynan at úrikkendeı belgili-belgili ǵalymdary. Qııýy ketip, qırap bara jatqan memlekettiń ekolo­gııa­lyq zardaptary da jetkilikti kórinedi. Halyq jaıyn qamdaıtyn talaı joba júzege aspaı, Kákimbek sııaqty el dep eńiregen talaı boz­daq­tyń elge degen tún uıqysyn tórt bóletin armany ǵana bolyp qaldy.

Sol jyldary jolym túsip, Syrymbetke soqtym. Qaıta salynyp jatqan Aıǵanymnyń ata qonysyn araladym. Shoqannyń murajaıy­men tanystym. Kazgorodoktyń mektebin kórip, tór­degi maqtanyshty túlekter sýretterine úńil­dim. Roza Shamjanova, Báıken Áshimov, Maq­taı Saǵdıev, Erkin Áýelbekovter qataryn­daǵy jas jigittiń sýreti kózime ottaı basyldy. Qalqan qulaq qaratory jigit jymyń-jymyń kúlimsireı qaraıdy. Orta mektepti úzdik biti­ripti. Máskeý­diń eń tańdaýly oqý ornyna túsip júrgendigi de sondyqtan eken. Kóp saýa­lym­nyń jaýabyn endi taptym. Mańdaıynan aı týyp turǵan zerek bala 1932 jyly aqpan aıynda dúnıege kelipti.

Osy bir qytymyr jyl, qytymyr aı… Kákim­bektiń basyndaǵy adam tańǵalarlyqtaı kóp qasıettiń túbine jetip, túpkilikti túsin­di­rip bergendeı. Ol qashan kórseń de shat-shady­man. Ezýinen kúlki ketpeıdi. Dáıim jıyn-toıda júrgendeı jaırańdap baǵady. Kezdesken janmen qushaqtasa ketedi. Betińnen súıip, arqańnan qaǵyp, asty-ústińe túsedi. «Shyryn, shárbat tamardaı albyraǵan alýa júzi jaýqazyn balbul adam, tiri jandy shydatpas yntyq etpeı, qyzyl shıe erinder balbyraǵan, eliktegish baladaı pák minezi, sahnanyń ornady sátti kezi, saıdan shyqqan maraldaı maımań qaǵyp, Aıman turdy jan baýrap otty kózi, aqqan juldyz sııaqty jaırań eter, jerdi aralap tátti áýen aıǵa jeter, rahat, lázzat degeniń osy eken ǵoı, jan men tándi tátti áýez jalǵap óter», dep tamsanady, 1996 jyly Almaty sahnasynda Aıman Musaqojaevany alǵash tyńdaǵan aqyn aǵa. Al bir Farıza Ońǵarsynovaǵa eki birdeı óleń arnaıdy: «Fa-rı-za degen at qandaı! Notadan terip jatqandaı, ár býyny ándeter, aı­maqty búkil sándi eter, Astana kórkin ashqan­daı, syrlasyp kóńil ósirgen, muńdasyp muńdy óshirgen, Farıza jyry zııatty, elordamyz sııaq­ty qushaqtasqan Esilmen», dese, 2007 jyly 5 aq­pan kúni, al 2009 jyly 30 qazanda: «Ja­sa­ryp­syń, Farıza… Aýmastaı albyrt ke­ziń­nen, jy­ryńa jaqut jan rıza, jaralǵan móldir sezim­nen, jasyńdy jetken sanasam, jazdan artyq kúzben teń, tal boıyńa qarasam, kúnde sonar qyzben teń, emes-aý bári jáı tegi, aıtylmas syrdy jyr tasyr, jutynsa júrek áıteýir, «aǵataılap» qurtasyń», – dep «tomsarady» ten­tek aqyn. Ol osyndaı júrekjardy lebizderin Roza Rymbaeva, Aıgúl Úlkenbaeva, Gaýhar Sul­tanova syndy talantty qyzdaryna da arnaıdy.

Oınaqy ázil, oıly qoshemet qosarlana ór­bip, adamdyq, azamattyq jarastyqty áspet­teı­di. О́nerde, óleńde ókshesin basyp kele jat­qan ini-qaryndastarynyń eshbiriniń betine jel bolyp kelgen jeri joq. Qasyndaǵy úlken-kishi­niń janynda mazdaǵan otty órshitpese, óshirmedi. «Ne jazsań, jalt qaratty, úniń kópti, shyn­dyqty jaınatýǵa tiliń jetti, tarıhqa «Dáýren-aıdy» shyrqap kirseń, «Kúmbiri kúmbezderdiń» tuǵyrly etti; alqa top tyńdaýshy edi tyna qalyp, dán rıza qandy talaı qumary anyq, danalyq kókiregine uıa salǵan, ańqydy ár sózińnen ǵulamalyq; bolǵan joq jas dúldúlder az janyńda, Jánibek, Bekbolatpen mazdadyń da, oı salǵan ózime de sebiń tıdi, taǵdyryn «Táttimbettiń» jazǵanymda… Nar ediń ortasynda «pysyq» kóptiń, bıikke ózge jetpes pisip jettiń, shirkin-aı, jumbaq ólim osy shy­ǵar, baqıǵa jaıaýlamaı, ushyp kettiń», dep Aqseleý Seıdimbektiń mezgilsiz ajalyna kúı­ze­ledi. Jaqsy adam janyndaǵylarǵa ezýinen bal emizedi degen osy emes pe?!

Kákimbektiń mundaı bolmaǵy ábden zańdy. Ol týǵan jyl qazaq dalasyn qynadaı qyryp, obyrdaı obyp ketti. Qora toly maldy, úı toly jandy túgel qaýsatty, besikten beli shyqpaı jatyp, talaı náreste shetinedi. Ilýde bireý tiri qaldy. Solardyń arasynan ádebıetimiz ben óne­rimizdegi Sherhan Murtaza, Ázirbaıjan Mám­betov, Kákimbek Salyqov, Sáken Júnisov, Ákim Tarazı, Kamal Smaıylov, Shota Ýálı­hanov­tar­dy ǵana ataı alamyz. Bári de sol bir qytymyr jyldyń qyspaǵyn umytqan emes. Sol jyly jýsap qalǵan qyrshyndardyń bitire almaǵanyn bitiremiz dep, bári de jan aıamaı ter tókti. Bári úshin de bárin bilýge tyrysyp, dúnıeden Kamal ótti. Erkelikti bilmeı ketken qurdastarynyń esesin qaıtaramyn dep, Sáken seri árli-beri bulǵaqtady. Sol qyrshyndardyń kórmeı ketken­derin kóremin dep, jetpeı ket­kenderine jetemin dep, Áz-aǵań kete-ket­kenin­she kórermenderge qol soqtyrdy. Ajaldan aman qalǵandardyń jalqaý bolýy jaraspaıdy dep, Shota aǵań kúni-túni eńbektenedi. Qııanat pen qııapattan bolǵan ashtyqty kórgenderdiń ádil bolmasqa qaqysy joq dep qasarysady Sheraǵań. «Bárin bir qudaıdyń ózi ǵana biledi»,  dep qýtyńdaıdy Ákim aǵa. Al Kákimbek sol qytymyr jyl, qyty­myr aıdan aman qalǵan­dardyń bireýdi renjit­keni jón bolmaıdy dep túsinedi. Jarqyrap at­qan árbir tańdy jaqsy­lyq kóredi. Jaıly ót­ken árbir kúndi mereke sanaıdy. Onyń shyǵar­ma­laryna da, ózine de ábden tán áleýmettik optımızm osydan órbıdi. Iz keskenniń bári qyraǵy, indetkenniń bári tereń bola bermeıdi dep uǵady. Ara-arasynda shalqyp-shalqyp sóılep turǵan­nyń da paıdasy zor dep biledi.

Qalamyna bir kún tynym bermegen aqyn kókirek qaı dúbirden de qur qalyp kórgen emes. Abaılap aınalańa kóz salyp, kóńil júgirte bilseń, bul dalanyń kez kelgen tóbesi tarıh, kez kelgen tulǵasy taǵylym eken. Aınalaıyn Saryarqanyń ulan-asyr dalasy ulan-ǵaıyr dastan ǵoı. Ony kórýge tek kez kelgen indigeshten at basyndaı altyn taýyp dánikken aqjoltaı kenshi Kákimbektiń kánigi kózindeı qyraǵy janar kerek. Sary jolda kólbeı sulap, kósilip jatqan Qarqaralynyń bar jaqsysyn bir ózi jaılap, bir ózi qys­taǵandaı, shetinen shejire shertip, qalaı-qalaı jatqyzyp órgizedi?! Dastan atty dara shyń­nyń qasyndaǵy taýdyń nege Myrjyq atan­ǵanyn bilmek úshin jer túbindegi Esimhan men Shanshar bıdi tiriltedi. Kók saýytyn qaıta qamdap, bolat dýlyǵa kıintedi. Qalyń qalmaq­tan tartyp alynǵanyn bildirý úshin úzeńgisine jarmasyp júrip mert tapqan ata jaýdyń atyna da taýdyń atyn qııa salǵan darqandyqqa tańqalǵan balǵyn Táttimbet birte-birte jeri­niń syryna sińip, eliniń syryna qanyǵa túse­di. Qarqaralydan Ereımen asyp, Kók­shege, odan Qyzyljar asyp, Túmenge jetken ata qazaq batysta Atyraý, shyǵysta Altaı, kún­geıde Alataý qalmaqtan bosaǵansha kúndiz kúlki, túnde uıqyny umytqan. Abylaı dara, Qazybek pana, Buhar dana dáýren de ótip, irgeden dop, týyrlyqtan oq sebelegen Kenesary, Naýryzbaı tusynda Shyńǵys, Musa, Alshynbaı, Qunanbaı, Qazanǵaptar kergilesken ker zamanǵa tap bolady. Bylaı tartsa ógiz óledi, alaı tartsa arba synady. Til bezegen Shóje, Balta onsyz da bir túıinge kele almaı otyrǵan bes bıdi kekep-moshqap, kúızelte bas­taıdy. «Bul kúıdiń aty bes tóre, bizge de kirdi es tóre, halqymnyń hálin túsinip, ashyl­­ǵan osy kez tóre, týdyryp túıe túı­me­den, beısaýat ketpes kúı degen. Ne kórdi qazaq dep otyr, zamanda tóre bılegen. О́ndiris quryp, kent salmaı, beıqam bolyp óstik biz, egin egip, ken qaz­baı, mal sońynda óttik biz». Mań­daıynyń sory bes eli beıshara qazaq aınalasyna qazyl­ǵan aran ordy, aldyna qurylǵan temir tordy kórmeıdi.

Ortalarynda qaısysyn qoldap, qaısysyn qoshtaryn bilmeı, ári tart ta beri tartqa ańtarylǵan kúıshi. Umsynǵanyna qulshynǵan uǵymtaldy erkekten tappaı, kózderi jáýteń­degen áıelderden tabady. Aı nuryndaı Aqbópe artyna Musataı, Qysataı, Isataıdy tastap, erte óledi. Kúıikten kúızelgen Táttimbet bir­jola kúıge berilip, Qoıandy jármeńkesine kelgendermen aıqaı-súreń saıysady. Tobyq­tynyń tentek qyzy Malqara Táttimbetke des bermeı, teń túsedi. О́li júrek tirilip, ólekse sezimge jan beredi. Táttimbet Malqarany Aızada atandyrady. Buny sezgen Tobyqtylar Aızadany asyǵys aıttyrǵan jerine uzatyp jiberedi. Taǵy da Táttimbet aıdyn sýda tal qarmap qalady. Qara da bolsa, dara týǵan sańlaq kúı­shige syrttaı hannyń qaryndasy Bopaı qyzyǵady deıtin sýyq habar el arasyna taraıdy. «Qatyn alma tóreden, shetinen keler tebegen, qatyn alsań tóreden, boldym deı ber kóbegen, tóreden alsań qatyndy, esińnen óshir zatyńdy, Bopaıdyń baıy atanyp, joıarsyń óz atyńdy», dep azǵyrǵan dostary Táttimbetke Túlkibaıdyń qyzy Esim sulýdy alyp beredi. Esim sulý Táttimbetke baqyt bolyp buıyrdy. О́neri ústedi. Dáýleti shalqydy, baǵy júrdi. Eli ulyqtaı bastady. Osynaý ómir jolynda talaı kúı týdy. «Sylqyldaq» – «Qosbasar» – «Bylqyldaq» – «Bes tóre» – «Sarjaılaý» – «Kókeıkesti». Birinen biri ótken kúı tóreleri terbelip, teńselip, tebirenip tur. Shetterinen shym-shymdap shertip, arǵy jaǵynan aq ýyzdary aqtaryla keteıin dep dertip tur. Aq­bópemen jolyǵyp, Aızadadan opyq jegen, Esim sulýǵa kezdesip, es túgendegen mahabbat shejiresi tur. Albyrt sezimdi asaý arman men asyl murat almastyrǵan adamgershilik túleý joly jatyr. Keremet kúıshi kemel azamatqa aınalady. Kókeıkesti syrlarynan kókeıtesti maqsattar týyndaıdy. Mal sońynda mal bol­ǵan kúıki tirshilikti el úshin arman qýǵan qul­shynyspen almastyrmaı, halyq basyndaǵy qasiret azaımaıdy. Degeleńnen ken qazdyrǵan Táttimbet kóp uzamaı at basyndaı altynǵa joly­ǵyp, ol jibergen «taıtuıaqty» Eýropa kórmesi «Chempıon» atandyrady. Arman qýǵan adam maqsat qýǵan kúreskerge aınalady.

Talaı-talaı shytyrmandar men shyrǵa­lań­dar áli alda. О́tkendi kóksep óksimeı, búgin­gi­den baz keshpeı, keler kúnnen kúder úzbeı, áýelgi maqsat jolynda belińdi bekem býyp, qaısarlanyp tarta ber. Táttimbettiń tátti armandaryna jetseń, bálkim, sonda jetersiń!

О́mir boıy derek jınap, on bes jyl ja­zyl­­ǵan «Táttimbet» aqyn shyǵarmashy­lyǵy­nyń eń asqan týyndysy bolyp tabylady. Batyrlyq jyryn tolǵap, qaharmandyq epos­tyń shyńyna shyq­qan qazaq poemasynyń jáne bir shyrqaýy kúı dastandary. Ilııas Jan­súgirov, Ábdilda Tá­jibaev, Hamıt Erǵalıev aspandatqan bul janr­dyń sońǵy jetistigin dúnıege ákelgen Kákimbek Salyqov bolyp tur. Qaıym zamannyń qym-qı­ǵash tarıhı oqıǵa­lary kúızelis pen kúńi­reniske toly jeke adam taǵdyryna ulasady. Ol shyǵar­mashylyq shyr­ǵa­lańdarmen jalǵasyp, rýhanı qulshy­nys­tardyń eń bıik samǵaýyna kóteri­ledi. Oqyr­man, dastan oqyǵandaı emes, keń qarymdy sımfonııa tyńdaǵandaı áser alady. Ár kúıdiń týý joly, ol órbitken lırı­ka­lyq shalqy­ma­lar, jármeńkeniń jaıdarman tartystary men taıtalastary, jy­mysqy ańdysý­lary men sheshendik qaqtyǵystary yrǵaq áralýan­dy­ǵyn týǵyzyp, bir ǵasyrlyq dala ómiri­niń myń bir kórinisterin qamtyp, qııa­lyńdy qyryq saqqa shalqytady.

Abzal kókirek, aqyn júrek Kákimbek Aqan, Birjan, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaq, Mádıdi de tebirene tolǵaıdy. Qorqyt qalǵan Syr boıyn, Asanqaıǵy barǵan Shý boıyn, Abaıdy tý­ǵan Jıdebaıdy, Qurmanǵazyny bergen Jı­de­li­ni, Maǵjandy ákelgen Sasyq­kól­di, Nurǵısa jatqan Qaraqystaqty ból­meı-jarmaı birdeı qasterleıdi. Alaıda, eki adamdy erekshe súıedi. Biri – Imantaıuly Qanysh, biri – Qazanǵapuly Táttimbet. Bireýi­niń dástúrin ustap, jolyn qýdy. Búkil sanaly ómirin sátbaevtanýǵa arnady. Ekinshisi, jurtynyń basyna is túskende naıza ustaǵan­dardy attan túsirip, ken izdepti. Dúldúl kúıshi bola turyp, qolyna bılik beril­gende, qaraýyndaǵylardy yrys-nesibe qara­typ, jaýǵa emes, taýǵa siltedi. Sondyqtan el arasynda altyn tapqan aty qalǵan Táttimbetti basty kitabynyń bas keıipkeri etti.

Qysqasy, Kákimbek Salyqovtyń ár aqynǵa arman bolǵan «basty kitaby» jaryqqa keldi. Avtorlyq maksımým oryndaldy. Aqyn «Kúzgi shýaq» degen óleńinde: «Júregim, endi tynym alasyń ba, áldebir tyń áýrege salasyń ba? Shar­shat­qan shartaraptan áreń jettim, ańsatqan Sary­arqanyń dalasyna; balqyp tur kerbez Kókshe belesteri, Aınakól ashyq jatyr, jel espedi; aldynda aqqý-qazdar sańqyl qaqsa, mekteptes qyz­dar kózge elestedi; jasymda erdim taǵdyr jete­gine, qoı endi qaraılatpa keshegige, ken qa­zyp, jyr tógiltip, jettim esen, týǵan jer Jalǵyz­taý­dyń etegine; janymnyń taptym dárý jarasyna, qarsy aldy kók Esildiń jaǵasy da. Kúzgi orman qyz uzatqan toıly aýyldaı, syımaı tur eki kózdiń sharasyna; aq maral ere tartty balasyna, aq kıik ketti toǵaı arasyna; búıirin qyzdyryp tur úıir jylqy, oı salyp tiri jannyń sanasyna; jaz ótti, kúz jaryqtyq sarańdandy, shabys joq, baıaý jortaq aıań qaldy, ný orman japyraǵy túsip jatyr, báıbishem, seniń ǵana saıań qaldy», dese, oǵan shúbásiz senesiz.

Jel tóbeniń basyna shy­ǵyp, jel­pi­nip alyp, alǵa qaraı aıańdaı tús, tarlanboz! Táıiri, Seksenniń seńgiri degen Jez­qaz­ǵannyń Keńgirindeı ǵoı. «Apyraı, qandaı bolar eken?» – dep oıla­nyp-tol­ǵa­nyp júrdi­ńiz. Qalaı ót­ke­ni­ńizdi de bil­meı qal­dy­ńyz. Alda talaı asqaraly asý­­lar tur. So­lar­ǵa da shar­shamaı-shal­­­dyqpaı aman jetińiz, aqyn aǵa!

Ábish KEKILBAIULY.