Ulttyń uly
Senbi, 8 jeltoqsan 2012 7:21
Búkil túr tulǵa, bolmysymen burań keıipten aýlaq júrip ultym degen, jurtym degen ul men qyz myńnan bolsa bireý, mıllıonnan sanaýly ǵana shyǵatynyn ata tarıh kórsetip keledi. Ondaı kisiligi mol kisi tirshiliginde de, ómirden ozǵannan soń da halqynyń sanasynda jańǵyryp, abyroıy bıikte turady. Sáýlesi bar urpaq onyń murasyn kózdiń qarashyǵyndaı qasterlep, qaldyrǵan ónegesinen úırenip, jutań tartqan jan dúnıesine azyq, ustaz dárisindeı tirlik-tynysyna qazyq etedi. Ultymyzdyń sondaı uly – keshegi Aqseleý Seıdimbek aǵamyz edi ǵoı.
Senbi, 8 jeltoqsan 2012 7:21
Búkil túr tulǵa, bolmysymen burań keıipten aýlaq júrip ultym degen, jurtym degen ul men qyz myńnan bolsa bireý, mıllıonnan sanaýly ǵana shyǵatynyn ata tarıh kórsetip keledi. Ondaı kisiligi mol kisi tirshiliginde de, ómirden ozǵannan soń da halqynyń sanasynda jańǵyryp, abyroıy bıikte turady. Sáýlesi bar urpaq onyń murasyn kózdiń qarashyǵyndaı qasterlep, qaldyrǵan ónegesinen úırenip, jutań tartqan jan dúnıesine azyq, ustaz dárisindeı tirlik-tynysyna qazyq etedi. Ultymyzdyń sondaı uly – keshegi Aqseleý Seıdimbek aǵamyz edi ǵoı.
Kóbimiz jalǵanda jalpaǵynan basyp, «jasa-jasadan» aýzymyz bosamaı júrgende Aqań ulttyq jádigerlerimizdi jınap, ol týraly maıyn tamyza áńgimelep, buıra nasybaı toltyrylǵan shaqshasyn tyqyldatyp qoıatyn. Es jıyp, tóńiregimizdi túgendegennen keıin oılap qarasaq, Aqańnyń sol tarıhı shaqshany sán-saltanatymen ustap júrýiniń ózinde úlken mán bar eken. Álgi tyqyldyń astarynda uly Ahańnyń (Baıtursynuly) masasynyń yzyńy jatypty-aý!
Kemeldenip tur degen keńes dáýirinde esebin keltirip mádenıet eskertkishteri halyqtyń «…rýhanı qazynasy» dep «Kúńgir-kúńgir kúmbezder» (1981) degen el men jer tarıhyn tereńnen qozǵaǵan kitap shyǵardy. Jaqsyny jaqsy qyrandaı qııadan shalady emes pe, «…shýaqty oılarǵa tıek bolatyn eńbek… Uly Otannyń bir qyryn tanytar aınasy degenge saıady» dep uly ǵalym Álkeı Marǵulan atalmysh kitapqa alǵysóz jazdy. Odan keıin qazaqtyń qara óleńin jınap, jarııalady.
Aqseleý aǵamyz táleıi bar azamat qoı. Táýelsizdik kelip búgilgen belimiz jazylyp, kúıbeń tirlik arshyndy qadamǵa ulasqanda ol jurtynyń rýhanııatyna bilek túrip, bel sheship kiristi. 20 jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde bir ınstıtýttyń jumysyn ózi atqaryp, án-kúı ataýlyny bir bıikke, al jazba tarıhtyń bastaýy sanalatyn aýyzsha tarıhty bir beleske kóterdi. Endi sony taraý-taraý taqyryptarǵa bólip zertteı bersek, zerdemizden ótkizip, zerektik tanytsaq ult rýhanııatyna qosylar qyrýar dúnıe jaryq kóre beredi. Aqańnyń ózi bolmaǵanmen kózi ispettes murasy halqyna dál qazir qyzmet etip, qazaq barda men ólmeımin, óshpeımin ekinshi ómirim jalǵasa beredi dep turǵandaı. Bul týraly aıtýly qalamger Ábish Kekilbaevtyń myna bir sózi onyń aqıqat ekenin dáıektep tur. «Qazaqtyń jaqsysy men jaısańy bári qandaı bolady? – Aqseleýdeı bolady; Qazaqtyń kádepti qyzyl nary qandaı bolady? – Aqseleýdeı bolady. Báriniń ornyna bir ǵana Aqseleý júre alady, al Aqseleýdiń ornyna kim júre alady?! – Eshkim de emes, tek Aqseleýdiń ózi júre alady» degen jazýshy sózine qarap jańa ǵasyrdaǵy Alash arysy Aqseleý Seıdimbek aǵamyzdyń 70 jyldyǵyna oraı, beısenbi kúni Astana qalasy ákimdigi men elordadaǵy rýhanııat ortalyǵy bolyp esepteletin L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń uıytqy bolýymen «Aqseleý Seıdimbek murasy jáne táýelsizdik qundylyqtary (aýyzsha tarıh máseleleri)» atty halyqaralyq konferensııa ótkizdi. Plenarlyq májiliste ǵalymdar E.Sydyqov Aqseleý Seıdimbektiń uly dala tarıhyna qosqan úlesi, Sh.Ybyraev Aqańnyń «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» atty aıtýly eńbegine súıenip kóshpeli mádenıetimiz týraly, J.Artyqbaev jurtymyzdyń aýyzsha dástúri jáne tápsirleý máselelerin, Z.Jandarbek qazaq shejireleriniń qalyptasý kezeńderin qozǵasa, О́zbekstannan, Túrkııadan, Vengrııadan kelgen ǵalymdar Aqseleý eńbekterindegi álemdik órkenıetke qosylǵan izdenisterdi tilge tıek etti.
Budan keıin alqaly jıyn 3 seksııada jalǵasyn tapty. Aıtalyq, birinshi seksııada aýyzsha dástúr jáne Eýrazııa kóshpendileriniń tarıhy sóz bolyp, onda ǵalymdar M.Alpysbes, D.Mahat, B.Káribaev, T.Omarbekov, A.Toqabaı, Ǵ.Raıys oı bólisse, ekinshi seksııada Eýrazııa kóshpendileriniń rýhanı murasy men dúnıetanymy Aqseleý Seıdimbek shyǵarmalary aıasynda tilge tıek boldy. Aqańnyń ult múddesine oraı qazaq ádebıettaný ǵylymy men jýrnalıstıkasyna qosqan úlesine arnalǵan úshinshi seksııada ádebıetshiler men ǵalymdar óz baılam-paıymdaryn ortaǵa saldy. Olardyń qatarynda belgili jazýshy A.Kemelbaeva, ǵalymdar M.Kemel, Q.Saq, B.Abdýova, taǵy basqalar boldy.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Ult rýhanııatynyń úlken janashyry ári shynaıy joqtaýshysy bolǵan ardaqty azamattyń eńbegi men jarqyn dıdary halqymyzdyń árdaıym júreginde saqtalady dep senemin», degen A.Seıdimbekke arnaǵan sóziniń rastyǵyna osy basqosýda kóz jetti. Ultynyń uly bolǵan Aqańnyń ólmes murasy ár qyrynan sóz bolǵanda, ár qazaq jurtyna osylaı qyzmet etse, eldik tamyrymyz tereńdeı bereri aıdaı aqıqat.
Sonymen qatar, keshe qarymdy da qajyrly qalamgerdiń 70 jyldyǵyna Astana qalasy ákimdiginiń bas bolýymen Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda eske alý keshi boldy. Onda Aqań týraly derekti fılm kórsetilip, onyń shyǵarmalarynan úzindiler oqylyp, án-kúıi qaıta bir jańǵyryp, estelikter aıtylyp, ónegesi órteńge shyqqan gúldeı ár qyrynan kórinis tapty.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
