«Jýrnalıstıkanyń ǵana emes, búkil mádenıetimizdiń jelmaıasy»

Senbi, 21 sáýir 2012 7:56

(Pýblısıst-jazýshy Kamal Smaıylovtyń týǵanyna – 80 jyl)

Qazaq jýrnalıstıkasynyń HH ǵa­syr­daǵy shynaıy bet-beınesin somdar bolsańyz, ótken ǵasyrdaǵy zil batpan salmaqty arqalaǵan rýhanı qaıratkerlerdiń qatarynan, jýrnalıstıkada ózindik qoltańba qaldyrǵan biregeı talanttar shoǵyrynan Kamal Smaıylov esimin kezdestiretinińiz haq.

Senbi, 21 sáýir 2012 7:56

(Pýblısıst-jazýshy Kamal Smaıylovtyń týǵanyna – 80 jyl)

Qazaq jýrnalıstıkasynyń HH ǵa­syr­daǵy shynaıy bet-beınesin somdar bolsańyz, ótken ǵasyrdaǵy zil batpan salmaqty arqalaǵan rýhanı qaıratkerlerdiń qatarynan, jýrnalıstıkada ózindik qoltańba qaldyrǵan biregeı talanttar shoǵyrynan Kamal Smaıylov esimin kezdestiretinińiz haq.

Kamal Smaıylov jaıly maqalamyzdy aǵa­myz­dyń kózin kórgen, ómirdiń alýan kezeń­derin­de ıyqtasyp birge júrgen jandardyń oı-tol­ǵaýlarynan bastaǵandy jón kórdik. Bir qyzy­ǵy, aıtylǵan estelikterdiń barlyǵyn bir arna­ǵa toǵysyp, barlyq kózkórgen jandar ke­ıip­ker jaıly erekshe yqylaspen, meıirim­dilik­pen eske alyp, qalam terbepti.

Kamal Smaıylovtyń balalyq shaqtan tek­tiligin tanytar azamat bolýdy, qalam terbep eldiń joǵyn joqtar qalamger atanýdy maqsat tutqany jaıly akademık Tóregeldi Sharmanov aǵamyz bylaısha áńgimeleıdi: «Biz Kamal ekeý­miz Ulytaýdyń qııasyndaǵy bir aýyldyń uıa­sy­nan, bir mekteptiń klasynan tálim alyp shyq­qan túlektermiz.

Kamal mektep qabyrǵasynda júrgen kezden-aq egilgen eldiń, qaıǵyrǵan halyqtyń taǵ­dy­ryna tolǵanyspen oı júgirte biletin jigit bolyp qalyptasty. Onyń áý bastapqy maqala­lary sol kezdiń ózinde aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq gazetterde jaryq kóre bastady.

Keńes ókimeti tusynda tegińdi taldap, tekti­li­gińdi aıtyp, babalaryńnyń atyn atasań basy­ńa bult úıiriletin. О́z zamanynda belgili bolys bolǵan úlken atasy Babyrdyń qasıetti Ahmet Iаsaýı kesenesiniń qabyrǵasynda jerlengenin estigende Kamal shattanýyn jasyra almaǵan-tyn. Áli kúnge deıin ol óziniń maıdannan oral­maǵan nemere aǵasy, áskerı jýrnalıst, jazýshy Baýbek Bulqyshevtyń Uly Otan soǵysynyń alǵy shebinen gazetterge jiberip turǵan jalyndy jazbalarynan, hattaryndaǵy aqyl-keńesi­nen nár alyp qalyptasqanyn maqtan tutady».

Kamal Smaıylov S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin jýrnalıstıka ma­man­dyǵy boıynsha támamdaǵannan keıin qoǵam ómirine belsene aralasty. Kamal aǵamyz bas­pas­óz, radıo, televızııa, kıno salasynda ǵana eńbek etpeı, saıasattyń da tizginin ustap kórdi. Shyǵar­mashylyq jolyn «Lenınshil jas» ga­zeti­niń Qaraǵandy oblysyndaǵy menshikti til­shi­sinen bas­tady, odan keıingi jyldary «Bilim jáne eńbek», «Parasat», «Aqıqat» jýrnaldaryn basqardy.

1962-1964 jyldary respýblıka komsomo­ly­nyń ıdeologııa jónindegi hatshysy qyzmetin atqardy. Osy jyldardaǵy atap óterlik eńbegi – 1964 jyly ádebıet áleminiń tabaldyryǵyn jańa attaǵan talaı jastardyń qalam qarym­daryn tanytý maqsatynda ózi alǵysóz jazyp, alǵashqy ádebı jınaq shyǵartýy. Al ol kitapqa shyǵarmalary jarııalanǵan jastar shyn mánin­de talanttar shoǵyry bolatyn. Olardyń qa­taryn­da qazaq ádebıetiniń tanymal ókilderi keshegi ómirden ótken Muqaǵalı Maqataev, Ju­me­ken Nájimedenov, Tólegen Aıbergenov, Os­panh­an Áýbákirovten bastap, búginde ortamyzda júrgen klassık jazýshylarymyz Sherhan Murtaza men Muhtar Maǵaýın bar edi. Bul Kamal aǵamyzdyń ádebıetke degen shynaıy jana­shyr­lyǵynyń dáleli emes pe?!

Kamal aǵamyzdyń 60 jáne 70-jyldar­daǵy ómiri qazaq kınosymen tyǵyz baılanysty. Ol bul jyldary «Qazaqfılm» kınostý­dııa­syn, Kınematografııa jónindegi memleket­tik komıtetti basqardy. Osy jyldary ol soǵys kezinde jazylsa da talaı ýaqyttan beri kınostýdııa muraǵatyn­da shań basyp jatqan Ǵabıt Músirepovtiń «Qyz Jibektiń» jelisimen ja­zyl­ǵan «Gákký» kınosse­na­rııin taýyp alyp, ony avtordyń ruqsatyn almastan Máskeýge baryp bekittirip ákeledi de, fılm túsirý isine qyzý kirisip ketedi. Bul fılm­ge ssenarııdi jazýshy Ǵabıt Músirepovke bas­tan-aıaq qaıta jaz­ǵyzyp, rejısser Sultan Qo­jyqov, kompozıtor Nurǵısa Tilendıev, redaktor Asqar Sú­leı­menov, sýretshi Gýlfaırýs Ismaıylova, aqyn Qadyr Myrzalıev sııaqty óz isiniń bil­gir­leri bolyp tanylǵan kásibı mamandardyń basyn qosyp, qazaq kınosyn álemge tanytqan tamasha týyndynyń ómirge kelýine basty sebepker bolady. Jalǵyz «Qyz Jibek» fılmi emes, «Qı­ly kezeń», «Qan men ter», «Alty jasar Alpamys» t.b. qazaq mádenıetiniń ataq-abyroıyn ta­nytqan fılmder qazaq kınosynyń tizginin K.Smaıylov aǵamyz ustap otyrǵan jyldary túsi­ril­gen bolatyn. Kamal Smaıylovtyń osy eńbek­terine ǵana qarap, ony qazaq óneriniń shynaıy qamqorshysy boldy dep baǵalaýymyz oryndy.

Taǵy bir atap óterligi, osy kezeńde ol «Qa­zaq­fılm» dep atalǵan kıno ordasynyń tóńi­re­gine joǵaryda atalǵan azamattarmen qatar Oljas Súleımenov, Ákim Tarazı, Saıyn Murat­bekov, Qalıhan Ysqaqov sııaqty qazaq máde­nıeti­niń betke ustarlaryn toptastyra bildi, osy arqyly ult múddesi úshin birlese qalt­qy­syz qyzmet etýdiń jemisti bolatyndyǵyn kór­se­tip qana qoımaı, onyń daıyn úlgisin usynyp ta ketti.

Orta Azııa elderiniń ishinde jańa óner salasynyń tusaýyn alǵash kesip, onyń damýyna orasan zor úles qosqan da aǵamyz bolatyn, ıaǵnı qazaqtyń «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» atty alǵashqy mýltfılmi de K.Smaıylov­tyń tusynda dúnıege kelgen.

Bul týraly kınorejısser Ámen Qaıdarov óz áń­gimesin bylaısha órbitedi: «1966 jyly «Qa­zaq­­fılm» kınostýdııasyna jýrnalıst Kamal Sma­ıylov basshy bolyp kelgende men Bú­kil­odaqtyq Memlekettik kınematografııa ıns­tıtý­tyn endi ǵana bitirgen jas maman edim. Qazaq má­de­nıe­tin­de joq óner salasy – mýl­tıp­lık­a­sııa­nyń ir­ge­tasyn qalaýdy armandap júrgenimdi jańa bas­shy­ǵa aıtqanymda ol máseleni taban astynda she­ship, úlken ónerdiń týýyna bastamashy boldy. Árı­ne, «Qa­zaq­fılm» kınostýdııasyna uıalaǵan qar­ly­­ǵash Kamaldyń talaı sátti eńbekteriniń biri ǵana edi».

Joǵaryda aıtqan oılarymyzǵa Qazaqstan­nyń halyq jazýshysy Ábish Kekilbaevtyń aǵa­myz týraly tujyrymdy pikiri tuzdyq bolmaq: «Ulttyq múdde men resmı saıasat atymen qabyspaıtyn kereǵar jaǵdaıda mádenıet maıdanynda basshylyq etkenderdiń aıdarlarynan jel ese qoımaıtyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Alaıda, soǵan qaramastan, ulttyq rýhanııatqa qaltqysyz qyzmet ete alǵan azamattar ol kezde az bolmady. Olar eki ottyń ortasynda júrip, qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da, óz halqyna paıda tıgizip baqty. Bul ońaı sharýa emes edi. Men sondaı jankeshti eńbektiń ıeger­leri qataryna Kamal Seıitjanuly Smaıylovty jatqyzar edim.

Resmı bılikpen aradaǵy shytyrmandar ál­gin­deı bolǵanda, ónerdiń óz ishindegi shyr­ǵa­lań­dary da ońaı tımeıtin. Tańqylardyń talanttardy kóre almaı jasap baǵatyn aıla-sharǵy­laryn bylaı qoıǵanda, ár taýdyń arqary bolyp qalǵan ataqtylardyń ózderiniń tarttyrar taýqymeti az bolmaıtyn. Jer betine ózderi syıǵanymen, shańyraqtaı-shańyraqtaı múıiz­deri syımaı, qaralaı qaqtyǵysyp, shataq salatyn. Ondaı ortada uıymdastyrýshy bolyp, ortaq isti alǵa bastyrý qıynnyń qıyny edi.

Bir qyzyǵy, Kamal Smaıylov sonyń bárin lázzat sanamasa, azap sanamaıtyn syńaıly. Osy ǵumyrynda eki birdeı jýrnal shyǵarypty. Kınostýdııa basqarypty. Kınematografııaǵa bir emes, eki ret bastyq bolypty. Televızııa men ra­dıo­ko­mıtetti de eki ret basqarypty. Úkimet­tiń osyndaı qıyn salany úılestiretin bólimine eki ret, Ortalyq Komıtettegi bólimge úsh ret barypty.

Bul tek mártebe qýǵandyqqa uqsamaıdy. О́zi súıetin iske sheksiz berilgendik shyǵar. Bir kezde ózi bastap bergen istiń endigi taǵdyryna da qabyrǵasy qaıysqandyq shyǵar. Myńnyń bireýi emes, myńnan bireý… Jaratqannyń aı­ryq­sha meıirimi túsken nysanaly perzenti…»

Kamal Smaıylov aǵamyz Televızııa men ra­dıokomıtetti de eki ret basqarǵan, osylaısha ol mádenıettiń kez kelgen salasynyń shyǵarma­shy­lyq jumystaryn úıirip ákete alatyn sheber­ligi­men tanyldy. Bul týraly akademık T.Sharmanov: «Eń bir tańdandyratyny – Smaıylov qaı salaǵa salsań da, jańa kásiptiń ıirimderin tez arada ıgerip alyp, isti júrgizip ala jóneledi. О́ıtkeni, ol týabitti, tabıǵatynan jan-jaqty pýblısıst-jazýshy. Kıno óneriniń aıyl-tartpasyn myǵym­dap retke keltirip baryp, memlekettik telera­dıo­ǵa tóraǵa bolyp kelisimen-aq, qolyna tizgindi erkin ustap ıirip áketti. Ol kezde televızııa salasy damý ústinde bolatyn. Árıne, bundaı kezeń­der­de iske búkil bolmysymen bilek sybanyp ki­risip ketetin jańashyldar kerek. Smaıylov keli­si­men qazaq televızııasy «ógeı sheshedeı bolǵan máskeýlik televızııanyń» aıtqanyn buljytpaı oryndaıtyn kúıinen birtindep ózgere bastady».

Kamal aǵamyz ádebıettiń úlken ordasynyń tizginin de qolyna ustap, bul jerde de rýhanı salanyń izgilikti isteriniń bastamashysy bolyp qana qoımaı, biraz isterdiń basyn qaıyryp ketken. Bul týraly belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Muhtar Qul-Muhammed: «Árdaıym úlken saıasattyń qan bazarynda júretin Káme­keń balapan basyna, turymtaı tusyna ketken 90-jyldardyń basynda Qazaqstan Jýrnalıs­ter odaǵynyń tizginin qolyna ustady. Berekesi ketken odaqtyń basyn qosyp, biraz ıgilikti sharýalardyń basyn qaıyrdy. Ákesi Seıitjan 37-niń tuzaǵyna túsip, jazyqsyz jaza shekken býynnyń ókili bolǵandyqtan da bolar, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin aqtalǵan arystar esimin el jadynda qaldyrý úshin de aıanbaı eńbek etti. Kámekeń basqarǵan jyldary «Aqı­qat­tyń» betinde Edige, Táýke, Abylaı, Kenesarylardan bastap, B.Qarataev, M.Tynyshpaev, S.Sádýaqasov, S.Qojanov t.b. deıingi ult uly­laryn ulyqtaǵan kóldeı-kóldeı materıaldar jarııalandy. Ol munymen de shektelmeı «Ata­mura» korporasııasymen birge Á.Bókeıhanov, J.Aqbaev, Á.Ermekov atyndaǵy Qazaqstan Jýr­nalıster odaǵynyń syılyǵyn belgilep, ony jyl saıyn respýblıkanyń tańdaýly jýrnalıs­terine tapsyrýdy dástúrge aınaldyrdy».

Al endi Kamal aǵamyzdyń pýblısıstıkalyq sheber­ligi­niń qyr-syryna úńilip kórsek. Bul oraıda jazýshy, professor Sherııazdan Eleýkenov ózi «Qazaq pýblısıstıkasynyń aqbókeni» dep aıdar taqqan janǵa bylaısha baǵa beredi: «Jum­saq tilmen sıpaı qam­shy­laı otyryp, qaıdaǵy ke­leń­siz jaıttardy taýyp jazyp, jaǵańdy usta­ta­dy. Qa­zaq­stan ózine kerekti azyq-túlikti ón­di­re almaı, jetpis prosentin shet­elden tasymaldaıdy deı­di. Mıllıard­ta­ǵan put astyq satyp ótkizetin, ondaǵan mıllıon qoı baqqan Qazaqstannyń azyq-túlikten ki­riptarlyqqa tús­keni adam nan­ǵysyz nárse, tóbe quı­qań­dy shy­myrlatady. Sen­giń kel­meı­di, biraq Kamaldaı bedel aıtyp turǵan soń senbe­si­ńe amalyń joq.

Ol, mine, osyndaı jurt­shy­­lyq kózinen tasa fakti­lerdi, el damýyna kedergi kesel-kinárat­tar­dy tapqysh­tyǵymen, kózge túsip júrdi.

Kamal sózderiniń sonshama áser etetini, sıfrlardy oınata biletin. Ol qurǵaq aqyldy jek kóretin, aıtqanyn jandandyryp sýretteýge tyrysatyn».

«Izgiliktiń nasıhattalýy ǵana ıdeologııa» dep moıyn­da­ǵan Kamal Smaıylov pýb­lı­sıs­tıkada «óz jan dúnıe­sin­de sezingen jaqsylyqty ózge jan da sezinsin deıtin pıǵyldy» alǵa ustanady, bul týraly Qa­zaqstannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtaza: «Sen tym aqkóńil adal ediń ǵoı, Kamal! Qoǵamda bolyp jatqan tolaıym kemshilikterdi men ashyna jazǵanda, sen sol qoǵamdaǵy zárýdeı jaqsylyqtardy tizbelep, maǵan basý aıtýshy ediń. Zamannyń, qoǵamnyń aldaǵy kúnderinde jaqsylyqqa, aqjarqyn kúnderge jetetinin dáleldep, udaıy da úmit otyn jandyratynsyń» dep tolǵanady. Shynynda da ómirdiń kóleńkeli jaqtaryn kórý­den góri onyń ár sátiniń jasýdaı jaqsylyǵyn ushqynynan taný áldeqaıda qıy­ny­raq, ony tanyr kóńil qyraǵylyǵymen qosa bar jan-tánińmen qýana bilý sııaqty erekshe qabi­let te qajet sııaqty. Bul oraıda Kamal aǵamyz bizge óziniń sara jolyn salyp ketti.

Akademık Tóregeldi Sharmanov «Kamal­dyń qalamy búgingi jas jýrna­lıs­ter­diń shamadan tys shamshyldyǵy men ásire sánshildigine qar­sy bás tige alady» deı kelip, pýblısıstiń búgingi urpaq úlgi tutar tustaryn bylaısha kórsetedi: «Qazirgi kezdegi qarjylyq múddeni kózdep, bireýdi jaqtap, ekinshisin taptap, jik-jik bolyp bólinip alyp jazyp jatqan jýrnalısterden dara jazatyn Kamaldyń darabozdyǵy oılandyrady. Eshkim­niń saǵyn syndyryp, taýyn shaqpaı, bátýasyz aqparattyq shaıqastardyń otyna maı shashpaı, jýrnalıstik ádepti aıaqqa baspaı júretin Ka­mal­dyń rýhanı bostandyqta bolǵysy ke­letini oılandyrady. Ushqyn shashatyn oılarynyń aý­qymdylyǵymen, maqalalarynyń ishindegi sóı­le­mi túgil, útirinen kúpirlik baıqal­maıtyn tartymdylyǵymen tańdandyrady».

Kamal Smaıylov aǵamyzdyń kózi tirisinde jýrnalıstıkaǵa qatysty aıtqan oılaryn kóńil kózinen ótkize otyryp, búgingi mejege salyp sal­maqtar bolsańyz, olardyń máni men maz­muny­nyń qazirgi tańda da óz ózektiligin joıma­ǵanyna kóz jetkizesiz. Máselen, aǵamyz jýrnalıst qandaı bolýy kerek degen suraqtyń jaýabyn bylaısha túıindeıdi: «Jýrnalıst ómirdiń, qoǵamnyń kez kelgen qubylysy bolsa sony qalt jibermeı uǵatyn, onyń baǵytyn anyqtaı biletin jáne qalamdy nyq ustap jazyp, ony halyqqa jetkize alatyn maman ıesi bolýy tıis.

Jýrnalıster bárinen de aýlaq, joǵary, bıik turýǵa tıisti. Olar úshin eń basty saıasat shyndyq, ádildik, halyqtyń qamy bolýǵa kerek. Endigi kúsh basqarýshy, baǵyttaýshy oryndarda emes, jýrnalısterdiń qolynda».

Al: «Álemdik ıntegrasııa, globalızasııa kezinde qazaq ózin qalaı ustaýy kerek?» degen saýalǵa: «Bul ómirdiń bizge alyp kelgen úlken aǵymy, tolqyny. Bul adamzat damýynyń jańa satysy, buǵan qarsy shyǵyp, múldem toqtatý múmkin emes. Keıde bul az ulttardy, álsiz mádenıetterdi joıyp jiberýi múmkin. Biraq, soǵan qaramastan, ultymyzdy, tilimizdi, ádet- ǵurpymyzdy saqtaı otyryp, jańa zaman aǵy­my­na qosylýymyz kerek. Ol úshin bizde sonyń báriniń basyn qosatyndaı óndiris, eńbek, bilim, rýh bolýy tıis» degen tujyrym aıtady.

«HHI ǵasyrdyń qazaǵy qandaı bolýy tıis?» degen suraqqa «HHI ǵasyr qazaǵy ultyn súıetin, álemdik deńgeıde bilimi bar, rýhy bıik tulǵa bolýǵa mindetti» dep jaýap bergen.

О́z áriptesteriniń qalam terbesteri jaıly: «Birinshiden, bizdiń qazaq tilindegi basylymdarda «anaý joq, mynaý joq» dep jylanyp, kúńi­renip, qara aspandy tóndirip jazatyn jýrnalıs­ter joqtyń qasy. Tek jylaý bolsa, ony eshkim oqymas ta, tyńdamas edi ǵoı. Jylaý úshin de ekonomıkanyń jaǵdaıyn bildiretindeı tilge tıek derekter keltirý kerek. Kóbisi osydan jas­qanady, jaǵdaıdy bilmeıdi de, bilmegen soń taldaı, baǵalaı almaıdy. Derek-dáıekter keltire otyryp, taldap, saralamaǵan sózdi eshkim tyńda­maıdy, tyńdasa da «osy ras», – dep ılanbaıdy, «bul qalaı?», – dep oılanbaıdy» deı kelip, «al endi synap, taldap, kemshi­likterdi kórsetip jazatyn, aıtatyndar bolsa, olardy jappaı aıyp­taý­ǵa bolmaıdy. Olar sony tabalap jazyp otyr ma, álde júregi aýyryp, jany ashyp jazyp otyr ma? – aldymen osyny ajyratyp alý kerek» degen tálim alar pikir aıtady.

Kamal aǵamyz aıtyp otyrǵan osy máseleniń máni búgingi kúnde tipten ózekti bolyp otyr, óıtkeni qazirgi tańda qalam ustaýshy kóptegen aǵaıyndar «túımedeıdi túıedeı qylyp» kór­setýdi, ózderine unamaǵan adamdy qaralaýdy ádetke aınaldyryp otyrǵany jasyryn emes. Sonymen qatar, kóp jaǵdaılarda «syn túzel­meı min túzelmeıdi» degen qaǵıdany ustanyp, janashyrlyqpen qalam tartyp júrgen áriptes­teri­mizge de qyrǵı-qabaq tanytyp jatatyn­dar­dyń qatary da kóbeıgeni shyndyq. Sondyqtan da bizge aq pen qaranyń arasyn ajyratar zerektik pen qyraǵylyq qasıetter kerek bolar.

Kamal Smaıylov qalamynyń qarymy degende, eń aldymen, aǵamyzdyń ótken ǵasyr ót­ke­linde júrip, el bolashaǵyn boljap jazǵan «HHI ǵasyrǵa saıahat» kitaby birden eske túsedi.

«HHI ǵasyrǵa saıahat» eńbegine akademık Ebi­neı Býketov: «Kamal boljaýlarynyń ǵylymı negizdiligin, órisiniń ulan-ǵaıyr kólemdiligimen oqyrmanyn tańdandyrmaı, tebirentpeı qoı­maı­tynyn, jastarǵa budan bylaı da osyndaı eńbekterdi molynan jazý qajet», – dep pikir bildirip, joǵary baǵasyn bergen bolatyn.

Shynynda da, adamzat damýynyń aldaǵy ke­zeń­derine negizdi boljamdar jasaý jýrna­lıstiń bilim tereńdiligin, izdengishtigin ári ár dáıekti jan-jaqty taldaı otyryp, naqty tujyrymdar jasaı bilý qabiletin tanytsa kerek. Aǵamyz bo­la­shaqqa tómendegideı boljam jasaıdy: «Adam tabıǵattyń quly emes, qojasy. Árıne, bir kezde aıtqandaı, tabıǵattyń zańymen, jaǵdaıy­men sanaspaıtyn, moıyn usynbaıtyn ur da jyq, sot­qar, tentek qojasy emes, tabıǵattyń zańyn bi­lip, túsine otyryp, sonyń yńǵaıyna qaraı óz qudiretin júrgizip, óz yrqyn oryndatatyn aqyldy qoja». Búgingi tańda bul qaǵı­damen ke­lis­peske amalymyz joq. Qazirgi kúni aǵamyz ózi aıtyp ketkendeı «ǵylym ósimdikter men daqyl­darǵa kerekti aýany da, qorekti de, sáýleni de «jasandy tabıǵı» ortada jasap qamtamasyz etip», jer betinde tirshilik etip jatqan turǵyn­dardyń bárine jeterlik mólsher­de sapaly ári qunarly ónim óndirý úrdisin jolǵa qoıdy.

Kamal Smaıylov «jer betinde óńdeletin, egin sebiletin qazirgi jerdiń kólemi durys, ońtaıly paıdalana bilse, 10 mıllıard adamdy asyraı alady», – deı kelip, elimizde bul baǵyt­ta qyrýar sharýalar atqarý qajettigin ári bos jatqan jerlerdi kádege jaratý jaıly usynys­taryn aıtady. Máselen, sýlandyrýǵa ońtaıly da paıdaly aımaqtar qataryna Ońtústik Qazaq­stan men Orta Azııa dalalaryn jatqyza kelip, «ǵalymdardyń aıtýynsha, kúnniń sáýlesi men jylýynyń moldyǵy, topyraqtyń qunar­lyly­ǵy, jeriniń sýarýǵa, egin egýge qolaılylyǵy jaǵynan bul aımaq basqa sýarmaly aýdandarǵa qaraǵanda, áldeqaıda qolaıly ári bıologııalyq ónimdiligi 50-70 prosent artyq ta, joǵary eken» – dese, sonymen qatar Aral teńizi aıma­ǵyn­da sýlandyrýǵa jaraıtyn, mol ónim alýǵa bolatyn 50 mıllıon gektar shuraıly da qunarly jer bar ekenin, qazirgi kúnde onyń onnan bir bóligi ǵana ıgerilgenin basa aıtady.

Atalǵan eńbekti oqı otyryp, avtordyń bir qaraǵanda mıǵa qonymsyz, biraq mánine tereń­deı úńilseńiz qısyndy oılaryn bas shaıqaı otyryp oqısyz, bir sózinde «Munaıdan belok, beloktan et alarmyz sonaý alys bolashaqta. Biraq kóp ýaqytqa deıin óte qajet et pen sútti biz maldan ǵana alatyn bolamyz. Bular barǵan saıyn barynsha qajet bolatyn taǵamdar.

Bıologııanyń keremeti men hımııanyń qudi­reti bara-bara munaıdan maı, kómirden et, aǵashtan nan jasaıtyn da bolady!» – dese, endi birde «Qazirdiń ózinde ádette mal ónim­derinen alynatyn kóptegen taǵamdar qoldan jasalady. Mysaly, ósimdik maıynan kádimgi «qaımaq» shyǵady. Soıanyń burshaqtaryn úgi­tip, jumyrt­qa untaǵyn alýǵa bolady. Sondaı-aq, sol soıadan kádimgi maldyń etinen túri de, dámi de esh aýmaıtyn, jasandy et alynady» degen nanymdy málimetter aıtady. Bolashaqta adam bala­sy­nyń aǵzasyna qajet beloktar «teńizder men muhıttar sýynan kóptep alyna bastaıdy, qazir­diń ózinde teńizden 52 mıllıon tonna beloktyq ónim óndiriledi, osynsha belok alý úshin jylyna 200 mıllıon bas iri qara maldy soıýǵa týra keler edi», – degen boljamdar jasaıdy.

Jýrnalıst osylaısha adamzattyń aldaǵy ómiri, tirshilik etý baǵyty týraly tolǵana kelip, qısyndy tujyrymdar jasaıdy, osylaısha oqyrmanyn tań qaldyryp, bas shaıqatady.

El múddesine adaldyqpen qyzmet etýdi oılaǵan azamat óz ultynyń ótkeni jaıly da et júregi eljireı otyryp qalam terbep, tarıhtyń sabaq alar tustaryn sanamalap kórsetip, ha­lyq­tyń jadynan óshirmeý baǵytynda da ónimdi eńbek etýi kerek degen oıdy Kamal Smaıylov aǵamyzdyń «HH ǵasyr qazaqqa ne ákeldi?» degen maqalasyn oqı otyryp jadymyzǵa túıgen­deı boldyq.

Táýelsizdikke qol jetkizgennen keıingi el eńsesin kóterýdiń qarapaıym qaǵıdasyn bylaısha kórsetedi: «Keýdesin soqqan pysyqtar ómir­diń tirshilikten, tirshiliktiń turmystan, tur­mys­tyń ekonomıkadan, sharýashylyqtan bastalatynyn umytady, umytady emes bilmeıdi, bilmeıdi emes, túsinbeıdi. Keýde uryp, uran salǵanǵa sheber. Táýelsizdik úshin sharýashylyq isteý kerek». Osy aıtylǵan pikirdi oqyǵanda, osy qaǵıdany qoǵam músheleri búginde umyt­paı, jadymyzda ustasaq utar edik aý degen oı keledi.

Pýblısıst HH ǵasyrdyń dramalyq kórinisi dep daladan, aýyldan qonys aýdarǵan qazaqqa qalada jumys pen páterdiń berilmeý saıasaty dep kórsete kelip, bul jaıly bylaısha oı túıedi: «óndiris oshaq­taryn syrttan kelgen adamdar saldy da, sonda turaqtap qaldy. Qurylysshy, jumysshyǵa aınalyp, óz astanasynyń ózinde oryn tımeı, azshylyq bolyp qalǵan qazaq, sol qaptaǵan qalalardyń tórine erkin shyǵa almaı, bosaǵa­synda otyryp qalyp júrdi».

О́tken ǵasyrdyń bizge tartqan taǵy bir «syıy» jaıly jýrnalıst bylaısha oı tolǵaı­dy: «Zamanymyzdyń eki uly oqıǵasy – kosmos­ty ıgerý men tyńdy kóterý Qazaqstan enshisi­ne tıdi, Qazaqstan jerinde boldy dep maqtan­dyq, masattandyq. Biraq, Qazaqstan jeri dedik, «qazaq jeri, qazaq eli» deı almadyq».

Al Semeı dalasyndaǵy ıadrolyq polıgon jaıly pýblısıst bylaısha tujyrym jasaıdy: «Eki ǵana bombanyń zardabyn kórgen, osy ýaqytqa deıin qasiretten arylmaǵan japondyq­tardan basqa atom alapatynyń otyna, órtine ábden sharpylǵan osy álemdegi jalǵyz halyq qazaqtar ǵana… Búkil adamzatty qorǵaý úshin qurban bolyp shalynǵan qazaq halqy. Bul da HH  ǵasyrdyń qazaqtarǵa tartqan sybaǵasy».

«Osy zamanǵy tehnıkasy bar qorǵanys zaýyttarynda qazaq kadrlary bolǵan joq. Bul saıasatta da qazaqtardyń sondaı jaýapty kúrdeli salalarda isteýge qabilet, bilimderi jete me degen kúdik ári osyndaı eldiń taǵdyry úshin mańyzy bar asa qupııa isterdi tapsyrýǵa degen senimsizdik baıqalǵan. Kemsitýshilik osy salada aıqyn kórindi. Dúnıejúzilik máni, mán-mańyzy bar álemdik deńgeıge shyǵýda talap qajet etetin jumystarda óziniń darynyn kórsetetin, derbes áreket jasaı alatyn sheshýshi salalarda qazaqtar az boldy. Onyń ornyna ulttyq kásip, psıhologııasyna jaqyn dep, qazaq jastaryn óne boıy shopan bolyp qoı baǵýǵa, saýynshy bolyp, sıyr saýýǵa shaqyrýmen bolǵan. Talaı daryndy jastar sondaı jumystarǵa ketken.

Shamalap eseptegende, 50 – 60-jyldar ara­ly­ǵynda Qazaqstannyń halqy 1939 jylǵa qaraǵanda 5 mıllıon adamǵa kóbeıdi. 1959 jyly 10 mıl­lıonǵa jetti. Biraq munyń qazaqtar úshin qýa­ny­shy bolmady. Qazaqtar úlesi 58,7%-dan 29,8%-ǵa deıin kemidi. Sóıtip, Respýblı­kaǵa atyn bergen, osy jerdiń túpkilikti ıesi, qazaq ulty az halyqqa aınalyp, úshten birine (2,9 mln.) jetpeı qaldy. Bul tek demografııalyq uǵym ǵana bolmady. Saıası mán berildi buǵan. «Eger qazaqtar bar halyq­tyń úshten biri ǵana bolsa, onda ol halyq osyndaǵy baılyq, ıgilikterdiń de úshten birine ǵana ıe bolýy, qol sozýy tıis. Odan kópke qaqysy joq» degen uran shyqty. Onyń qosqan úlesi úshten biri bolsa, sińirgen eńbegine, atqarǵan jumysyna qaraı áleýmettik úles – sybaǵasyn da sonsha alatyn bolsyn. Sodan órbip «saıası basshy kadrlar, stýdentter men ǵalymdar quramynda da qazaqtar úshtiń birinen aspaýǵa tıis» degen shart, talap, mindet qoıyldy». Ult tarıhyndaǵy osynaý ádiletsizdikterdi oqı kele ári sana talqy­sy­nan ótkize otyryp, «Táýelsizdik almaǵanda qazaq­tyń taǵdyry ne bolar edi?», «Qudaı ózi qoldaǵan eken!» demeske sharań qalmaıdy eken.

«Sonshama qazyna baılyqtyń ıesi qazaq eli sonyń ne ekenin, qaıda ketip jatqanyn kórgen de, bilgen de joq. Tazarǵan kúmisi men mysy, altyny men qalaıysy basqa jaqqa ketti de, shańy men tútini bizde qalyp jatty. Ortalyq mınıstrlikter qazyna qarymyna biraz qarjy bóletin, qaıtary­my sol bolatyn. Bar zardap zııanyn jer men el kórdi ǵoı. Eger óz qajeti úshin ǵana alsa, sonshama jer qoparylyp, astan-kesten bolar ma edi? Qazir Qazaqstanda alty mıllıard tonna qoqys qaldyq­tar jatyr. Burynǵy tabıǵı qazaq dalasynyń túr men turpatyn ózgertken, kólin shólge, topyraǵyn qumǵa aınaldyrǵan osy ǵasyr».

Kamal aǵamyz jany shyrqyraı qazaqtyń joǵyn joqtap, shyndyqtyń betin ashqanymen, zardaby jergilikti halyq úshin zil batpan máselelerdiń sheshimi búgingi kúnde tabyldy ma, álde «baıaǵy jartas bir jartas» kúıinde qalyp otyr ma degen saýal til ushyna orala beredi.

О́z ultynyń ótkeni men búgini jaıly et júregi eljireı otyryp qalam terbep, «jumsaq tilmen sıpaı qamshylaı otyryp», «eshkimniń saǵyn syndyryp, taýyn shaqpaı, bátýasyz aq­pa­rattyq shaıqastardyń otyna maı shashpaı, jýr­nalıstik ádepti aıaqqa baspaı júrgen, ush­qyn shashatyn oılarynyń aýqymdylyǵy­men, maqala­lary­nyń ishindegi sóılemi túgil, útirinen kúpir­lik baıqalmaıtyn tartymdy­lyǵy­men tań­dan­dyrǵan» Kamal Smaıylovtyń shyǵarma­shylyq ómiri búgingi urpaqqa úlgi bolyp qalmaq.

Saǵymbaı QOZYBAEV,

Oryntaı OShANOVA.

Almaty.