Azamat ajary

Seısenbi, 3 shilde 2012 7:33

Adam úshin densaýlyqtan artyq ne bar? Aýrý patshadan deni saý qul artyq deıdi. Sondyqtan da deni saýdyń jany saý, áýelgi baılyq – densaýlyq, dep ata-babamyz beker aıtpasa kerek. Muny basy aýyryp, baltyry syzdaǵandar jaqsy biledi. Al sol bireýdiń densaýlyǵy úshin kúnine birneshe ota jasaıtyn, ota bolǵanda da medısınanyń eń bir kúrdeli de, jaýapty neırohırýrgııa salasy boıynsha ajalmen arpalysyp, ómirdi qaıta óriltip júrgen jany jomart jandar jaıynda ne bilemiz?

Seısenbi, 3 shilde 2012 7:33

Adam úshin densaýlyqtan artyq ne bar? Aýrý patshadan deni saý qul artyq deıdi. Sondyqtan da deni saýdyń jany saý, áýelgi baılyq – densaýlyq, dep ata-babamyz beker aıtpasa kerek. Muny basy aýyryp, baltyry syzdaǵandar jaqsy biledi. Al sol bireýdiń densaýlyǵy úshin kúnine birneshe ota jasaıtyn, ota bolǵanda da medısınanyń eń bir kúrdeli de, jaýapty neırohırýrgııa salasy boıynsha ajalmen arpalysyp, ómirdi qaıta óriltip júrgen jany jomart jandar jaıynda ne bilemiz? Sondaı jannyń jylyna úsh júzdeı adamǵa qaıta ómir syılaıtynyn, bul oraıda aldyna jan salmaı únemi jastardan asa shalt qımyldaǵanyn kórdińiz be? Kórmeseńiz aıtaıyq, neırohırýrg, professor Serik Aqsholaqov osyndaı adam.

Ol tańdaǵan mamandyq tereń bilim men tolysqan tájirıbeni qospaǵanda, óte eptilikti, dáldikti, asqan shydamdylyqty qajet etedi.

Ony qashan kórseńiz de sergek, shıraq kúıinde keziktiresiz. Shapshań qozǵalyp, tez tez sóılep, aıtar oıyn naqty jetkizedi. Únemi kezek kúttir­meıtin sharýalarmen aınalysyp júr­geni, sharshaýǵa murshasy joq sekildi.

Ol Aqtóbe oblysynyń Shalqar qa­lasynda dúnıege kelgen. Onyń ómirlik tarıhyna kóz júgirte otyryp, qalyp­tasqan taǵdyrynda bir úılesimdilik bar ekenin baıqaısyz. Árıne, kez kelgen adam týǵan uıasyn maqtan etetini sózsiz. Biraq adamnyń bolashaǵyna úndeıtin, maqsatyna baǵyttaıtyn, keleli isterin ushtastyratyn ushar uıanyń óz alymy bolady. Bul oraıda Serik te elge belgili, syıly da qurmetti otbasynda dúnıege kelgenin maqtanysh etedi. Onyń ákesi Qýandyq osy elde týyp, óskendikten, jastyq shaǵyn aýyldyń sharýasyna arnaǵan. Uly Otan soǵysy bastalǵanda, ózi suranyp qan maıdanǵa attandy. Týǵan eldi, jerdi qorǵaý kerek degen qasıetti túsinikpen soǵysqa kir­gen jas jigit alǵashqy surapyl shaıqas­ta-aq, óziniń Otan úshin otqa túsýge ázir ekenin dáleldedi. Onyń osyndaı qa­sıet­terin ańǵarǵan polk komandıri Qýandyqty sol kezdegi talap boıynsha urysta uıymdastyrýshylyq, er júrek­tilik tanytqan jastardyń qata­rynda bolashaq ofıserlerdi daıarlaý ortaly­ǵyna jiberdi. Munda Qýandyq birden áskerı ushqyshtar ýchılıshesine alyndy. Áýeli Groznyı, onan soń Máskeý qalasynda áskerı oqý men jattyǵý­lardan ótken ol kóp uzamaı bombala­ǵysh ushaǵynyń shtýrmany retinde maıdanǵa oraldy.

Soǵys aıaqtalǵan soń, Máskeýde, Kýıbyshev áskerı okrýginde ári qaraı ushqyshtyq mindetin biraz ýaqyt jal­ǵas­tyryp, tek ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldaryna taman elge qaıtty. Aýylǵa oralǵan maıdangerge úlken senim bil­dirgen basshylar ony birden ujym­shardyń tóraǵasy etip taǵaıyndady. Osynda ol bolashaq jary Saǵynaımen tanysyp, otaý qurady. Saǵynaı ol kezde aýyl­dyń eń jas muǵalimderiniń biri bolatyn. Kóp uzamaı olardyń shańyra­ǵyn­da Jumagúl, Serikbaı jáne kenje­leri Serik dúnıege keldi. Bulardyń jas kezinde atalary dúnıeden ozdy. Al ájesi Aıbıbi nemerelerin keremet erke­­­letetin. Shirkin, sol kezdegi ardaq­ty ájesiniń aıaly alaqany Seriktiń áli esinde. Qalaı umytsyn, ájesiniń biri­nen-biri ótken súıkimdi nemerelerin aldyna alyp, bar álemdi qushaǵyna syı­ǵyzǵandaı mańǵazdanyp masaıraıtyny áli kúnge kóz aldynda.

­Serik naǵashy atasyn da kórdi, tár­bıesin aldy. Ol ári balger, ári synyq­shy bolatyn. Tipti sol kezde qazirgi epı­lepsııa dep atalatyn aýrýdy da emdeýshi edi. Naǵyz emshilik qasıetti arqalaǵandyqtan ba, o kisini Shalqar jurty barynsha qurmettedi. Naǵashy­synyń taǵy bir qasıeti óner dese isher asyn jerge qoıyp, ásirese, jyr-das­tandardy tań atqansha tyńdaıtyn. Kún­de keshkisin Serik onyń qasyna otyryp alyp batyrlar jyry ma, aqyndardyń aıtystary ma túgin qaldyrmaı birneshe saǵat boıyna mánerlep oqıtyn. Naǵa­shysy anda-sanda kózin ashyp-jumyp qoıyp «pa, shirkin!» dep tamsanysyn jasyrmaı rıza keıippen basyn shul­ǵıdy. Naǵashysynyń rıza bolǵanyna bala Serik te qýanýshy edi.

Aqyry mundaı úılesimdilik nátı­je­sin berdi. Aqsholaqovtar otbasynda áýeli Seriktiń týǵan apasy Jumagúl dárigerlik joldy tańdap, medbıke atandy. Artynsha Serik te aq halattylar qataryna qosyldy. Shalqar orta mek­tebin aıaqtaǵan soń, ol Aqtóbe memle­kettik medısına ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Serik ınstıtýtta bar kúsh-jige­rin oqýǵa saldy. Dárigerlik tek naýqas­tardy emdeý emes ekenin jaqsy túsindi. Dárigerdiń ózi, aldymen, densaýlyǵy myqty adam bolýy kerek. Sondyqtan da dene shynyqtyrýǵa, sportqa kóp kó­ńil bóldi. Ásirese, kúres degende isher asyn jerge qoıatyn. Al er jigitke kúsh­­ti­lik qashanda jarasatyny belgili. Osy­­­­laı jalyndap júrgen jas jigit qazirgi qosaǵy, ol kezdegi aıdaı arý Baıan sulýǵa kezdesti. Artynsha kóp uzamaı-aq stýdent kezderinde ekeýi otaý qurdy.

Stýdenttik kezdegi jıǵan kúsh-jiger, alǵan bilim tekke ketpedi. Ásirese, Aqtóbe memlekettik medısına ınstıtý­tynyń professorlary Edýrad Shaıro, Iýrıı Bırıýchkovtardyń tálim-tárbıesi arqasynda biraz ilimnen sýsyndap úl­gerdi. Olar da tepse temir úzetin bilim­di jas jigittiń alǵyrlyǵyn birden baı­qap, ınstıtýttyń travmotologııa, keıin neırohırýrgııa bólimderinde qyzmet etýine qolushyn berdi. Osylaısha ózgelerdiń ómirin ajaldan arashalaýǵa arnalǵan jastyq jalyn atqan kúnder lapyldap ótip jatty. Biraq, bir kúni Serik pen Baıannyń otbasyna taǵdyr tosyn syı ákeldi. Ol 1977 jyldyń jaıma shýaq kúzinde joly túsip Aqtó­bege kelgen Máskeýdiń Býrdenko atyn­daǵy neırohırýrgııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Aleksandr Konovalovpen kezdesti. Bul kez atal­ǵan ıns­tı­týttyń aty álemge áıgilenip turǵan shaǵy jáne onyń dırektory A.Kono­valovtyń Keńes odaǵyndaǵy eń bir bilikti neırohırýrg retinde tanyl­ǵan sáti.

Mine, osy kezdesýlerden keıin Se­rik­tiń neırohırýrgııaǵa degen yntasy tipten arta tústi. Endi ol medısına­daǵy eń bir qıyn da, kúrdeli jáne jaýapty salany bastan-aıaq ıgerýge den qoıdy. Biraq oǵan birden bilek túrip kirisip ketýge ol óziniń áli de tolyq daıyn emestigin ishteı sezetin. Son­dyqtan úsh jyl qatarynan eńbek demalysyn alǵan kezinde Máskeýge jol tartyp, neırohırýrgııa ınstıtýtyna baryp, bir nemese eki aı tájirıbeden ótip turǵan. Qazaqtyń jas jigitiniń aıaq alysyn baıqaǵan A.Konovalov Seriktiń ıns­tıtýttan mol tálim alýyna jan-jaqty jaǵdaı da jasady.

Sodan bir kúni Serikke osy ınstı­týt­tyń aspırantýrasyna joldama beri­ledi. Qýanyshy qoınyna syımaı jetken Serikke Konovalov: Sen aspırantýra emes, eki jyldyq ordınatýraǵa tú­sý­ge tıissiń, deıdi. Buǵan endi bolashaǵym zor dep úmittengen jas jigittiń ózi de tandanysyn jasyrmaıdy. Sóıtse, Seriktiń ótkeni men bolashaǵyn tarazylap úlgergen kóp biletin bilikti basshy oǵan qajetti kemeldený baspaldaǵyn usynypty.

Professordyń aqylyn qup alǵan Serik ordınatýraǵa emtıhan tapsyrdy. Oǵan túsýge de Konovalovtyń kómegi bolǵanyn jasyrmaıdy. О́zi keı­in esine alyp aıtatyndaı, Serikti únemi aldynan jurttyń juldyzyna aınalǵan tulǵalar kútip turatyndaı kórinedi eken. Sonyń rastyǵyndaı, neırohırýrgııa ınstıtýtynda álemge áıgili ǵalym, tipti kezinde akademık Landaýǵa ota jasaǵan professor Sergeı Fedorov degen alyptyń qaramaǵyna alynady. Ne kerek, sol adamnyń tikeleı baqylaýy­men ota jasaýǵa kirisedi. Onyń qara­maǵyna synaqtan ótip túsken kez kelgen shákirt túptiń túbinde otany jasaýǵa tolyq kepildik alyp shyǵady eken. Fedorovtyń sonda kózdegen negizgi eki maqsaty bolypty: eń áýeli shákir­tte­rine ota jasaýdy úıretý, sosyn baryp olardy ǵylymmen shuǵyldandyrý. Al ordınatýrada adam tek tańdaǵan maman­dyǵy boıynsha naqty tájirıbemen ǵana aınalysady. Ol kúni-túni naýqas jan­dar­dyń aýrýymen kúresý degen sóz. Sondyqtan neırohırýrgııalyq bilimdi tájirıbe júzinde boıǵa sińirý álde­qaı­da tıimdi. Sodan soń ǵana aspırantýra esigin ashý kerektigin Serik te túsinip, keıin óz shákirtterine ǵylymdy aldymen ordınatýradan bastaý qajet ekenin eskertetin boldy. Osylaısha satylap ósý arqyly óz mamandyǵyn jete meń­ger­gen dáriger neırohırýrgııa darııa­synda erkin júzýge múmkindik alady.

Árıne, ınstıtýtty bitirgen soń bir­den aspırantýraǵa túsip, ony aıaqta­ǵanda ǵylym kandıdaty atanyp shyǵyp jatqandar da bar ekeni ras. Biraq bilimdi tájirıbe júzinde iske asyra almaǵan soń odan ne paıda? Mine, bilim men tájirıbeni ushtastyra júrgizýdiń qudireti oqyǵanyńdy órnektep, úlbire­gen ilimdi úzip almaı odan ári toqı bi­lýińde. Demek, keıin Serik Aqsholaqov­tyń eldegi birden-bir bilikti de bilgir, al álemde dúnıe júzine máshhúr A.Konovalov sekildi neırohırýrgtermen teń dárejege jetýi kezindegi aqyl, keńesti tyńdaı bilip, paıdalana alýynda jatsa kerek. Ordınatýradan keıin Serik aspırantýrany da oıdaǵydaı támamdap, ǵylymı ortalyqqa jumysqa qaldy. Ol aspırantýrada ǵylym kandıdattyǵyna dıssertasııalyq qordy úsh jylda emes, eki jylda jıyp, qorǵaýǵa daıyn bolǵanyn aıtady. Biraq, bul joly endi Sergeı Nıkolaevıch oǵan kandıdat­ty­ǵyn taǵy bir jyl jumys istep, sosyn baryp qorǵaýǵa keńes berdi. Bir jyl boıyna ol kúni-túni operasııa bólme­sinen shyqpaı naýqas jandarǵa tynbaı ota jasady. Onyń jasaǵan otasy san jaǵynan da sapa jaǵynan da barly­ǵy­nan asyp tústi. Osyndaı naqty daıyn­dyq pen ázirlikterden keıin ǵana ol ǵylym kandıdattyǵyn, doktorlyǵyn joǵary jetistikpen qorǵady.

Serik atalǵan ınstıtýtta kishi qyzmetker bolyp jumysyn bastaǵanda joldasy Baıan aspırantýrada edi. Odan ol da sonda qaldy. Bul ótken ǵasyrdyń 90 jyldaryna deıin ulasty. Sanavıasııa arqyly odaqtyń túkpir-túkpirin aralap shyqty. Sóıtip júrgende birde Almatynyń neırohırýrgteri, onyń ishinde marqum I. Kójekov Máskeýdiń akademık N.N.Býrdenko atyndaǵy neırohırýrgııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna kelip, Qazaqstannyń bilikti ma­man­darǵa zárý ekenin, ásirese, neırohırýrgııa turalap jatqandyǵyn, sondyq­tan bul salany kóteretin adamnyń qajettigin, osyǵan oraı buǵan elge oralýǵa usynys jasaıdy. Onyń ústine bul kezde bu­rynǵy Keńes odaǵy ydyrap, Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalap jatqan kez edi. Rasynda bilikti mamandar kez kelgen salada jetispeı jatty. Eldiń jaǵdaıyn tez ońaltý úshin Elbasy shette júrgen bilikti de táji­rıbeli mamandardy egemendigimizdiń eń­sesin kóterý­ge, táýelsizdigimizdiń týyn jelbirete túsýge shaqyrdy. Prezıdent Nursultan Ábishuly Máskeýdiń akademık N.N.Býr­den­ko atyndaǵy ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtyna kelip, aralap kórdi. Ǵalymdardyń aldynda sóı­legen sózin­de Elbasy Qazaqstanda tap osyndaı ortalyqtyń boı kóteretinin jáne onda qyzmet isteı alatyn mamandardyń qajettigin aıtty. Serik te Elbasynyń et júregi ezilip turalaǵan Qazaqstandy qırandydan qaıtip turǵyzsaq degen nıe­tin túsinip, kóp jylǵy ózi jıǵan orasan zor bilimin endi el ıgiligine arnaýǵa bet burdy. Onyń armany da osy edi.

Almatyǵa kelisimen Serik dáriger­ler­di jetildirý ınstıtýtyna ornalas­ty. Máskeýde júrgende oıanǵan úmit oty ushqyndap, shirkin ózimizdiń ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy tezirek salynsa degen armany qaıta jandandy. Sonan ol Qazaqstanda neırohırýrgııa ortalyǵy qajet dep aıta júre, ınstıtýt bitirgen bilimdi jastardy ordına­týraǵa oqýǵa jınady. Olardyń bárin aspırantýraǵa túsirip, árbireýine ǵy­ly­mı-zertteý taqyryptaryn bóldi. Sóıtip, aradaǵy on jyl ishinde 25 ǵylym kandıdatyn daıyndap shyǵardy. Artynan tórt ǵylym doktory shyqty. Bolashaqqa negiz qalaýǵa kerek degen oımen 2004 jyly «Qazaqstannyń neırohırýrgııasy jáne nevrologııasy» atty jýrnal shyǵaryla bastady. S.Asfandııarov atyndaǵy medısına ýnıver­sıtetiniń nevrologııa kafedrasymen jáne Qyrǵyzstannyń neırohırýrgte­ri­men birigip, dıssertasııalyq keńes qu­ryldy. Sóıtip, keıingi jastar ǵylymı eńbekterin Almatyda qorǵaı bastady.

Sol kezderi birinshi ret Máskeýdiń akademık N.N.Býrdenko atyndaǵy ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtynan professor L.B. Lıhterman bastaǵan bir top professorlar shaqyrtylyp, Almaty qala­synda ǵylymı konferensııa uıymdas­ty­ryl­dy. Ol kezde, mine dep maqtana kórse­tetindeı ońdy ǵımarat ta, onda ota jasaıtyn arnaıy bólmeler de joq edi, tájirıbe de jetispeı turǵan. Degenmen, Serik bastaǵan top artta qalý­shylyq pen kederginiń kisenin buzyp, órke­nıet­tiń ozyǵyna, ǵylym men bilimniń shy­ńyna shyǵýǵa talpyndy. Budan keıin Germanııadan neırohırýrgter shaqyry­lyp taǵy da tanymdyq halyqaralyq konferensııa ótkizildi. Sóıtip júr­gen­de, aqyry qazirgi neırohırýrgııa orta­lyǵy ashylady degen habar da jetti. Sol-aq eken, Seriktiń Astanaǵa sapary jıileı tústi. Qulan­dydan, qırandydan ǵajaıyp qala tur­ǵyzyla bastady. Bolashaq ǵylymı ortalyqtyń qandaı bolýy kerektigin erte oılaǵan ol talaı sheteldik neırohırýrgııa ortalyq­tary­nyń syzbalaryn ortaǵa saldy. Aqyry asqaq Astanadaǵy arman etken araıly ǵımarattyń irgesin qalaý Aqsholaqovqa buıyrdy.

Ol kezde munda temir jol aýrýhanasynda ǵana neırohırýrgııa bólimshesi bolatyn. Qurylystan qoly bosamaı júrse de sol bólimshede-aq Serik naý­qastarǵa ota jasaýyn jalǵastyra ber­di. Eki-úsh aı osynda keleshektiń qamy­men júrip, bir qoly qalt etkende Al­matyǵa qaıta oralady. О́ıtkeni, onda da ony sol eki-úsh aıda jınalyp qalǵan, ıaǵnı ómir súrýden úmit etip, kózderi qutqarýshysyn jaýtańdap izdegen sansyz naýqastar kútip otyratyn. Mine, bir apta boıy solardy ajaldan arashalap alyp, damyldamastan qaıta asta­na­ǵa attanady. Kele sala qurylys fır­ma­synyń qurylysshylarymen bite qaına­sady. Bul kezde atalǵan ortalyqtyń ashylatyn ýaqyty da taıap qaldy. Sonda birneshe jyl boıy kóz maıyn taýysyp syzbasyn syzyp, kúni-túni damyl tappaı kirpishin qalasyp júrip, kókeı­degi kútken keremet keshen kemeline kelgende qyzmetin birden bastap ketpese, ne bolmaq degen saýal Seriktiń so­ńynan kóleńkedeı kólbeńdep qalmady. Sondyqtan da ol burynnan aldyn ala daıyndap, daralap alǵan mamandaryn Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń tike­leı qoldaýymen qaıta jınap, shet elge birneshe aıǵa oqýǵa attandyrdy. Bir emes, eki márte jas mamandardy ıaǵnı erteń ortalyqta jumys isteıdi degen daraboz daryndardy medısınasy ozyq elderdiń biri Izraılge jiberip, dáris aldyrtty.

Sóıtip, kópten kútken 2008 jyldyń 1 shildesi de jetti. Tarıhta tuńǵysh ret Qazaqstanda teńdessiz, Ortalyq Azııada joq, TMD elderinde ekinshi oryndy ala­tyn neırohırýrgııa ǵylymı ortaly­ǵy ashyldy. Munda medısınanyń soń­ǵy jetistikterimen jasalǵan sý jańa apparattar, tehnıkalyq qural-saıman­dar, nebir kóz kórip, qulaq estimegen emdik qurylǵylar ornatyldy. Sol búgingi talaptarǵa saı alynǵan qural-jabdyqtarmen jumys isteı alatyn ábden ysylyp daıyn turǵan saqadaı saı mamandar bilek túre iske kiristi. Ashylǵan alǵashqy kúnnen bastap-aq ortalyqta ota jasaý bastaldy.

Elbasynyń tikeleı qamqorlyǵymen qurylǵan «Respýblıkalyq neırohırýrgııa ǵylymı ortalyǵy» AQ búginde barlyq talap deńgeıinen shyǵyp otyr. Prezıdent ortalyqtyń ashylý saltanaty kezinde: «Meniń oıymsha, Respýb­lı­kalyq neırohırýrgııa ortalyǵy Qazaq­standaǵy, múmkin álemdegi eń úzdik ortalyqtardyń biri bolady», dep úlken senim bildirgen edi. Asa kóregendi­lik­pen aıtylǵan bul sóz aınaldyrǵan az ýaqyttyń ishinde shyndyqqa ulasty. Qazirgi kúni munda Ortalyq Azııada bolmaǵan otyzdan astam jańa tehno­logııaǵa negizdelgen ota jasaý túrleri engizildi. Ol mıdyń qan tamyrlary aýrýlary, omyrtqadaǵy julyndy qaıta qalpyna keltirý, endoskopııalyq aýrýlardy emdeý, balalarǵa, nárestelerge jasalatyn otalardy ıgerý júzege asty. Ústimizdegi jyly epılepsııaǵa qarsy ota jasaý bastaldy. Adamdardy qajy­typ salǵa aınaldyratyn aýrýlardy emdeý, aıaq-qoldardy jandandyrý qolǵa alyndy.

Qazaq neırohırýrgııasynyń qaýym­dastyǵy quryldy. Ol dúnıejúzilik neırohırýrgııa assosıasııasyna tolyq múshe bolyp endi. Sondaı-aq, qaýym­dastyq Eýropalyq neırohırýrgteriniń assosıasııasyna da tolyq múshe bolyp qabyldandy. Oǵan qosa Azııa neıro­hı­rýrgteriniń kongresine de qosyldy. Az ýaqyttyń ishindegi orasan jetistik­ter­diń arqasynda osylaısha álemge tanylyp, qazaqstandyq ǵylymı-zertteý neı­rohırýrgııa ortalyǵy sýyrylyp alǵa shyqty. Birneshe márte jetistikter týraly shetelderde baıandamalar jasaldy. Sheteldiń ozyq mamandary orta­lyq­qa kelip, qazaqstandyq neırohı­rýrg­terine sheberlik synyptary kórse­tildi. 2009 jyly Qazaqstan neırohı­rýrgteriniń tuńǵysh sezi ótkizildi. Bir jyldan soń halyqaralyq konferensııa uıymdastyryldy. 2011 jyly Dúnıe­júzilik neırohırýrgter assosıasııa­sy­nyń bilim berý kýrsy ótti. Oǵan álem­niń 22 elinen – AQSh, Japonııa, Uly­brıtanııa, Germanııa, Reseı, Qytaı, Úndistan jáne t.b. memleketterdiń mamandary qatysyp, qazaqstandyq neıro­hı­rýrg­­terge dáris júrgizip, sonyń qory­tyn­dysyna saı dúnıejúzi neıro­hı­rýrg­­teriniń sertıfıkaty tabys etil­di. Jan-jaqty tájirıbe almasý boldy. Munyń bári bizdiń jigitterge jańa serpin berdi. Damýǵa qoldaý boldy.

Endi halqymyzdyń mańdaıyna bit­ken Respýblıkalyq neırohırýrgııa ǵy­lymı ortalyǵy qaı jaǵynan alsaq ta, maqtaýǵa turarlyq. Ishi muntazdaı taza, ozyq medısınalyq qural-jabdyǵyna mamany saı, naýqas úshin barlyq jaǵ­daı qarastyrylǵan. Árkim osynda em alýǵa qushtar. Tipti, respýblıkamyzdan tysqary jerlerden de kelýshiler bar. Sondyqtan bul ortalyq búgingisi men keleshegi zor dárigerlik mekemelerdiń qatarynda, ıaǵnı zamanyna sáıkes dıag­nostıkalyq qural-jabdyqtarmen – kom­pıýterlik jáne magnıttik-rezo­nans­tyq tomograftar, Siemens fırma­synyń angıograftary, NiHon Koden fırmasynyń elektroensefalografy men elektromıografy jáne basqa da qural-jabdyqpen qamtamasyz etilgen.

Jaqynda Qazaqstan neırohırýrg­teriniń II sezin ótkizdik. Oǵan kóptegen halyq­aralyq neırohırýrg mamandar qatys­ty. Eýropa neırohırýrgteri asso­sıa­sııa­synyń prezıdenti jáne t.b. batys, shyǵys elderiniń belgili mamandary keldi. Odan ári 2013 jyly Astanada Eýropa neırohırýgteri assosıasııasy­nyń bilimdi jetildirý kýrsy júrgi­zi­ledi. Al 2014 jyly Azııa neırohırýrg­teriniń onynshy kongresi Qazaqstanda ótpek. Munyń konkýrsyna álemniń iri toǵyz memleketi qatysyp, azýy alty qarys elderdiń arasynda jeńis bizge tıdi. Jasyratyny joq, bul jeńis Elbasynyń halyqaralyq deńgeıdegi abyroıynyń arqasynda Qazaqstanǵa buıyrdy. Memleket basshysynyń syndarly saıasatynyń nátıjesinde Qazaq­standa jasalyp jatqan jaǵymdy jańa­lyqtar, ońdy ister, tıimdi sharalar sheteldikterdi qatty qyzyqtyrady. Son­­­dyq­tan olar da mundaǵy jetistik­terdi óz kózderimen kórgileri keletini anyq, deıdi S. Qýandyquly.

Búginde ortalyqta jyl saıyn 4,5 myńdaı naýqas em-dom qabyldaıdy, olardyń 2,5 myńyna ota jasalady. Sonyń 300 den asa aýrýlary eń aýyrlaryn, kúrdelisin professor Aqsholaqov ózi tańdap alyp qolynan ótkizedi. Ol Memleket basshysy Joldaýynda aıt­qan­daı, árbir adam salamatty ómir saltyn ustanýǵa jetik kóńil bólgenin qa­laıdy. Elbasynyń tapsyrmasyna saı Úkimet iri qalalardaǵy neırohırýrgııa ortalyqtaryna qajetti quraldardy alyp berdi. Endi dárigerlerdiń bilimin odan ári jetildire berý jáne ár adam óz densaýlyǵyna jaýapty qaraýy tıis, deıdi. Bolashaǵy zor Qazaqstan memle­keti úshin onyń naǵyz patrıottary bolatyndaı deni saý, jany taza jandar aýadaı qajet. Al ol úshin jastar buǵan qazirden bastap tárbıelenýi tıis. Jas­tardyń óz densaýlyǵyna atústi qaraı­tyny jandy aýyrtady. О́ıtkeni, jasyratyny joq sońǵy kezderi ana men balanyń ólimi az bolmady. Demek, jalpy ulttyń densaýlyǵyn saqtaýda ár adam, ár mekeme birlese áreket etýi kerek. Saý genofon saqtalyp qalýy tıis. Sońǵy kezdegi halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsaryp, turmysynyń túzelgenine saı qazaqstandyqtardyń ómir súrý deń­geıi de artyp ıaǵnı ómir jasy uzardy. Alys, jaqyn elderge qaraǵanda, dál bizdiń memleketteı densaýlyq salasyna, medısınany damytýǵa qarajat bó­lip jatqan el óte az. Bul bizdiń Elba­symyzdyń arqasynda qol jetkizgen jaǵdaı. Sońǵy kezderi qanshama aýrýhanalar, ǵylymı-zertteý ortalyqtary, dárigerlik pýnktter respýblıka boıynsha jappaı ashylyp jatyr. Degenmen, endi qazaqstandyq medısınany damytý úshin óńirlik dárigerlerdiń bilimin, sheberligin jetildirý kerek. AQSh-tyń Japonııaǵa qaraǵanda, IJО́ kórsetkishi áldeqaıda joǵary, biraq Japonııanyń jumys isteý qarymy AQSh-tan joǵary. Endeshe, medısınada aqshanyń da shamasy jetpeıtin tustar bolady. Mine, sondyqtan árbir dárigerdiń qyzmet kórsetý tıimdiligi, jaýapkershiligi, bili­mi, biliktilik sapasy artpasa, ilgerileý bolmaıdy. Demek, aımaqtardaǵy dári­ger­lik bólimderdiń qyzmet sapasy art­qany jón. Áıtpese, olar etekten tartyp turǵanda respýblıkalyq ǵylymı-zertteý neırohırýrgııa ortalyǵynyń kóterilýi de ońaı emes. Eger aımaq­tardaǵy neırohırýrgııa bólimsheleri óz mindetterin talapqa saı atqaryp jatsa, bizdiń de odan ári damýymyzǵa múmkin­dik týady. Joǵaryda sheteldik mamandardy shaqyrtyp dárigerlerdi oqytyp, úıretip jatqandaǵy negizgi maqsaty­myz, ortalyqtaǵy dárigerlerdi emes, negizinen sol aımaqtardaǵy neırohı­rýrg­terdiń bilimin kóterý bolyp tabylady. О́ıtkeni, irgetas myqty bolsa, úıdi qalaı berýge bolady, deıdi professor S.Aqsholaqov.

Al Máskeýdegi akademık N.N. Býrdenko atyndaǵy neırohırýrgııa ǵyly­mı-zert­teý ınstıtýtynyń dırektory, akademık Aleksandr Konovalov Qazaq­stan­nyń neırohırýrgııasy týraly tań­dany­syn jasyrmaı aıtady. «Qazaq­stan­dyq neırohırýrgterdiń jetistigine shetel­dik áriptester qyzyǵa da qyzǵana da qaraımyz. Túk joq jerden bastaý alǵan qazaqstandyq neırohırýrgııa bir­den joǵary damýdyń jolyna tústi. Jańa tehnologııalar ıgerilip, halyq­ara­lyq baılanys nyǵaıtyldy. Jalpy, bizdiń osydan otyz jyl buryn kezdes­kenimiz Serik ekeýmizge de tıimdi boldy. Onda meniń áriptesterim kenetten Qazaq­stan­ǵa baryp, qaıtýǵa usynys jasady. Sóıtip, jergilikti tabıǵatty tamashalap, dala sulýlyǵyna tamsaný úshin Qarabutaqqa atbasyn tiredik. Sonda men Serikpen tanystym. Onda Seriktiń zaıyby Baıannyń ata-anasy­nyń úıinde boldyq. Ol kezde Baıannyń ákesi Tóleý Aldııarov aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy edi. Serik keıin bizdiń ınstıtýtqa kelip, birden ujymmen sińisip ketti. Ordınatýrany bitirdi, kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Qazir, mine, ózde­rińiz kórgendeı, óte joǵary bilikti maman», deıdi qýanyshyn jasyrmaı.

Jastar demekshi, Serik Qýandyqu­lynyń otbasynda eki uly bar. Ekeýi de quqyq salasyn tańdaǵan. Kelini dári­ger. Úsh nemeresi Raıymbek, Aldııar jáne Aıbıbi ósip keledi. Osy úsheýdiń úlkeni Raıymbek, ortanshysy Aldııar atasymen birge talaı iri neırohırýrg­terdiń jıynyna qatysty. Osynyń áseri me, endi Aldııar bolashaqta atasyndaı neırohırýrg mamandyǵyn ıgerýge talpynyp otyr.

Bizdiń búgingi keıipkerimizdiń juba­ıy Baıan Aqsholaqova kúıeýiniń izimen júrip kele jatqandaı. «Árıne, men qy­ryq jyl boıy otasyp otyrǵan otaǵasy týraly kóp nárse jáne taza shyndyqty aıta alatynym anyq. Onyń eń basty qasıeti ómir súıgishtigi, ashyqtyǵy, shyn­shyldyǵy, ózgelerge degen erekshe qamqorlyǵy der edim. Ol kún saıyn ólim men ómir arpalysqan sátterdiń naq ortasynda júrgendikten, ómirdiń qunyn baǵalaı biledi. Ol barlyq adam­ǵa birdeı qamqorlyq jasaýǵa tyrysady. Qashanda kez kelgen máselede qolushyn berýge daıar turady. Sondyq­tan oǵan kóp adam túrli jaǵdaılarmen kelip jatady. Árıne, týma-týysqan­da­ryn da umytpaıdy. Sonyń arqasynda onyń anasy qazir 86 jasqa jetse de densaýlyǵy jaqsy kúıde ómir súrýde. Balalaryna, nemerelerine degen qam­qor­lyǵy múlde bólek. Ol óziniń maman­dyǵyn sheksiz súıedi. Jas neırohırýrg shákirtterin tek mamandyqtaryna ǵana úıretip qoımaı, ómirdiń barlyq máse­lelerinde olardyń súrinbeýine daǵdy­lan­dyrýda. Olar onyń balalary sekil­di ǵoı, sondyqtan baryn aıamaıdy. Onyń ústine ol tek bárin jal­ǵyz ózi ǵana bilip qoımaı, is tetigin ózi ǵana ıgerip qoımaı, sol óziniń bilgenin, tájirıbesin basqalarǵa túgel úıretip, bilikti jastardy jappaı úıretýdi úlken mektepke aınaldyrǵysy keledi. Onyń bar ómiri meniń kóz aldymda ótýde. О́tken apta boıy ol kúnine eki, úsh otadan jasady. Onyń ústine ol únemi ǵylymı jumyspen aınalysady. Salmaq aýyr. Sondyqtan sportpen aınalysqandy jaqsy kóredi. Sport barlyq qıyndyqty eńserýge jáne oǵan qyzmetin sharshamaı, shaldyqpaı sapaly jalǵastyra berýine kómektesetinin túsinedi. Onyń dostary da óte kóp, solardyń bári onyń qarapaıymdy­ly­ǵyn, adaldyǵyn, kópshildigin, ashyqty­ǵyn, qamqorlyǵyn sezine bilgen jandar», deıdi ol aǵynan jarylyp.

Búginde «Respýblıkalyq neırohırýrgııa ǵylymı ortalyǵy» AQ basqar­ma tóraǵasy retinde jemisti qyzmet atqaryp júrgen Serik Aqsholaqov: «Mem­leket basshysynyń syndarly saıa­satynyń arqasynda qasıetti de qas­terli táýelsizdigimiz ómirimizdiń barlyq salasynan qazir aıqyn ańǵarylady, deıdi. – Sonyń biri de biregeıi kezinde armandap júrgen zamanýı tehnologııalar arqasynda buryn shetelderde ǵana qoljetimdi bolatyn emdeý tásilderi engizilgen erekshe medısınalyq orta­lyq­tar boı kóterdi. Osydan on jyl buryn oıǵa da kirip, shyqpaıtyn Ult­tyq medısınalyq holdıng klınıkalary, bilim men ǵylym jáne tájirıbeni ushtastyrǵan jańa Nazarbaev Ýnıver­sı­teti jalpy densaýlyq saqtaý júıesin damytýǵa orasan tyń serpin berdi».

Endeshe, biz de bul jetistikterge tamsana otyryp, maqalamyzdyń sońyn osy istiń basy-qasynda júrip júzege asyrýǵa berile atsalysqan tulǵa týraly oıymyzdy qazaqtyń aıtýly aqyn­darynyń biri Farıza Ońǵarsynovanyń: «Talaı úlken-kishi laýazymdy dáriger­lerdi kezdestirip júrmiz. Kóbiniń syr­qat adamǵa degen qarym-qatynasyn kór­gende, júrekteriniń ornynda plastmassadan jasalǵan zat pa dep qalasyń. Al Serik Aqsholaqovty birazdan beri bi­lemin. О́te bilimdi, sezimtal, ishki, syrt­qy mádenıeti joǵary azamat. Se­riktiń kishipeıildiligi, kimge bolsa da kómek­tes­kisi kelip turatyn qarapaıym bolmysy, qınalǵan jandarǵa degen jan­ashyrlyǵy, qolushyn berýge ázir tura­tyndyǵy adamnyń júregin eljiretedi.

Árıne, neırohırýrgııa – medısına­nyń asa kúrdeli salasy ekeni belgili. Serik – osy salanyń asa bilgir mamany, onyń esimi medısınasy asa damy­ǵan Germanııada jáne basqa shetelderde jaqsy tanys. Kez kelgendi moıyndaı bermeıtin nemis dárigerle­riniń arasynda úlken bedelge ıe bolýy Se­riktiń qandaı deńgeıdegi maman ekenin kórsetedi.

Biz basqa elden bireý kelse, qulap-jyǵylyp bas uratyn ult bolyp aldyq. О́zimizdiń altynymyzdy kózimizge il­meı, basqanyń mysy men jezin madaq­taýǵa ázir turamyz. Al Serikteı altyn azamattardy aıtyp, qalaı maqtansaq ta, artyq emes» degen oıly sózimen túıindeımiz.

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».