Qaıyrymdylyq qaǵıdasy

Juma, 1 maýsym 2012 7:45

Qaıyrymdylyq qaǵıdasy nemese qoǵam qaıratkeri,

Parlament Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sabılıanov týraly oı-tolǵam

Qazaq qaýymynda esimi de, isi de qalyń jurshylyqtyń nazarynda júretin sanaýly azamattar bolsa, Nurtaı Sabılıanov so­lar­dyń sanatynda. Qandastaryna qa­rym­tasyz qaıyrymdylyqty udaıy ja­saǵan qazaq qatarynda tanymal. «Qashan? Qalaı?» dep suraq qoıý­dyń ózi artyq.

Juma, 1 maýsym 2012 7:45

Qaıyrymdylyq qaǵıdasy nemese qoǵam qaıratkeri,

Parlament Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sabılıanov týraly oı-tolǵam

Qazaq qaýymynda esimi de, isi de qalyń jurshylyqtyń nazarynda júretin sanaýly azamattar bolsa, Nurtaı Sabılıanov so­lar­dyń sanatynda. Qandastaryna qa­rym­tasyz qaıyrymdylyqty udaıy ja­saǵan qazaq qatarynda tanymal. «Qashan? Qalaı?» dep suraq qoıý­dyń ózi artyq. Buqa­ra­lyq bas­pasózde, elektrondyq aqpa­rat qu­raldarynda qanshama maqala, suh­bat, habar jarııalan­ǵanyn sanamalap shyǵýdyń ózi ońaı emes. О́z ba­sym ol týraly 1996 jyldan be­ri «Namys naıza­ǵaıy» atty de­rek­ti hıkaıat, «О́r namysty óz ulyń», «Nur jaýsyn saǵan, Nur­taı!», «Se­giz qyrly Sabılıanov», «Namysker», t. b. maqalalar jazyp­pyn. Men onyń ómirdegi maq­sat-mu­ra­tyn, tirshi­lik­tegi tanym-túsi­ni­gin birshama zerttegen sııaqtymyn.

Qaıyrymdy qazaq. Basqalar­dy bilmeımin, meniń uǵymymda onyń tulǵasyn taný – qaıyrym­dylyq qaınarynan bastalady, qaıyrym­dy­lyq qaǵıdasyna ne­giz­deledi. 1992 jylǵy 13 aqpanda «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Alǵashqy qarjy aýdaryldy» de­gen shaǵyn habar shyǵypty. Bu­dan 20 jyl buryn. Onda Jel­toq­san qurban­da­ryna eskertkish or­natýǵa qoǵam­dyq qor ashylǵaly jatqany, al soǵan alǵashqy bolyp «Saryarqa» aksıonerlik qoǵamynyń bas esep­shisi Nurtaı Sabılıanov óz qalta­synan 1000 som salǵany jazyl­ǵan. Bul onyń qoǵamdyq oı-pikirge qozǵaý salatyn eń alǵashqy qaıy­rymdylyq kómegi bolatyn. Bul kezde Jel­toq­san kóterilisinen be­ri alty jyl ótse, Táýelsizdik alǵa­ny­myz­ǵa áli bir jyl da tolǵan joq edi. Jeltoqsandyqtar úshin ja­ny shyrqyrap jasaǵan bul se­nimdi de batyl qadamy kezdeı­soq­tyq emestigine ýaqyt ózi kóz jet­kiz­di. Nurtaıdyń alǵashqy qaıy­rym­dy­lyq kómegin jeltoq­sandyq­tar­ǵa arnaýynyń ózinde úılesim­di sáı­kestik bary baı­qa­lady. О́ıt­keni, 1986 jylǵy yzǵar­ly Jel­toq­san­da Alańǵa shyǵyp, aqyryp teńdik suraǵandardyń biri – osy Nurtaı Sabılıanov bolatyn.

Onyń ómirbaıany óziniń myń­daǵan zamandastary sııaqty, qa­ra­paıym aýyl tirshiliginen tamyr tartqan. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aıagóz aýdanyndaǵy Shynqoja batyr atyndaǵy aýylda kindik qany tamǵan, mektepte bilim alǵan, túlep ushqan uıasy. Mektepten soń týǵan aýylynda uıymdastyrylǵan komsomol-jas­tar shopandar brıgadasynda qa­lyp, eńbek jolyn «qazaqtardyń mańdaıyna jazylyp qoıylǵan kásip» – qoı baǵýdan bastaıdy. Qoı baǵa júrip, oı da baǵady. Joǵary bilim alýǵa, oqýǵa talpynysy alǵashqyda kedergisiz bolmady. Áskerde boryshyn ótep kelgen soń da kóp qıyndyqtardy kóre júrip aqyry maqsatyna jetedi. Almaty Halyq sharýashy­lyǵy ınstıtýtyn býhgalter-ekonomıst mamandyǵy boıynsha tá­mam­daıdy. Eńbekten qol úzbeı júrip-aq zańgerlik mamandyqty da qosa ıgeredi. Osylaısha, ol óziniń kózdegen maqsatyna qalaı­da jetýdi, sol jolda tabandy­lyq­pen kúresýdi ómirdiń qaına­ǵan ortasynda shyńdala júrip meńgergen. Kóp balaly otbasynda tálim-tárbıe alǵandyqtan da bolar (ákesi Salıh pen sheshesi Tursynhan 9 perzentti aıaǵynan tik turǵyzyp, azamat qataryna qosqan), Nurtaıdyń qolynda bar­dy qoltyǵynyń astyna tyq­paı, qasyndaǵylarmen bólisýge daıar turatynynyń túpki syry tereńde. Ol eń aldymen áke, sheshe meıirimimen qosa, aǵanyń ala­qanyn, apaılarynyń aınalyp-tolǵanǵanyn kórip ósse, ózi de b­aýyrlary men qaryndastaryna qa­raılasa júrip erjetti. Kórshi­ge kómek, aýyldasqa sálem, aǵaı­ynǵa qaıyrym jasaýdy ol qara­paıym qazaq aýylyndaǵy otbasynda qalyptasqan daǵdy-dás­túr­den aldy. Qanyna sińirip, mıyna toqydy. Ol bala jastan-aq myna ómirde adamdar bir-birine kómekke umtylyp, qıyndyqta qolushyn berip, taryqqanda jár­dem jasap, qaıyrymdylyq pen qamqorlyq arqyly selebesip, bir-birine súıenip ǵumyr keshedi dep oı túıgen. Eseıgen soń sol oıyn únemi júzege asyrýmen boldy.

Aýylyna jıi baryp, el ishin­degilerdiń esen-saýlyǵyna qula­ǵy túrik júretin Nurtaıdy «qa­rapaıym sharýa adamdarynyń tur­mys ahýalyn qalaı jaqsar­týǵa bolady?» – deıtin saýal jıi mazalaıtyn. Sondaıda el amanatyn arqalap, bıliktiń joǵarǵy butaqtarynyń biri – Parlamentte otyryp, jerlesteriniń muń-muqtajyn jetkizip, shaǵyn aýyl­dar­daǵy, shalǵaı eldi-mekender­degi qordalanyp qalǵan problemalardy sheshýge kómegimdi tıgiz­sem dep armandaıtyn. Armanda­ǵan jaqsy, árıne, al ol arma­nyń­dy júzege asyrýdyń joly kúr­deli de buralań eken. Ol aldymen Joǵarǵy Keńeske, sodan soń Parlament Májilisine depýtat­tyq­­qa úmitker bolyp, tórt ret saılaýǵa tústi. Semeı óńirinen – Aıagóz, Jarma, Úrjar aýdandarynan. On jylǵa (1994-2004) so­zyl­ǵan kú­res aqyry jeńispen aıaqtaldy.

2003 jyly ózi týyp-ósken Shynqoja aýylynda Mádenıet úıin qalpyna keltirdi. Mol qar­jysyn jumsady. Araǵa úsh jyl salyp Úrjar aýdanyndaǵy Eltaı aýylynda sándi de saltanatty Mádenıet úıin iske qosty. Budan keıin de mundaı qaıyrymdylyq kómegi jalǵasyp jatty. Áli esimde, Shynqoja aýylyndaǵy Mádenıet úıiniń ashylýy Nurtaı Salıhulynyń jerlesteri úshin zor qýanysh bolǵanyn óz kózi­miz­ben kórdik. Respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan», «Ana tili», «Jas Alash», t. b. gazetterdiń bas redaktorlary, el ishindegi tilshileri qatysqan jıynnyń jańǵyryǵy jalpaq Qazaqstanǵa tarap jatty. Aýyldaǵy Mádenıet úıiniń sha­ǵyn kitaphanasyna sonaý Almatydan ákelingen qanshama jańa, qundy kitaptar – rýhanı bulaq­tyń kózi ashylǵanyndaı áser qal­dyrǵan. Mádenıet úıiniń ishin zamanaýı tehnıkalyq qural-jab­dyq­tarmen qamtamasyz etti.

Nurtaı Sabılıanov Semeı óńirindegi Aıagóz, Úrjar, Jarma aýdandaryndaǵy júz shaqty mektepke depýtat bolyp saılanbaı turyp-aq qolushyn berip, ártúr­li dárejede demeýshilik jasaǵan eken. Al halyq amanatyn arqa­laǵan jyldarda bul kómektiń aıasy tipti keńeıe tústi. Depýtattyq mandatqa úsh ret qatarynan ıe bolǵan sońǵy segiz jyldyń ish­inde ol sol bastapqy jumys daǵ­dysyn ózgertken joq. Halyqpen tyǵyz qarym-qatynasta bolamyn dep úıip-tógip ýáde berip, saılanyp alǵan soń aýylǵa atbasyn burmaıtyn depýtattar da joq emes. Nurtaı Salıhulynyń Parlament Májilisindegi jumystar­dan qoly qalt etip bosaı qal­ǵan­da aýyl-aýyldy aralap keteti­nine boı úıretken saılaýshylary ony tipti qashan keledi dep asyǵa kútip otyratyn bolǵan.

Nurtaı Salıhuly Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Kúrshim aýdanynan eń úzdik 33 oqýshy men 30 muǵalimdi Astana qalasyna óz qarajatyn jumsap shaqyryp, ańyz qalanyń ǵajap kelbetimen tanystyryp, Parlament úıinde shalǵaı túkpirdegi aýyldan kelgen oqýshylar men muǵalimderdi, áriptesterimen birge qabyldady, bul ǵanıbet qoı. Keıin bul shara da jalǵasyn taýyp jatty. Ol aı sanap ajarlanyp, jyl sanap qul­pyryp kele jatqan Otany­myz­dyń júregi – Astanaǵa soǵys, eńbek ardagerlerin, temirjolshy­lardy, «Naýaly» balalar úıle­­rin­de tárbıelenip jatqan, ata-ana qamqorlyǵynan tys qalǵan balalardy, Shynqojadaǵy óziniń ustazdaryn, muǵalimderdi, t.b. arnaıy shaqyrdy. Sol oqýshylar keıin bilim qýyp Astanaǵa kelse, stýdenttik jyldaryn ańyz qala­da ótkizse, Nurtaı aǵalarynyń qaıyrymdylyǵyn aıta júrer-aý. Al muǵalimderdiń jóni tipti bó­lek. Ár shákirtke Nurtaıdaı azamat bolyńdar dep úlgi eter-aý. Nurtaı Salıhuly birde gazet til­shisine: «Men ońaı jolmen dáýlet jınaǵan adam emespin. Memle­ket­tik qyzmette istep, jekeshe­len­di­­rýge qatysqan joqpyn. Sybaılas jemqorlyqqa da, kóleń­ke­li eko­no­mıkaǵa da qatysym joq. Bız­neste zańdy attap ótpegenimdi taǵy aıtamyn. Azdy-kópti bar adam bolsam, onyń bári eńbekpen, bilim­­men, ómirge degen durys kóz­qa­ras­pen kelgen. Qazaqta da bolý kerek qoı» – dep jaýap bergeni bar.

Qazaq balabaqshalary men qa­zaq mektepteriniń táýelsizdik al­ǵan­nan keıingi jyldarda kóptep ashylýy kóńil qýantsa da, anaý mınıstr, mynaý ákim, sonaý depýtat balasyn ıakı nemeresin qazaq mektebine apardy degendi estı almaı, dińkemiz qurydy. Al Nur­taı Salıhulynyń tórt balasy­nyń (Ákejan, Nurlan, Sara, Aıa­gúl) úsheýi qazaq mektebinde oqı­dy, tórtinshisin de qazaqsha oqyt­paqshy. Bul rette de ol sózi men isi bir jerden shyǵatyn azamat ekenin dáleldegen. Ol Parlament Májilisiniń kezekti bir otyrysynda: «Kim de kim memlekettik tilge qarsy bolsa, sol adam memleketke, memlekettiń bolashaǵyna qarsy» dep kesip aıtty. Sebebi, bılik butaqtarynda ana tilin – memlekettik tildi mensinbeı­tin­der áli de siresip otyr. Nurtaı kúıinse, osyǵan kúıinedi.

Qoly ashyq, júregi jomart jandar úshin «Baýyrjan» qoǵam­dyq qaıyrymdylyq qory uıym­dastyrǵan «Altyn júrek» syı­lyǵy «Bilimdi damytýǵa qosqan úlesi úshin» nomınasııasy boıynsha Nurtaı Salıhuly Sabılıa­novqa alǵashqylardyń qatarynda berilgenin de ádiletti sheshim dep bilemiz. Keıinnen ózi de «Altyn júrek» jeńimpazdaryn quttyq­tap turyp: «Júrek qalaýymen kórse­tilgen qaıyrymdylyq – halyqqa degen qurmet. Qaltaly azamat halqyna kómegin kórsetip júrýi kerek. Munyń ózi adaldyq» – degen bolatyn. Ol «Altyn jú­rekti» alatyn jyly (2010) 12 mıllıon teńgeden astam qarjy jumsap, qaıyrymdylyq is-shara­laryn uıymdastyrǵan eken. Mysaly, Shyǵys Qazaqstan obly­syn­daǵy jalpy bilim beretin 14 mektepke, Aıagóz aýdanyndaǵy úsh balabaq­shaǵa, Úrjar aýdanyn­da­ǵy balalar úıine, Aıagóz aýdany­nyń Má­denıet aýylyndaǵy me­shitke, «Semeı tańy» oblystyq gazetine, «Jeltoqsan aqıqaty» patrıottyq qozǵalysy» respýb­lıkalyq qo­­­ǵamdyq birlestigine, sondaı-aq, stýdentterge, sport­shy­larǵa, pedagogterge, temirjol­shylarǵa, jas­­­­tarǵa jáne jekelegen adamdarǵa qarjylaı kómek kórsetken. On stýdentke jyl saıyn beriletin shákirtaqy taǵaıyndaǵan.

Abzal azamat, jomart jannyń júregin jaralap, aqqa kúıe jaq­qysy kelgender de bolǵan. Ondaı sátterde N. Sabılıanov óziniń us­tamdy, tabandy, maqsatker qal­pynda qala beredi. Ol jeke ba­synyń múddesin ǵana oılaıtyndardan árdaıym bıik. Shyn má­ninde halyqtyń ortasynan shy­ǵyp, qarapaıym qalpynda eldik murattarǵa qyzmet etip keledi.

2011 jylǵy 2 naýryzda Uly­brıtanııadaǵy Eýropa bıznesi qaý­ymdastyǵynyń nomınası­ıa­lyq ko­mıteti Májilis depýtaty Nur­taı Sabılıanovqa Koroleva Vıktorııa medal-alqasyn tap­syr­dy. Bul marapatqa halyq qa­laý­lysy áleýmettik baǵdarlama­lar­dy jú­zege asyrý men ulttyq dás­túr­ler­di jańǵyrtýdaǵy jo­ǵary deń­geı­degi qaıyrymdylyq sharalary úshin usynylǵan bolatyn. Qazaq­stan Parlamenti depýtattary ara­synda tuńǵysh ret mundaı halyqaralyq deńgeıdegi ma­ra­pat­qa ıe bolý da mártebe, mereı

Ádilǵazy QAIYRBEKOV.