Aqsuńqar azamat edi

Senbi, 8 jeltoqsan 2012 7:23

Aqseleý Seıdimbekov kim edi? Aqseleý Seıdimbek kóshpendiler etnomádenıetiniń sabaqty ınesine deıin búgingi kúnge jal­ǵastyrýshy, ulttyq ádet-ǵuryp, salt-dástúrdi ilgeri súıreýshi, qazaq halqynyń jalpy adamzattyq damýǵa qosqan súbeli úlesi mýzykalyq murasy ekenin dálel­deýshi, qazaq shejiresin bútindeýshi, týǵan tilimizdiń birden-bir janashyry, «adamzat tarıhyndaǵy túbirli ózgeristerdiń se­bep­shisi» bolǵan salt atty kóshpendiler órkenıetiniń jyrshysy. Aqseleý Seıdimbek…

Senbi, 8 jeltoqsan 2012 7:23

Aqseleý Seıdimbekov kim edi? Aqseleý Seıdimbek kóshpendiler etnomádenıetiniń sabaqty ınesine deıin búgingi kúnge jal­ǵastyrýshy, ulttyq ádet-ǵuryp, salt-dástúrdi ilgeri súıreýshi, qazaq halqynyń jalpy adamzattyq damýǵa qosqan súbeli úlesi mýzykalyq murasy ekenin dálel­deýshi, qazaq shejiresin bútindeýshi, týǵan tilimizdiń birden-bir janashyry, «adamzat tarıhyndaǵy túbirli ózgeristerdiń se­bep­shisi» bolǵan salt atty kóshpendiler órkenıetiniń jyrshysy. Aqseleý Seıdimbek…

Adamzat sanasy ozǵaly – ań­saǵany bútin tarıh. Bul muratty shırata alǵa ozdyrǵan nemis oıshyly Immanýıl Kant boldy. «Kúnge tabynǵannan bergi tarıhty ábden túgendeýge bolady», degendi júregi daýalap Oljas Súleımenov te aıtyp saldy. Aıtyp qana qoıǵan joq, iske ki­risip, «Qysh kitap», «Az ı ıa», «Tańba tili», «Atamzamanǵy tú­rik­ter» dep atalatyn birneshe eńbek jazdy.

Kóshpeliler álemi tarıhyn bederleý Aqseleý Seıdimbektiń de enshisine bu­ıyr­dy. Onyń eń­bekterinde úshmyńjyldyq aıa­syn­daǵy órleý, ulttyń mádenı-rýhanı óresi órkenıettik deń­geıde paıymdaldy. О́z basym Aqseleý aǵany osy úrdistiń saq­­­shysyndaı kóremin. Ol: «Tú­rki­­­ler órkenıet qurýǵa beıim­siz», degen pikirge qatty qyn­jy­la­tyn. Aqseleý Seıdim­bek­tiń paıymdaýynda jalpy adamzat tarıhyn Uly dala kóshpen­dile­rinen tys tanyp-túsiný múmkin emes, ondaı tarıh bútin bolmas edi.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Aqseleý Seıdimbek san qyrly tulǵa edi. Jáne ol qaı salada bolmasyn jarqyraı kórindi. Ǵa­lym uzaq jyldar boıy kúı óneri týraly keshendi zertteýler júrgizdi. Nátı­jesinde qazaqtyń mýzykalyq mádenıetine qatysty meılinshe mol empırıkalyq materıaldar alǵash ret rýhanı aı­nalymǵa túsip, halyq kompozı­torlarynyń ómiri men shyǵarma­shylyǵy tyń derek-tu­jy­rymdar ózeginde paıymdaldy. Bir jarym myń jyldyń aıasynda ǵa­­­syrlardan syr shertken bes myń kúıdiń teń jartysynyń ańyzy óńdelip, basylym betterinde ja­ryq kórdi. «Kúı shejiresi» dep atalatyn eki kitaby shyqty, doktorlyq dıssertasııa qorǵady. «Qazaqtyń kúı óneri» týraly tolaıym monografııa jarııalady. Osy eńbegi úshin Memlekettik syılyqqa ıe boldy.

Aqseleý Seıdimbek osylaı dombyraǵa kıe darytyp, qazaq­­­tyń kúı óneriniń mań­daıynan qaıtqan baǵyn jandyrdy, úmit­ke úki taǵyp qaıyra tiriltti. El qamy úshin qııalǵa ǵana sııar ister atqardy, qazaq halqynyń tarıhtaǵy orny – jalpy adamzat mádenıetiniń damýyna qos­qan súbeli, rýhanı úlesi – mý­zykalyq murasy ekenin alǵa tartty. Bul keshendi zertteýmen kúmán týdyrmaıtyndaı bolyp sheg­e­lendi. Álemdik dodaǵa bes myń kúı, on myń án syılaǵan «bar qazaqqa bar álemdi qara­typ» arýaq qonǵan mádenıettiń altyn ordasyn joıdasyz bıikke kóterdi.

«Tamyrsyz aǵash, tarıhsyz halyq bolmaıdy. Ýaqyt jalǵas­tyǵynda jik joq; tań atsa erteń búginge, búgin keshege aınalady. Demek, keshesiz búgin, búginsiz erteń joq». Keshe bolsa tarıhqa súńgip kete barady. Tarıh bil­­genniń enshisinde, bola­shaq bolsa ony jasaýshynyń qolynda. Bú­­­gingi kúni DNK saraptamasy boıynsha gendi mıllıon jylǵa keri qaraı súzip ótýge bolsa da tarıh bizge qıyn betimen qaraǵanyn qoıǵan joq. «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» Aqseleý Seıdimbektiń sońǵy qalam serperi. Osy týyndysy ústindegi eńbegin ózi «soń­ǵy shabysqa» balady. Ár týyn­­dynyń óz tarıhy bar. Úıirimen úsh toǵyz tizilgen 1999 jyly «Tór shejire» nusqasyn daıyn­daýǵa kirisedi. «Báıte­rek» gra­fı­kalyq usqynǵa 15 myń etnonım butaq keıpinde telinedi. Báıterek eńsesin «Saq», «Ǵun», «Skıf» tamyrlarynan tiktep alyp ketip barady. Pla­katqa on myń etnonım de syımaǵan­dyq­tan, bes myń ǵana rý, atalardyń attarymen shektelýge týra ke­ledi. Plakattyń etegine avtor óz mekenjaıyn jazyp jiberedi. Bul astarly áreket halyq sanasyn selt etkizedi. Elimizdiń túk­pir-túk­pi­rinen etnograf ǵalym­nyń qolyna myń shejire kelip túsedi. Kitapqa arqaý bolǵan derekti halyq bar yqylasymen ózi usy­nyp tur. Onyń syrtynda avtor dańǵaıyr shejireshilerdiń kóbimen kezdesip til­­desken. Os­yndaı «kóp avtorly» eńbek tolaıym dúnıe bolyp týdy.

Alǵash ret shejire jóninde teorııalyq júıeli oılar túıin­­deldi. Rýlyq qury­lymnyń taralymy túbegeıli zertteldi. Júz­dik qurylymnyń paıda bolýyna baılanysty birneshe varıantta derekter keltirilgen.

«Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» – ulttyń bas shejiresine umtylyp tur. Osyǵan deıin mundaı halyq aýzynda júrgen myń san sheji­­­reni biriktire  alǵan, olardy bir óristen órgizgen eńbek bolǵan emes.

Kitap ultty úsh udaıǵa bó­lý­ge umty­lyp turǵan joq. An­tro­po­logııa­lyq turǵydan birtutas ultty biriktirýdi murat tutqan. Isi naımannyń Uly júz­diń Álpesh atty áıelinen taraıtynyn, ultqa erekshe qyzmet etken qarakesek rýynyń anasy Kishi júzdiń qyzy Qar­qabat eke­nin keltirgendegi maqsaty ultty biriktirý ekeni kúmánsiz. Bul esh­­­qandaı shúbá keltirmese kerek.

Eńbektiń janǵany mártebe. «Qazaqtyń kúı óneri» týyndysy Memlekettik syılyq­­­tyń laý­reat­tyǵyna baǵalanýy ózin erekshe marqaıtty. Qanat bitirdi. As­qa­­ra­ly alpysynda Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtan óz qolymen jazǵan quttyq­taýyn aldy. Tuń­ǵysh Prezıdenttiń Aqordaǵa ki­rýine baılanysty is-sharada ult­tyń aqsuńqary retin­de ıyǵyna shapan jabyldy.

Kitap – jeke tirshilik keshýge qanat qaqqan, quqyq alǵan adamzat sanasy. Aǵa maǵan arnaǵan bir hatynda: «Kitap myń tógil­gen mań­daı termen birge adam­dyq-azamattyq arman-ańsardyń da (ıdeal) kórinisi ǵoı. Eńbektiń janǵany, sol ar­man-ańsardyń oqyrmanǵa jetýimen, oqyr­man­dy múddeles etýimen ólshenedi», – dep jazǵan bolatyn.

Danyshpan L.Tolstoı aıt­paq­shy: «Uly sýretker óziniń janr­lyq úlgisin týyndatady». Ol osy turǵydaǵy nusqalar retinde N.Gogoldiń «О́li jandar», F.Dos­­toevskııdiń «О́li úıden ja­zyl­ǵan hattar» shyǵarmalary­nyń bir­tý­ma­lyǵyna siltegen. Sol aıt­paq­shy, «Qazaq áleminiń» janry – etnomádenı paıymdaý, «Qazaq­tyń aýyzsha tarıhynyń» janry – zertteý.

«Eltutqa» – ulylar sheji­resi. Qazaqta el tarıhyn áıgili tulǵalar arqyly taný úrdisine zer salynady. Qazaqtyń sheji­re­lik zerdesinde adam – tarıhtyń negizgi tulǵasy, al adam sapasy – tarıhtyń qozǵaýshy kúshi. Kim­nen kimniń týǵany mańyzdy da bolar, biraq bul eń basty usta­nym emes. Tarıh úshin tektilikti ór­bitken, ortasyna kıe darytqan birtýar tulǵalardyń úlgi-ónegesi mándirek.

Jartasty tolqyndardan, «uly silki­nister men dáýirli tol­ǵaqtardan» týǵan kóshpeliler áleminiń eń jarqyn tulǵasy, ult kıesi dombyraǵa til bitirgen Qur­manǵazy týraly Aqseleýden artyq bıik sózdi kúni búginge deıin kim aıta aldy? Ol taıaý shaqta da bola qoıar ma eken? Qoryta aıtsaq, Aqseleý Slan­uly – tóbe tirer dińgegimiz, beli myqty bestimiz, toqtam aıtar estimiz edi. Qazaq atty te­gimizde kóbe buzar aq sur jebemen bola­shaqqa atylǵan eńse­miz­di tanytar, qadi­rimizdi uqtyrar, qasıe­timizdi moıyndatar boıtu­mar­ly kıemiz edi-aý. Sóz joq, Aqseleý salt atty kóshpeliler órke­nıe­tin jańa zerde súzgisinen ótkizip, taǵylym ete bilgen, ulttyq psıhologııa men pat­rıo­tızmdi táji­rıbeleýshi, qazaqtyń altyn kúm­bezdi saraıyn turǵy­zýshy­lar­dyń biri. Kóshpeliler órkenıetin adamzattyń ózine túsindirý úshin oıy qanat­tyly­ǵy­nan, qalamy ushqyrlyǵynan taımaǵan tulǵa.

Tasanbı TOQBERGENOV.