Áke armany

Sársenbi, 27 maýsym 2012 6:52

Birjan Jaqypovtyń ákesi qońyraý shaldy. Londonǵa barmaq. Durysy, barǵysy keledi. Biraq, barǵyzbasy barǵyzbaı tur. Demeýshi izdep júr eken. Kóp jarystarynan múmkindiginshe qalmaıdy. Beıjiń Olımpıadasyna synyptasy, sol kezde Sozaq aýdanynyń ákimi Sozaqbaı Ábdiqulovpen keldi. Gýanchjoýǵa da barǵan. Azııa halyqtarynyń olımpıadasyna. Birjan degen syrbaz jigit qoı. Sál buıyǵylaý demeseńiz, zııaly, keıbireýlerdeı tasyrlyǵy joq mádenıetti jigit. Osynysy keıde ózine taıaq bolyp tıip jatady. Sharshy alańǵa ákesiniń quny ketkendeı qaınap shyǵatyn Kýba qabylandaryna sál erik berseń, basynyp ketedi. Bas kóz joq, soıdaqtata urady.

Sársenbi, 27 maýsym 2012 6:52

Birjan Jaqypovtyń ákesi qońyraý shaldy. Londonǵa barmaq. Durysy, barǵysy keledi. Biraq, barǵyzbasy barǵyzbaı tur. Demeýshi izdep júr eken. Kóp jarystarynan múmkindiginshe qalmaıdy. Beıjiń Olımpıadasyna synyptasy, sol kezde Sozaq aýdanynyń ákimi Sozaqbaı Ábdiqulovpen keldi. Gýanchjoýǵa da barǵan. Azııa halyqtarynyń olımpıadasyna. Birjan degen syrbaz jigit qoı. Sál buıyǵylaý demeseńiz, zııaly, keıbireýlerdeı tasyrlyǵy joq mádenıetti jigit. Osynysy keıde ózine taıaq bolyp tıip jatady. Sharshy alańǵa ákesiniń quny ketkendeı qaınap shyǵatyn Kýba qabylandaryna sál erik berseń, basynyp ketedi. Bas kóz joq, soıdaqtata urady.

 Osyndaıda tasqynǵa tosqyn bolardaı áreket kerek. Birjan­nyń zııalylyǵy, mádenıettiligi, sál buıyǵylyǵynyń tasyrlyqqa qal­qan bola almaıtyn kezi osy. Tól bapkeri, Qazaqstan boks qura­masynyń bas bapkeri, zamanynda «Mıster nokaýt» atanǵan Myr­zaǵalı Aıtjanovtyń da kúıip ke­tetin jeri osy. Áke-sheshesi osyndaı adam bolǵannan keıin súıekte joq qasıet qaıdan kelsin.

Obaly káne, Birjan Gýanchjoýda fınalǵa deıingi bar qarsy­las­taryn túrip shyqty. Kezegen qoldary qarsylasynyń tóbesinde jasyndaı oınaǵan. Qytaı boks tarıhyna eń alǵashqy Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy ataǵyn altynmen jazǵan, ári álem chempıony, 49 keli salmaqta eshkimge bas júlde bermeı turǵan Zý Shımıngten ǵana tizgin tartqan. Jeńiledi dep aıta almaımyn. Jeńdi deý de kúmán. Terezesi teń shaıqasty. Qaı­sysyna berse de, eshkim durys bolmady-aý demeıtin de edi.

Jarys bitken soń dalaǵa shyq­tyq. Bir top qazaq qalyń qytaı­dyń ishinde taksı toqtatyp tur. Birjannyń ákesi Jaqyp. Belgili kásipker, Sozaqta alashtyń asyl uldarynyń biri Asqar Súleıme­novke eskertkish ornatqan Karl Isauly…

– Jigitter, taksı Shymkentke deıin bara ma? – deımin. Daýystap. Jaqyp aǵamyz zatynda aq­kóńil. «Oıbaı, naǵasheke, oıbaı-aý. Ket­tik, kettik», dep qapalaqtap jatyr. Bári máz-meıram. Áıtpese, ushqan qustyń qanaty talyp, ál­deneshe qonyp zorǵa jetetin sary qurlyq qaıda, Shymkent qaıda?

Talantty ulynyń sadaǵasy bolyp júrgen Jaqyp aǵanyń joly Londonǵa túskeı dep otyryp, taǵy bir áke eske túsken.

Ermahan Ybyraıymovtyń áke­­si Saǵı aqsaqal. Ol da Erma­han­nyń sońynan qalmaıtyn. О́zi shopan. Qazaqstan boks quramasy oqý-jattyǵý ótkizip jatqan jerge saba-saba qymyzyn arqalap, bir qoıyn úıitip, sálem-saýqatqa eki qushaǵyn toltyryp bara beretin edi. Ol kezde Ermahan oqýshy. Reseıdiń Smolensk qalasynda oqýshylar arasynda ótetin res­pýblıkalyq jarysqa attanady. Áke elegizıdi. Qabaqta kirbiń. Jumysta maza joq. Eki-úsh ret kelgen keńshar dırektory: «Áı, Saǵı, sen balańdy oılap elegizip júrsiń-aý. Kómekshi shopan bersem. Artynan baryp qaıt», deıdi.

Sákeń eki qoltyǵyna qanat baılap alyp ushady. Suraı-suraı, júre-júre poıyz ben avtobýsty aýystyryp minip, bir shaǵyn qalaǵa jetedi. Ári qaraı kólik joq. Tún ishi. Tańǵa deıin kútýge taǵaty jáne jetpeıdi. Taksı ustaıdy. Sur «Volga» qaıqańdap qala syrtyna sýyrylady. Bir ýaqytta bireý kólbeń etip jol ortasynda paıda bolyp, qol kóteredi. Taksıst toqtap, ony mingizip alady. Saǵı aqsaqal aldyńǵy oryn­dyqta, júrgizýshi­men qatar otyr. Tosyn jolaýshy artta. Úsheýinde de ún joq.

Árıne, kórmegen, bilmegen jerde adamda jaman oı ıekteıdi. Saǵı aqsaqal oılaıdy, «Eı, mynaý ekeýi sybaılas boldy. Ekeýi birigip qazaqtyń artynda suraý­shy­sy joq jaman shalyn tonamaq qoı. О́ltirip ketetindigi kádik. Al, men ne isteımin». Oıymen arpalysyp keledi.

Súırikteı «Volga» syzyp qa­la syrtyna shyqty. Joldyń bir sheti aı sáýlesimen sútteı jarqyraǵan kól. Ekinshi qaptaly ıt tumsyǵy batpas qalyń qamys. Kóldiń maıda tasqyndary jaǵaǵa shylp-shylp urady. Ný qamystyń basy shaıqalyp, sýsyldap záre-qutty qashyrady. Úsheýi únsiz. Álginde «aram ólmeıin, ólsem de jasty­ǵymdy ala keteıin» dep Saǵı aǵa bákisin qaıqara ashyp alǵan. Talaı maıly súıektiń qýys-qýysyn­daǵy etti qyrnap, ıesine asatyp júrgen bákiniń júzi qylpyp tur. Oń qolynda, otyrǵyshtyń astyna taman jasyryp otyr. Saǵı aǵa aıtady ǵoı. «Áı, Baqtııar, sol kezde arttaǵy otyrǵan jolaýshynyń qoly jonyma tıse, oqys áreket jasasa, taksıstiń tamaǵyn oryp túser edim», dep.

Bir kezde «Volga» júrisin baıaýlatyp toqtaıdy. Sákeń ishte. Ekeýi syrtqa shyǵyp temeki tartady. Jaǵany súıgen tolqyn men nar qamystyń shýy áńgimeni estirtpeıdi. Sákeńniń kóńili alań. «Osy jerde jaıǵamaq qoı», dep shappasyn yńǵaılap otyr. Bir kezde taksıst keledi.

– Ákeı, salmaǵyńyz aýyr. Mashınanyń bir jaǵy tartyp keledi. Artqa aýysyp otyrasyz ba? Artqy oryndyqqa otyrǵanda ón boıyn býǵan qara ter burq ete qaldy. Kóńili jaılandy. Álginde ǵana taksıstiń tamaǵyn oryp túsýge sál qalǵanyn oılaǵanda ózi shoshyp ketken. Tań ata oqý­shy­lar­dyń ortasyna ataqazdaı bolyp kirip barǵanda Ermahan qustaı ushty.

Sol Ermahannyń sońynan Atlanta Olımpıadasyna bardy. Sıd­neıge jetti. Qazaqstannyń eko­nomıkasy aýyr qıyndyq­tar­dan shyǵa almaı, býlyǵyp jatqan shaǵy. Joqshylyq qos ókpeden tebinip tur. Olımpıadashylarda da maza joq. Ermahannan basqa altyn medal alamyz deıtinder jáne joq. Ermahan batyr ǵoı. Bir jyl buryn aıtyp jiberdi. Sıdneıge altyn úshin baramyn dep. Bul 1999 jyl edi. Ermahan Sıdneıge barmaıtyn bolypty. Aınyp qalypty. Londonǵa ketpek. Kásipqoı boksqa. Kelinshegi jolǵa júkterdi jınap jatyr deıdi. Munyń bárin maǵan Saǵı aǵa aıt­qan. О́ńi órt sóndirgendeı. «Ermahandy batyr dedińder. Batyryń Londonǵa ketip bara jatyr. Alyp qalýdyń áreketin jasańdar, áıt­pese…

Saǵı aǵa qorqynyshtylaý áń­gime aıtty. Ol kezde «Jas alash­tyń» sport jaǵyn basqaramyz. Kelesi nómirge berdik. «SOS. London Ermahandy suraıdy» degen maqala jazdyq. Jurtqa qatty áser etken bolý kerek. Telefon shal­ǵandar kóbeıdi. Toqeterin aıtsaq, Ermahan Ybyraıymov­tyń Sıdneıge qazaq baıraǵyn kóterip baryp, jelbiretip qaı­týynda, altynnan olja salýynda, eń aldymen, Alla násip etken bolsa, ekinshiden, Saǵı aǵa men búgingi Qazaqstannyń Memleket­tik hatshysy, sol jyldary «Ata­mura» korporasııasynyń prezı­den­ti Muhtar Qul-Muhammed myr­za­nyń eńbegi ólsheýsiz.

Másele bylaı bolǵan. 1999 jyly Beıjińde bokstan Álem Ký­bogynyń jarysy ótedi. Jartylaı fınalda Ermahan men Kýba­nyń jambozy Hýan Ernandestiń joly túıisedi. Ermahanǵa qara­ǵan­da sıdań. Qoly uzyn, ári tá­silqoı Hýan jeńgen. «Ishke buzyp óte almadym. Ernandes oqtaýdaı qoldarymen mańdaıymnan uryp, jaqyndatpady» deıdi Ermahan. Kóńili júdep qaıtqan. Sol kezde Londonda kásipqoı boksta pro­moý­ter bolyp júrgen azamat qońy­­raý shalady. Kezdeseıik deı­di. «Seniń Hýannan qalaı jeńil­ge­nińdi kórdim. Sıdneıge altyn úshin baramyn degenińdi ınternetten oqydym. Hýan jolyńdy erterek kesse, qola medaldi da ala almaısyń. Demek, saǵan Qa­zaq­stan qarjy tólemeıdi. Kelesi Olımpıadaǵa jasyń barǵyzbaı­dy. Utatynyń joq. Eger maqul deseń, kásipqoı boksqa aýys. Jylyna kem degende 1 mıllıon dollar paı­da tabasyń. Men ýádemde turamyn».

Mundaıda áıel shirkinder janyp ketedi ǵoı. Ermahannyń she­shimin estigen Saǵı ákeniń tútep júrgeni osy. Ermahanmen sóıles­tik. Quramadan beriletin stıpendııa otbasynyń qajetine ketedi. Al dıetolog qyzmeti sekildi taǵy basqa kerekterge óz qaltańnan qarjy tóleýiń kerek. Onyń syrtynda em-domy bar. Oǵan da aqsha qajet. Ermahannyń Londonǵa ketýge bel baılaǵanynyń bir sebe­biniń syry osy. Biz osy jáıt­terdi jaza kelip, batyryńdy London surap jatyr. Memleketshil, elshil qaısyń barsyń degenbiz. Bar eken. Muhtar Qul-Muhammed biz ar­qyly Ermahandy shaqyrdy. «Ermahan, jasyratyny joq, qazir eldiń jaǵdaıy máz emes. Rýhyn kóteretin, aldaǵy jaqsy kúnderge sendiretin úlken erlik kerek. Ol seniń qolyńnan keledi. Sıdneıde jeńimpaz bolsań, jas táýelsiz Qazaqstannyń bedeli kóteriledi, el mereıin asqaqtata­syń. Qarjy jaǵyn oılama. Qansha kerek, sonsha beremin. Tek, ýádeńdi ber, inim!» degen.

Er Ermahan ýádesinde turdy. Qalaı daıyndalǵanyn aıtsaq, uzap ketemiz. Shırek fınalda Hýan Ernandesti japyryp jiberip, «Altynnan basqany almaımyn» dep kelgen sabazdy tuńǵysh ret eline quralaqan qaıtardy. Ermahandy eń áýeli Olımp bıigine kótergen bapkerlerdiń eńbegi, óziniń teńizdeı tógilgen teriniń óteýi. Keıin oılaımyn. Sol jyly Saǵı aqsaqal dabyl kótermegen­de, Muhtar aǵasy jaǵdaıyn jasap, ýá­desin almaǵanda, Ermahan kásip­qoı boksta júrer me edi dep.

…Bala Ermahannan eseıgen er Ermahannyń bar jarysyna bar­ǵan Saǵı ákeniń moınyndaǵy «qa­myt» Birjannyń ákesi Jaqypqa kıgizilgendeı. Jaqyp aǵa uly sharshy alańǵa shyqqanda, úıde baıyz taýyp otyra almas. Londonda, ulynyń tý syrtynda tileýin tilep, otyrǵysy keledi. Mundaıda «úzeńgige aıaǵyńdy sal» deıtin azamattar qaıda eken. Birjanǵa da Ermahan aǵasynyń jolyn bergeı. Qazaqtyń óz ulynyń ǵana emes, eliniń namysyn qosa oılaı júretin Saǵı aǵa, Jaqyp aǵa sekildi azamattary, myqty ákeler kóp bolǵaı.

Baqtııar TAIJAN,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.