«Ortalyq Azııa» saraptama ortalyǵynyń mamany Olga Pýshkarevanyń paıymdaýynsha, qordaǵy zeınetaqy salymdarynyń ózi aqsha emes. Onyń bári memlekettik jáne sheteldik qarjy ınstıtýttarynyń qundy qaǵazdaryna salynǵan.
«Investısııalyq portfeldiń táýekeli syrtqy faktorlarǵa táýeldi. Qundy qaǵazdardyń biriniń quny túsip ketse, ınvestısııalyq tabysy tómendeıdi. Biriniń baǵasy kóterilse, tabysy artady. Qundy qaǵazdardy tabystylyǵy tómen nemese joǵary dep tańdaý múmkin emes. Bul naryq zańy. Bizdiń kemshiligimiz – otandyq óndiristi damyta almaýymyzda. Iаǵnı, otandyq kompanııalar álemdik jáne qazaqstandyq qor bırjasyna qatyspaı otyr. Bul zeınetaqy avtıvteriniń syrtqy faktorlarǵa táýeldilik deńgeıin kóterip jiberdi. Shaǵyn jáne orta bıznes ishki naryqtyń ındıkatory. Biraq olardyń ishki jalpy ónimdegi úlesi az. Biz ony zeınetaqy salymdarynyń tabystylyǵyn kóteretin faktor dep qabyldaı almaımyz. Sol sııaqty qazaqstandyq qundy qaǵazdar da zeınetaqy aktıvteriniń tabystylyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan joq», deıdi O.Pýshkareva.
Bul jolǵy jańalyq ta osylaı qabyldanar ma edi. Biraq oǵan jol berilmedi. Kópshilik áleýmettik jeliler arqyly «qoldy bolǵan qarjy qaıda ketti?» degen suraqqa jaýap berýdi talap etýde.
«Qoldy boldy» degen qarjy eshqaıda ketken joq, joǵalǵan da joq. Qordaǵy qarjy, ony ınvestısııalaý tetikteri de Ulttyq qordyń baqylaýynda. Aldaǵy birer kúnde zeınetaqy qorynda jınaqtalǵan qarjynyń dınamıkasy týraly tolyq aqparat beremiz. Ázirge aıtarymyz – osy» dep qysqa qaıyrdy biz sóılesken BJZQ baspasóz qyzmetiniń ókilderi.
Qordyń ınvestısııalyq qyzmetiniń nátıjesinde 2019 jyldyń alǵashqy eki aıyndaǵy tabys 25,42 mlrd teńgeni qurady. Bul zeınetaqy qorynyń saıtynda jarııalanǵan málimet. Biraq sarapshylar qordyń tabystylyq deńgeıi bıylǵy ınflıasııa deńgeıimen salystyrǵanda maqtanýǵa bolmaıtynyn aıtady. 2019 jyldyń qańtar-aqpan aıyndaǵy ınflıasııa deńgeıi 0,8 paıyz bolsa, bolashaq zeınetkerlerimizdiń ınvestısııalyq tabysy 13 paıyzǵa ósken. Bul faktor alǵashqy eki aıda zeınetaqy aktıvteriniń tabystylyǵy 67 paıyzǵa deıin tómendep ketkenin kórsetip tur.
Zeınetaqy aktıvterine qatysty ekonomıst Maqsat Halyqovtyń pikirin bilgen edik. Ol ekonomıkada qarajattyń bir orynda turǵany tıimsiz dep esepteıdi. Qarajat qanshalyqty dárejede aınalymda júrse, sonshalyqty ekonomıkanyń damýyna septigin tıgizetinin aıtady. «Qordaǵy jınaq maǵynaly, maqsatty túrde jumsalyp jatsa, onyń ınvestısııalanýyn qoldaımyn. Biraq munyń ekinshi jaǵy da bar, zeınetaqy qoryndaǵy qarajattardyń qaıda jumsalyp jatqany jóninde únemi aqparat berilgeni durys. Qazaqstan damý banki kóbine halyqty habardar etip otyrady. Sol sııaqty zeınetaqy aktıvterin alǵan basqa mekemeler de qarajattyń qaıda, qalaı jumsalǵany jóninde esep berip, memleket ony qadaǵalap otyrsa, halyqtyń kúmánin týdyrmas edi», deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, osy rettegi bir kemshilik – zeınetaqy qory qarjysynyń memlekettik qundy qaǵazdarǵa salynýy. Al memlekettik qundy qaǵazdardyń kiristiligi jylyna 8 paıyz ǵana. Úkimet ótken jyly ǵana qordaǵy qarjyny sheteldik kompanııalardyń qundy qaǵazdaryna salamyz degen baılamǵa keldi. «Bul óte durys sheshim», deıdi M.Halyq.
2019 jyldyń 1 naýryzyna deıin BJZQ qoryndaǵy qarjy 9502,42 mlrd teńge boldy. Bul qarjyny álemdik qor bırjasyndaǵy aktıvterge ıntegrasııalasaq, kóp kiris alýǵa bolady. Investısııa salý modelin tańdaýdaǵy básekelestik qaǵıdalaryn qalpyna keltirý zeınetaqy aktıvterin basqarý ınstıtýttaryna da kerek. Qazir salymshylarda tańdaý joq. Zeınetaqy jınaqtary BJZQ-ǵa aýdarylady. Zeınetaqy qarjysyn basqaratyn uıymdy tańdaý jáne ınvestısııalyq strategııa tańdaý múmkindigi qarastyrylmaǵan. Memleket salymshylar úshin barlyǵyn ózi rettep, táýekelge barady.
Erteń Ulttyq bank nemese BJZQ qory halyqtyń aldynda esep bergende 1 paıyz qarjy ınflıasııaǵa nemese sheteldik valıýtanyń aıyrbas baǵamyna jutylyp ketti dep aqtalýy múmkin. «Bul faktor Ulttyq bank tarapynan dıfferensıaldy baǵytty sátti úılestire almaı jatqanyn taǵy da baıqatty», deıdi ekonomıster.
Maqsat Halyq zeınetaqy qorynyń kiristiligi joǵary bolsa, mundaı joǵaltýdyń orny bilinbeıtinin jetkizdi. «Men 82 mlrd teńge qoldy bolyp ketti deýden aýlaqpyn. Biraq jınaqtalǵan qarjynyń tabysy ınflıasııadan joǵary bolýy tıis. 2018 jylǵy ınflıasııa deńgeıi 4,8 paıyz boldy. Al BJZQ salymdarynyń tabysy 11 paıyzdy quraıdy. Demek, Ulttyq banktiń «ınflıasııaǵa jutylyp ketti» dep aqtalýyna sebep joq», deıdi ol.
Osyǵan deıin «zeınetaqy qory qarajatyn sheteldik kompanııalarǵa ınvestısııalaýdan qorqýdyń qajeti joq. Olar jemisti eńbek etip jatqan mekemeler» degen pikirler jıi aıtylatyn. 2018 jyly Ulttyq bank qordyń aqshasyn Úndistan men Qytaıdyń memlekettik korporasııalaryna ınvestısııa retinde quıǵan. 2018 jyldyń mamyr aıynda atalǵan eki eldiń kvazısektorynan 30 mlrd teńgege jańa oblıgasııalar satyp alynypty. Atap aıtsaq, elimizdiń bas banki Finance Corporation – 7,52 mlrd teńge, The Export-Import Bank of China – 6,82 mlrd teńge, Export-Import Bank of India – 4,86 mlrd teńge, Three Gorges Finance – 3,21 mlrd teńge jáne Avi Funding Company Limited – 2,27 mlrd teńge qarjy quıǵan. Bul kásiporyndardy Ulttyq banktiń ókilderi «Qytaı jáne Úndistandaǵy munaı-gaz, kólik jáne energetıka salasynda jemisti eńbek etip jatqan mekemeler. Olar memlekettiń baqylaýynda tur» dep tanystyrǵanyn áli umytqan joqpyz.
Jalpy, bizdegi zeınetaqy júıesi óz tarıhyn 1998 jyldan bastady. Osy jyly elimiz jınaqtaý júıesine kóship, elde Jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary qurylyp, eńbek etetin azamattardyń barlyǵy tapqan tabysynyń 10 paıyzyn sol qorǵa salyp keledi. Búginde osy júıe boıynsha 1 mıllıon 700 myń adam zeınetaqy alady eken. Desek te, otandyq mamandarymyzdyń qaısybiri búginde zeınetaqy qorlarynda jınalǵan qarjyny durys jumys istete almaı jatqanymyzdy, azamattardyń bolashaǵyn oılap salǵan 10 paıyzdyq qarjysy qunsyzdanyp bara jatqanyn jasyrmaıdy. Máselen, qarjyger Ilııas Isaev bolashaqta qarjy salasyndaǵy salalyq daǵdarý salqyny sezilse, halyqtan 10 paıyzdan jınalǵan aqsha, kóbeıýdiń ornyna kemip, bar-joǵy 45 paıyzy ǵana qalýy múmkin ekenin aıtady. «Jınaq qoryndaǵy qarjy tabys ákelýdiń ornyna, jyldan-jylǵa kemip barady. Mundaı jaǵdaı jalǵasa berse, erteń talaı jyl jınaǵan aqshamyzdyń quny bir bólke nanǵa ǵana tatyp qalýy múmkin. Degenmen, qoldanystaǵy zań boıynsha aqshamyzdy salyp júrgen zeınetaqy qory bankrotqa ushyrap qalsa, memleket qarjymyzdy ótep berýi tıis», deıdi ol. I.Isaevtyń pikirinshe, qazaqstandyq zeınetaqy júıesine tyńnan túren salatyn reforma kerek. Máselen, búginde jınaqtalǵan zeınetaqy aktıvteriniń 45 paıyzy – memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa, 15 paıyzy – sheteldik memlekettik jáne memlekettik emes baǵaly qaǵazdarǵa, 32 paıyzy – qazaqstandyq uıymdardyń qaǵazyna, tek 5 paıyzy depozıtterge salynǵan.
Tabys ınflıasııa kórsetkishinen tómen
Qazaqstanda zeınetaqy sanaýdyń tıimdi ádistemesiniń áli kúnge qalyptaspaýyn bul sektordyń qaıta-qaıta ózgeriske túse beretininen baıqaýǵa bolady. Jalpy, zeınetaqy júıesi týraly sóz etkende, otandyq sarapshylar elimizdegi jınaqtaýshy júıesin burynǵy ortaq júıege kóshirý kerektigin jáne ortasha zeınetaqy kólemin eki esege kóbeıtý qajettigin alǵa tartady. Sondaı-aq sarapshylar zeınetaqyny esepteýde 1995 jyldary kóptegen kásiporyndardyń joıylýy nemese qaıta qurylýy kezinde azamattarymyzdyń birazy jumyssyz qalǵanyn, sondyqtan qaısybir azamattarǵa osy jyldarda eńbek etkenin anyqtaý qıyndyq týǵyzatynyn, osyny eskere otyryp azamattar zeınetke óterde sol jyldardaǵy eńbek ótilin mindetti túrde esepke alý qajettigin de alǵa tartady. Tipti qaısybir mamandar «Biryńǵaı zeınetaqy jınaqtaý júıesine qatysty arnaıy Ulttyq qor tárizdi salmaqty qor júıesi qurylsa, bolashaqta alar zeınetaqymyz da salmaqtanar edi» deıdi.
Zeınetaqy salasynyń sarapshysy Aıdar Álibaev kez kelgen ınvestısııanyń táýekeli tym joǵary ekenin aıtady. «Osy jaǵdaıdan arylý úshin elde saıası reforma kerek dep qaıtalap kelemin. Tek osy jaǵdaıda memlekettik organdar jumysynyń ashyqtyǵyn qalpyna keltirý múmkin. Sol kezde ınvestısııanyń ár túrin salystyrýǵa jáne táýekeli azdaryn tańdaýǵa bolady. Bir ǵana usynysym bar. Eldegi jemqorlyq deńgeıine qaramastan, BJZQ jınaǵyn naqty sektorǵa baǵyttaý qajet. Bul ShOB-ty nesıelendirý paıyzyn tómendetip, bankterdiń júgin jeńildetedi», deıdi Aıdar Álibaev.
ALMATY
