Zerde-zeıini bólek qalamger

Senbi, 29 jeltoqsan 2012 7:16

Qoly uzaq jyldar boıǵy stalındik kisen-tusaýdan bosasymen jazý-syzýyna aıyryqsha ashqaraqtyqpen kiriskenderden meniń alǵashqy tanysqandarymnyń biri – famılııasy qajy atasy Sháshkeniń atyna jazylǵanynda zamana yrqyna saı orysshalaý reńk alyp ketken Zeıin Júsipbekuly Shashkın aǵamyz edi.
Máskeý Akademııasynyń Ádebıet teorııasy kafedrasynyń aspıranty kezim. Nelikten eke­nin, kafedra maǵan dıssertasııalyq zertteý ta­qyrybyn belgileýdi tym kesheýildetip jiberdi. Bastaýysh partııa uıymynyń jınalysynda sóılep, úsh jyldyq oqýdyń eki jylyn taýys­tym, ózge aspıaranttardyń bárine dıssertasııa taqyryby belgilengeli qashan, al maǵan kúni búginge deıin zerttep taldaıtyn eshteńe atalǵan joq dep renish bildirdim.

Senbi, 29 jeltoqsan 2012 7:16

Qoly uzaq jyldar boıǵy stalındik kisen-tusaýdan bosasymen jazý-syzýyna aıyryqsha ashqaraqtyqpen kiriskenderden meniń alǵashqy tanysqandarymnyń biri – famılııasy qajy atasy Sháshkeniń atyna jazylǵanynda zamana yrqyna saı orysshalaý reńk alyp ketken Zeıin Júsipbekuly Shashkın aǵamyz edi.
Máskeý Akademııasynyń Ádebıet teorııasy kafedrasynyń aspıranty kezim. Nelikten eke­nin, kafedra maǵan dıssertasııalyq zertteý ta­qyrybyn belgileýdi tym kesheýildetip jiberdi. Bastaýysh partııa uıymynyń jınalysynda sóılep, úsh jyldyq oqýdyń eki jylyn taýys­tym, ózge aspıaranttardyń bárine dıssertasııa taqyryby belgilengeli qashan, al maǵan kúni búginge deıin zerttep taldaıtyn eshteńe atalǵan joq dep renish bildirdim.

Syn ataýlynyń baǵasy ushyp turǵan qadirli kezi. Ile-shala qorytyndy jasaldy. Dıssertasııany «Kazahskıı roman ı sovremennost» degen taqyrypta jazatyn boldym. Osynyń aldynda ǵana Almatyda Evgenııa Lızýnovanyń «Sovremennyı kazahskıı roman» atty kitaby jaryq kórgen-di. Ǵylymı jetekshim, KSRO Ǵylym akademııasynyń múshesi, doktor, professor, kóp ultty sovet ádebıetiniń ataqty bilgiri, Maksım Gorkıı atyndaǵy álem ádebıeti ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Georgıı Iosıfovıch Lomıdzemen aqyldasqa kele, meniń dıssertasııalyq jumysym Lızýnova shyǵar­ma­syna qaı jaǵynan da uqsamaýy tıis dep uıǵa­rystyq. Atalmysh eńbek qazaq romanynyń ıdeıa­lyq-estetıkalyq mán-mazmunyn, ádebı proses­tegi ornyn anyqtasa, meniń jumysym taqyry­by­na sáıkes qazaq romanyn naqtyly ádebı-teo­rııalyq problemasy turǵysynan saralaýǵa tıis.
Zamanaýılyq (sovremennost) – jeke dara ıdeıalyq estetıkalyq kategorııa esepti. Roman – jeke ómir eposy bolǵanda, ózi jazylyp otyrǵan ýaqyt tynysymen árdaıym etene. Munda batyrlar jyrlaryndaı epostyq dıstansııa saq­tal­maıdy. Tarıhı taqyryp pa, keshegi Uly Otan soǵysy týraly ma, já bolmasa búgingi dáýir jaıynan ba, – qaı taqyrypqa jazylsa da roman HH sezden keıingi dáýir talaptaryna qalaı jaýap berip otyrǵandyǵy turǵysynan taldanýy kerek. Jaryqqa shyqqandary nendeı tolǵaqty problemalarǵa nazar tigedi, mazmuny men pi­shi­ninde jańalyq, ózgeris bar ma, bolsa qandaı, qoramsasyndaǵy tıptendirý quraldaryn qalaı­sha paıdalanyp otyr? – dıssertasııa mine, osy máselelerdiń sheshimin tabýy lázim.
Kandıdattyq mınımýmdy tapsyra júre, qazaq ádebıeti shyǵarmalaryn qunttap oqýymdy úzbegenmin. Dıssertasııa jazýǵa daıarlyq ústinde eńbegimniń eki birdeı taraýyna tikeleı qatysty, Keńes ýaqytyndaǵy eń ótimdi taqyryp – revolıýsııalyq jáne óndiristik roman janrlarynda jazylǵan «Tań atty» (1956), «Toqash Bokın» (1958), «Temirtaý» (1960), «Doktor Darhanov» (1962) syndy týyndylardy taldap tek­serýdi birden josparladym. Bul shyǵarma­lar­dyń avtory – Zeıin Shashkınmen qalaıda aqyl­dasý kerek degen oıdy da bir búıirime jazyp qoıdym. Oǵan qamshy bolǵan jáne bir jaıt – ádebıet janry jaıyndaǵy aıtys-tartystarǵa udaıy belsene aralasyp júrgenderden Zeıin Shashkınniń alǵyrlyǵy, teorııalyq jaǵynan ozyqtyǵy basqany qaıdam, ózime qatty áser etken. Jas shaǵynda bes jyl boıy Máskeý mekte­binde oqyǵanynda ýaqytyn bos jibermegendigi sezilip turatyn.
Dıssertasııanyń alǵashqy nusqasyn qalaıda 1965 jyldyń aıaq shenine deıin 4-5 aı shamasynda bitirýim kerek dep maqsat qoıǵandyqtan, Almatydaǵy eki aılyq demalys bas almaıtyn úzdiksiz jumys ústinde ótti. Sol kezde ǵoı Zeıin aǵamen kezdesýdiń sáti túskeni.
Abaı dańǵylyndaǵy uzynnan-uzyn sozylǵan eńseli kóp qabatty úıdiń 25-páterinde turatyn Zekeń jýrnal stolshasynyń qasynda alasalaý kresloda jazý jazyp otyr eken. Aldynda jaıylǵan paraq-paraq qaǵazdary qalyń jumys ústindegi qarbalasty aıǵaqtaıdy. Shot mańdaı, tompaqtaý ótkir kózdi, qýqyl tartqan óńi sýyqtaý adam. Biraq, meni kórgen boıda júzi birden jylydy. Erniniń sýaǵaryna qoıǵan tórt tekshe murtyn suq saýsaǵymen sıpap qoıyp, sál kúlimsirep, bergen sálemimdi daýsyn kótere jyly qabyldady. Meni jaqyn tartatyn dos, jarandar Sherıazdan demeı, Sheken deýshi edi. Bul kisi de sóıtti. Inisindeı jaqyn tartatynyn bildirgisi kelgeni me, qosalqy atyma «jan» degen jalǵaýdy jáne qosty.
– Shekenjan! «Qazaq ádebıetindegi roman janry týraly aıtysqa qatysqanyń durys bol­ǵan. «Áńgimeni suıyltyp almaıyq» degen maqa­lańdy oqydym…
Mundaıdy orys aǵaıyn «byka za roga» deıdi. Ár mınýtym sanaýly maǵan Zekeńniń qysyr áńgime aıtyp, otyryp almaı, birden iske kóshkeni qatty unady.
Keıin jazýshy men izdenýshi dıssertant hat jazystyq. Men eki, ol kisi – úsh dúrkin. Meniki – jazýymdy KazGÝ-de oqyp júrgende oqyǵan dáristerdi qaǵazǵa buljytpaı túsiremin dep buzyp alǵandyqtan mashınkada basylady. Qol­men súıkektetsem, keıde basqany qoıyp, óz jazǵanymdy ózim tanymaı qalamyn. Al, Zekeń bir sózin syzbaı tasqa basqandaı etip anyqtap jazady eken. Ár qarpin móldiretip túsiredi. Muny eske alyp otyrǵanym, úıindegi áńgime sol hattarda jalǵasyn tapty. Kelmeske ketken qaıran aǵalardyń ár sózi biz úshin búginder baǵa jetpes asyl múlik, qazyna ǵoı. Bergen aqyl-keńesteriniń birin qaldyrmaı, buljytpaı túgel túsirsem be deımin.

Ár ǵylymnyń óz tili, sózdik quramy, leksıkasy, qalyptasqan oılaý júıesi bolady. Buǵan deıin ocherk, feleton, basqa da gazet janrlarymen kóp aınalysqan men, ádebıettanýǵa kelgende bas kezinde ár qadamymdy sanap basqandaı halde júrdim. Al, Zekeń tis qaqty ádebıet­taný­shy da. Ne másele qozǵa, birden saıraı jóneledi. Jáne aıtqanynyń bári kózi mólıgen dısser­tant­tyń «qyshyǵan jerinen» tıedi. Ásirese, kórkemdik formany saralaý jaǵyna kelgende Máskeýdiń talaı qasqa jaısań ǵalymdarynan kem soqpaıtyny qaıran qaldyrady.
Kókeıde júrgen suraǵymnyń biri «Toqash Bokın» romany týraly edi. Saýalymdy jaıyńqyrap qoıdym.
– Toqash beınesi boıaýy qanyq shyqqan. Oǵan daýym joq. Naǵyz «janyp turǵan jalyndy ot». Biraq, sóılegen sózderi tym qarapaıym, kelteleý me, qalaı? Bıik ıntellekt adamy aýyr salmaqty oı shytyrmanyna berilmeýshi me edi? Osydan baryp, roman men bizdiń zamanymyzdyń úndes­tigi qandaı dárejede?– degen suraq týady…
Ýaı dersiń, sonda ǵoı Zekeńniń sózdi fontansha atqylatqany. О́z basym keıde aýzyma sóz túspeı oıymdy qojyratyp alamyn. Al, Zákeń ushqyr tulpardaı birden kósile jóneledi eken. Jáne artyq sóz shyǵyndamaıdy. Bári sanaýly, shotqa qaqqandaı esepteýli.
– Shekenjan, baýyrym! Jazýshynyń yǵyn esetin suraq qoımaǵanyńdy qup kóremin, – dep, syn kótere biletinin sezdirdi. Sonan sońǵy aıt­qa­ny: avtormen aqyldasqanyń – jón-josyqty bi­letindigiń. Kóp nársede járdemim bolýǵa tıis. Ishten shyqqan shubar jylan, kóp jaıdy bas­qa­dan artyq bilem. Al, pikirimdi qabyldaý, qa­byl­damaý, ol – óz yqtııaryńda, – dep, biraz tynystady. Sonan soń romanynyń jazylý máneri­ne kóshti.
– «Toqash Bokın» atty romanymnyń ár taraýyn men keıipkerlerdiń biriniń áseri arqyly berýge tyrystym. Sondyqtan onyń oı-sezimi eli­miz basynan keship jatqan oqıǵalarmen aıyr­ǵysyz juptastyqta beriletini tabıǵı nárse. Bir taraýdy úsh-tórt geroıdyń kózimen baıandaýdan oqyrmannyń áseri ala-qula bolatyny daýsyz. Galına Nıkolaevanyń «Joldaǵy shaıqas» romany («Bıtva v pýtı») osy jaǵynan kemshin. Onda oqıǵa bir keıipkerdiń kózimen sýrettelip otyrady da, kenet ony qaldyryp basqa geroıdyń aýzyna qaratady, sonan soń bastapqysyna qaıta oralady. Bul tásil tym jıi qoldanylady da, romannyń oqylýyn aýyrlatady.
Men geroıdyń ózi ishin ózi ashýyna kóp mán beremin. Ishki monologsyz obraz qan-sólsiz shy­ǵady. Tipti qatyp-semgen qýyrshaq tárizdi bolady, harakteri ózgerip óspeıdi dep aıtar edim. Bul – bir. Ekinshi, jaǵymdy bas keıipkerdiń ishki monology avtorlyq sheginisti aýystyra alady. Sonysy tıimdi. Avtordy orynsyz ýaǵyzshyl­dyqtan boı tartqyzady. Ol shyǵarma oqıǵala­ryna aralasa berse, oqýshysynyń seniminen aıyrylyp qalýy múmkin.
Osy tusta Zekeń óz zamanynyń ádet-ǵurpyna saı Engelske júgindi. Sózin orysshasynan aýdarmaı sol kúıinde keltirdi: «Chem bolshe skryt vzglıad avtora, tem eto lýchshe dlıa proızvedenııa ıskýsstva».
– Ishki monologty, – dedi jazýshy odan ári, – men úshinshi jaq arqyly jetkizýge umtyldym. Iаkı geroı ózi týraly úshinshi jaqtan sóıleıdi. Keıde adam ózine ózi: «Áı, Zeıin, seniń bul ne etkeniń?» – demeýshi me edi. Basqa amal – birinshi jaqtan: «Men munymen kelispeımin» degen tárizdi.
Stendal bir kezde qysqa, anatomııalyq jilikteý stılinde jazatyn qalamgerge syılyq berer edim dep qııaldanady eken. Qysqa jazý –qarapaıymdylyqqa jatpaıdy, – dep endi meniń qoıǵan suraǵymdaǵy synǵa jaýap qaıtardy. – Qysqa sóılemniń qary bulshyqty bolady, dedi. Sóz tastasy da ebdeıli, shıraq shyǵady. «V nasheı proze vse eshe zanımaet mesto vostochnaıa vıtıevatost, ınogda ıazyk poezıı vyryvaetsıa v stroı rechı prozaıka», – dep orysshalady. Kózime kózin qadap, sondaıdan saq bol degendeı suq saýsaǵyn kóterdi:
– Keı-keıde, jas synshylardyń psıhologııa­lyq taldaýdyń jóni solaı eken dep kóp sóz­dilikke, bastaýyshy men baıandaýyshynyń araly­ǵy kósh jer, ezip kópirip myljyńdyqqa salynatyn jazýshyny dáripteıtini bar. Soǵan abaı bolýǵa kerek. Zamana aǵynymen eseptespeske bolmaıdy. Sol revolıýsııany sýrettegen romandarda, Sholohovtyń «Tynyq Donyndaǵy» Grı­gorııdiń nemese «Kóterilgen tyńdaǵy» Davydov pen Nagýlnovtiń sózi qanshalyqty «ıntellektýalno» shyqqan? Jalań sosıologızmge uryn­baýdyń ózime tapqan amalyn aıtaıyn. Igor Savvın ekeýmiz «Bokın» boıynsha kıno­ssenarıı jazdyq. Máskeýdiń kıno qaıratkerleri talqylaý ústinde bizdiń geroıymyz Toqash Bokındi adamgershildigi úshin maqtasa, munyń ózi, sózsiz, joǵaryda aıtqanymdy rastaıdy…
Sonsoń kúle otyryp jáne eskertkeni: shy­raǵym, synǵa syn aıtty dep renjime. Jańa ázirde «Sizdiń geroılaryńyzdyń oı kóńilinde óz-ózimen eki jaq bop sóılesýin, ne basqa bireý­men oısha sóz jarystyrýyn ishki monolog deýden góri ishki dıalog dese qalaı bolady?» – dediń. Bul seniń óz tapqanyń. Onyńa kelisemin…
Osy tustarda Zekeńniń jóteli kúsheıip bara jatqan soń suraǵymdy kilt doǵardym. Bir ókpesin operasııa jasap alyp tastaǵan dep estigenmin. Jáne sháı da kelip qalǵan edi.
Zekeńe endigi suraqtarymdy Máskeýge bar­ǵanda hat arqyly jazyp jiberetinimdi aıttym. Qoıǵan sharabynyń bir rıýmkasyn ǵana ishtim. Isher aldyndaǵy tostymdy qysqa qaıyrdym.
– Qadirli Zeıin aǵa! Beti arshylǵan qaınardaı, týǵan halqyńyzdyń rýhanı sýsynyn áli de talaı qandyryp, boıyna qýat, keýdesine jiger beretinińizge kámilmin. Tek Alla jar bolsyn! Tozaqtan juqtyrǵan dertten saýyǵyp ketińiz. Júz jasańyz!
Zekeń rahmetin aıta otyryp basyn shaıqady. Maǵjan aqyn aıdaýda júrip feldsher maman­dyǵyn alypty. Meniń Itjekkende tyndyrǵan sharýam – dáriger dıplomyna ıe boldym. Sonyń jaqsy jaǵy – ózimdi emdeý tásiline jetikpin. Jamany – endi qalǵan saparymnyń sholaq shaqyrymyn shamalaımyn. Árıne, tiri qalǵa­nym­nyń ózi olja. Qolyma qalamymdy qaıtary­symen azyn-aýlaq birdeńe istegen sııaqtymyn. Soǵan da shúkirshilik. Menimen bir kamerada res­pýblıka Joǵarǵy sotynyń basshysy jatty. Sol aǵa aqyl qosty:
– Qaraǵym, basyń jas. Jıyrma bestesiń. Kúsh-qaıratyń der shaǵynda. Sondyqtan uzyn etektilerdiń (NKVD jendetteri.– Sh.E.) uryp soǵyp, shybyn janyńdy kózińe kórsetkenine qalaıda shydas ber. Aıyptymyn dep qol qoı­dyń-aq, sharýam bitti dep esepte.
Bir kúni ıtshe tepkilegennen esimnen tanyp qalyppyn. Kameraǵa súırep ákelip tastaǵan bolýǵa kerek. Kózimdi ashsam, usqyny júrek sýyldatar saıtan ba, jyn ba, áldene ne, maǵan kózi shaqyraıa qarap jatyr. Talyp ketippin. Esimdi jıǵanda baryp túsindim. Bul kameranyń bir qabyrǵasy aına eken. Álgi záremdi ushyrǵan usqynsyz jalmaýyz – ózim ekem… Abaı sózin ózgertińkirep aıtqanda, sol qýǵyn-súrginniń tabannan ótip mańdaıyńa jetip qurystyratyn syzy bostannyń rahatyna belsheńnen batyp júrseń de qalmaıdy eken…
Qoshtasarda Zekeńnen «Doktor Darhanov» romanynyń orysshaǵa aýdarylǵan qoljazbasyn surap edim, ol: «Bul shyǵarmamnyń tárjimási jaıynda sátsizdikke ushyradym. Máskeýde Semen degen aýdarmashym eki jyl ustap, túk istemegen soń ózim qaıtyp alyp, Almatyda jerles jazýshymyz Kýzmınge jasatyp jatyrmyn. Al, ekinshi danasy – jańaǵy aıtqan Semende. Soǵan baryp erkine qoımaı qaıtaryp al. Maǵan jiberem dep, jibermeı aldap júr», – dedi. Keıin hatynda álgi aýdarmashynyń úıiniń adresin, telefonyn jazyp jiberdi. Tek eskertkeni: biraq, sen telefon soqsań roman kerek edi dep aıtpa. Zeıinniń sizge bergen haty bar edi de. Áıtpese, tańerteń saǵat segizde týra jetip bar da ornynan bas… Ne qylsa da sol qoljazbany almaı qoıma. «Darhanovty» Máskeýde bir úlken jýrnal basamyz dep otyr. Endigi másele – aýdarmashyda.
Aǵanyń aıtqanyn eki etkenim joq. Biraq, tapsyrmasyn oryndaýdyń sáti túspedi. Eshteńe óndire almaǵanymdy aıtyp hat jazdym. Jáne jazýshynyń tvorchestvolyq sheberhanasy ha­qyn­da ózara aqyl qosysý retinde birer pikir aıtqan boldym.
«Ardaqty Zeıneke!
Aıtqan Semenińizge bardyq. Apyraı, netken bezer: tilin shaınap mańyna jýytar emes. Meniki ánsheıin bosqa dalaqtaý boldy. «Zeıný ıa v pısme vse napısal…», bálen-báshtúgen dep, meni qoıyp Sizdiń ózińizge de «Darhanovtyń» podstrochnıgin bere almaıtynyn aıtty. Endi «Drýjba narodov» jýrnalyndaǵy joldastar­dyń ózderin salyp kórmesem…
Zeıneke! Sizge bir qýanyshty habar aıtqaly otyrmyn. Súıinshisi ózimdiki. Keshe «Drýj­ba­nyń» ýaqytsha bas redaktory Salahıanmen júz­destim. Siz týraly surastyra kele, redaksııa portfe­linde jas jumysshylardyń ómirinen (sirá, «О́mir tynysy» bolý kerek) bir povesińiz jatqanyn, ózderiniń jarııalaıtyn oıy bar ekenin aıtty.
Sodan áńgimemiz birte-birte Sizdiń tvorches­tvo­ńyzǵa aýysty. «Ego kraskı slıshkom odnoobrazny». Geroılaryn sýrettegende aq pen qara boıaýdy ǵana qoldanady dedi… Men daýlasyp Qaıyrdy qaıtesiz? – dedim. Jalpy osy jóninde ózińiz ne aıtar edińiz?…»
Kóp keshiktirmeı 1966 jylǵy 2 qańtar kúni jazǵan jaýap haty keldi. Sodan úzindi:
«Shekenjan!
Qolyńdy qystym.
… «Temirtaý» jaıynda bir aýyz sóz. Bul roman úlken aıtys, talas týdyrdy. Sonyń ózi romannyń kúshtilik jaǵy ma deımin. Shyǵarma oı týdyrady, alǵa jeteleıdi. Biryńǵaı boıaý degeni durys emes, ol romanda bir boıaýmen sýrettelgen bir-aq adam bar. Ol – Músilim. Biraq, iske kelgende ol – sheber, qaýyrt isteıdi. Ju­mysqa berilgen, ysylǵan ınjener. Ol jurttyń bárin Dámesh qusatyp qýǵyndaı bermeıdi. Sońynan ózin jaqtaıtyn top ta ertedi. Gorkom hatshysy da senedi. Sondyqtan bir boıaý degeni meniń ádebıetshi protıvnıkterimniń shyǵaryp alyp júrgen dálelsymaǵy… Dámeshtiń minezine qulyq salyp, taldap qarashy: ótkir de batyl, bilimdi de jańashyl. Ekinshi jaǵynan tıisti jerinde áıeldik minezdiń saldarynan tolqyp, uıalyp sheginip te qalady. Kóz jasyna da ıe bola almaı qalady. О́ziń aıtqan Qaıyr she?
Jaqynda Dombrovskııdiń perevody shyǵa­dy. Sony óziń de, Lomıdzege de oqyt. Romannyń qazaqsha tekstine jaqyn».
Bul úzindige biraz túsinik bere keteıin. A.Sam­sonııa jasaǵan «Temirtaý» romanynyń al­ǵashqy aýdarmasy 1964 jyly BLKJO Ortalyq Komıtetiniń «Molodaıa gvardııa» baspasynan ja­ryq kórdi. Aýdarmasyndaǵy kinarattarǵa qara­mas­tan (orynsyz qysqartýlar, oıdy burmalaý), 65 myń dana tırajben shyqqan, tartymdy oqy­la­tyn, jazýshynyń óz tilimen aıtqanda «oı týdyratyn, alǵa jeteleıtin», árqıly pikir týǵyzatyn kitap tez tarap ketti.
Kitapqa kóz salsańyz, búgin de oıǵa shomdyrady. Keshegi alyp derjava – Keńes Odaǵynyń ydyraýynyń túpki sebepterine qanyǵa túsesiz. Jas ınjener Dámeshtiń hatynda kóterilgen tehnıkalyq progress máselesi qazaq jazýshy­synyń sóz saptaýynda eldiń bylaıǵy taǵdyryn sheshetin másele. Romandaǵy tartys Dámesh jeńisimen aıaqtalady. «Qazaqstan Magnıtkasy» atalatyn alyp metallýrgııalyq zavodtyń dırektory Qaıyr ǵashyǵy Dámeshti súıse de, kóp ýaqyt boıy bas ınjener, kertartpa Músilimdi qoldaıdy. Tek SOKP Ortalyq Komıtetiniń plenýmy tehnıkalyq progress máselesin qaraǵan jerde ǵana jıyrma shaqty jyl boıy kúni-túni istep ábden tozyǵy shyqqan zavod tehnıkasyn jańalaýǵa kirispek bolyp, bir jaǵy Dámeshtiń de kóńilin tabady. Roman sońynda Dámesh pen Qaıyrdyń Temirtaý etegindegi kól jaǵasynda qol ustasyp serýendep júrgenin oqımyz.
Sosıalıstik realızmniń shyǵarmasy kommý­nıstik rýhtyń jeńisimen aıaqtalatyny tabıǵı nárse. Al, is júzinde sosıalızm men kapı­ta­lızmniń qyrǵıqabaq soǵysynda qaısysynyń jeńip shyqqany endi barshaǵa aıan. Munaı turbasymen ǵana kún kórgen, tehnıkasy artta alǵan Keńes Odaǵynyń irgesi qara altynnyń baǵasyn básekeles dushpan lager ádeıi kúrt arzandatqanda, shaıqala bastady. Aqyry alyp memleket jer sharyn jańǵyryqtyryp gúrs etip qulady. Biraq, buǵan qarap romandy kemsitýge bolmaıdy. Bolmaıtyny – romannyń másele qoıylysynyń zárýliginde, ýaqyt synynan ót­ken durystyǵynda. Onyń ber jaǵynda kór­kemdik tartysynyń tarıhılyq sypaty qandaı. Harakterleriniń som bolattaı quıylǵandyǵy da – romanǵa erekshe ár berip tur.
Romannyń ár taraýynyń oqıǵasy, qaıtalasa artyqtyǵy joq, belgili bir keıipkerdiń turǵy­synan, sonyń áserimen beriledi de, kelesi taraýda basqa bireýiniń sol oqıǵany ózinshe qabyl­daýy sýretteledi. Bul tásil oqyrman nazaryn ózine qaratýy ústine keıipkerlerdiń harakterin birte-birte ashýǵa septesedi. Dámesh – kimniń de ataq-dańqyna jyǵylmaıtyn tákappar sulý. О́zin qulaı súıetin Eńbek Eri Orazǵa degen sezimi baýyrmaldyqtan artylmaıdy. Sol ýaqyttyń kórnekti tulǵasy Qaıyrdyń bultalaq minezin Tomırıs, Álııa, Mánshúkteı apalaryna tartqan ór júrek arýdyń jaqtyrtpaıtynyn túsiný qıyn emes. Esińde myqtap qalatyny zamana geroıy Dámeshtiń mahabbat hıkaıasynan góri, sıýjet tartysynyń astaryndaǵy alysqa mezgeıtin dá­ýirlik oı-parasaty. О́jet qyz hatynda aıtylǵan usynysty jobadan iske aınaldyrýǵa baryn salady. Ne qıyndyqqa qasqaıyp qarsy turady. Zavodtaǵy avarııaǵa ózin kináli sanaǵa­nymen, júnjip jasymaıtyny, bolǵan apattyń ózi de zavodtyń tehnıkalyq artta qalýynan saldary ekenine berik senimdiliginen edi.
Dámesh tıptik jaǵdaıdaǵy naǵyz tıptik harakter. Onyń hatyndaǵy shyndyq – tek Qazaq­stannyń ǵana emes, AQSh, Anglııa, Japonııa, basqa da kapıtalıstik elderden tehnıkalyq ja­ǵy­nan kósh keıin qalyp, tym qursa halqyn asy­raýǵa qarajat taba almaı, 100 mıllıard dollar qaryzǵa batyp, onysyn óteı almaı ólýsirep bara jatqan sorly júıeniń de shyndyǵy bolatyn.
Dámesh kózge uryp turǵan shyndyqtan qo­rytyndy shyǵaryp, tıisti sharasyn qoldan­ba­sań turalaısyń, «Atom ǵasyrynda kommýnızmge esek­­­tiń búıirin tepkilep jete almaısyń!», deıdi. Jazýshy bul úlken oıdyń aqıqattyǵyna kish­ken­­­taı kórkem detaldyń kúshimen de kóz jetkize bilgen. Sehta smena bastyǵy Dámesh pen metallýrg Orazdyń arasyndaǵy áńgimege qulaq túrelik.
Oraz: Biz bolat qorytýdy bes saýsaǵymyzdaı bilemiz. Másele onda emes. Ýaqyttan utsaq qoı. Bolattyń qorytylýyna segiz saǵat ketedi. Sony joq degende bir saǵatqa qysqartsa. Mine, qaıda másele.
Dámesh: Bir fılosof ómir ólshemi – ýaqyt depti.
Oraz kóńildene: endeshe men ýaqytty aýyzdyqtaıtyn basqa fılosofpyn, – deıdi.
«Temirtaý» romany kótergen ýaqyttan utý problemasy qazir de eskirgen joq. Ol problemanyń endigi aty – «ınnovasııa». Búkil el sharýashylyǵyna jańa tehnıka men tehnologııa, eńbek uıymdastyrý men basqarýdyń tyń formalaryn engizýdi qarajattaý bolady.
«Temirtaý» romanynyń eń sońǵy betterinen Qazaqstan Magnıtkasyna komsomol joldaýymen 500 qazaq jastary kele jatyr, olar bolat pen shoıyn qorytýshylarynyń jańa urpaǵyn qu­ra­maq degen qýanyshty habar oqımyz. Sol jas­tar jasaǵynyń arasynan sýyrylyp Nursultan Nazarbaevtaı qaıratker ósip tárbıeletinin jazýshy Zeıin Shashkın bilmese de bildi deýge haqymyz bar. О́ıtkeni, aýzy dýaly aǵanyń jańaǵy bes júz jas ulanǵa bergen aq batasynyń ishinde bolashaq Prezıdentimiz de bolǵany kúmán týǵyzbasa kerek.
…Zeıin aǵanyń dáriger esebinde ǵumyrynyń az qalǵanyn aıtyp shaǵynǵany da, ókinishke qaraı, tegin bolmady. Men Máskeýdegi oqýymdy támamdaǵan 1966 jyly ol ómirimen qoshtasty. Jolyqqanymda kózime jasamys kórinýshi edi. Endi baqsam, nebary 54 jasynda, jigit aǵasy kezinde kóz jumypty-aý…
«Drýjba narodov» jýrnalynyń sol 1966 jylǵy mamyr aıynda (№5) «Otkrytıe sovremennostı» degen maqalam jaryq kórdi. Sonda Zeıin aǵamen aqyldasýdan týǵan pikirler jarııalandy. Jazýshy Zeıin Shashkınniń «Temirtaýy» men «Doktor Darhanovy» ádebıetimizdiń sońǵy jyldarǵy daýsyz tabysy ekendigi dáleldendi. Jazýshynyń qarańǵy úıden shyǵa salysymen óskeleń ómirdiń órkenderin, jas qazaq ınjener-tehnıkalyq kadrlaryn qalaı tez tanyp ıgerdi degen sóz tikeleı aıtylmaǵanymen, aty zatyna saı, zeıini, zerdesi bólek qalamgerdiń tvor­ches­tvolyq tabysyn atap ótýge aıanyp qalǵanym joq. Keıinderi respýblıka baspa júıesinde is­tep júrgenimde Zeıin Shashkınniń artyna qal­dyrǵan murasyn jınap jarııalaýǵa atsalystym. 1974-1976 jyldary alty tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórip, týǵan eliniń ıgiligine aınaldy.
Sherıazdan ELEÝKENOV.
ALMATY.