Qara qyldy qaq jarǵan zańdar

Ejelden halqymyzdyń tól zańdary bolǵany anyq. Qazaq handyǵynyń irgesin qalaýshy babalarymyzdyń biri Qasym han qazaq halqynyń ádet-ǵuryptyq ereje tártibine mándi ózgerister engizip, damytyp, zor «Jarǵy», ıaǵnı zań jasady. Keıin kele jurt ony «Qasym hannyń qasqa joly» dep atap ketti. Bul zańǵa kirgen erejeler: Múlik zańy (mal, múlik, jer daýyn sheshý). Qylmys zańy (kisi óltirý, el shabý, mal talaý, urlyq qylmystaryna jaza qol­­daný). Ásker zańy (qosyn qurý, alamannyń mindeti, qara qazaq, erdiń quny, tulpar at). Elshi­­lik joralary (maıtalmandyq, zań­­­­ger­lik, sheshendik, halyqaralyq qa­tynastarda sypaıylyq, ádeptilik).

Ejelden halqymyzdyń tól zańdary bolǵany anyq. Qazaq handyǵynyń irgesin qalaýshy babalarymyzdyń biri Qasym han qazaq halqynyń ádet-ǵuryptyq ereje tártibine mándi ózgerister engizip, damytyp, zor «Jarǵy», ıaǵnı zań jasady. Keıin kele jurt ony «Qasym hannyń qasqa joly» dep atap ketti. Bul zańǵa kirgen erejeler: Múlik zańy (mal, múlik, jer daýyn sheshý). Qylmys zańy (kisi óltirý, el shabý, mal talaý, urlyq qylmystaryna jaza qol­­daný). Ásker zańy (qosyn qurý, alamannyń mindeti, qara qazaq, erdiń quny, tulpar at). Elshi­­lik joralary (maıtalmandyq, zań­­­­ger­lik, sheshendik, halyqaralyq qa­tynastarda sypaıylyq, ádeptilik). Jurtshylyq zańy (as, toı, mereke ústindegi erejeler, jasaýyl, beke­ýil, tutqaýyldardyń mindeti).

«Qasym hannyń qasqa joly» bir ǵasyrdaı qoldanylǵan soń, Esim hannyń tusynda oǵan tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engi­zilip, ony «Esim hannyń eski joly» dep atap ketti. El aýzynda saqtalǵan derekterge qaraǵanda, Esim han tusynda «Qasqa jolǵa» qosylǵan jańalyq: «Han bolsyn, hanǵa laıyq zań bolsyn. Batyr bolsyn, abyz sóıleý paryz bolsyn. Bı bolsyn, bı túsetin úı bolsyn», degen erejeler eken. Bul Qazaq handyǵy qurylysynyń saıası-áleýmettik, áskerı, rýhanı jáne sot isteri jónindegi negizgi zań sıpatyndaǵy tórt tuǵyr ekenin baıqatady. «Eski zań» dep atalýy­na qaraǵanda, sirá, bul erejeler burynnan kele jatqan dástúrli úlgimen jasalǵan bolýy yqtımal. Atalǵan osy eki zańdar HVII ǵ. aıaq kezimen HVIII ǵ. basynda qaıta tolyqtyrylyp, eleýli ózge­rister engizilip damytyldy. Táýke han tusynda «Kúltóbeniń basynda kúnde keńes» ótkizilip, «Qasqa joldyń» burynǵy bes taraýyna taǵy da eki taraý qosyldy da «Jeti Jarǵy» jasaldy. Bul jańadan qosylǵan eki taraý jer daýy týraly zańmen qun daýy týraly zań bolatyn. Táýke han tu­synda qazaq handyǵynyń shyǵys jaǵyndaǵy jaıylymdardy oırat-jońǵar feodaldarynyń basyp alýyna baılanysty jerdiń tarylýy, mal jaıylymdaryna oraı týyndaǵan janjaldardan adam óliminiń jıi bolýy sebepti jer daýyn múlik zańynan, qun daýyn múlik zańynan, qun daýyn qylmys zańynan bólip alyp, jeke-jeke taraý engizýge týra keldi. «Jeti Jarǵy» zańy úsh júzdiń oıshyl sańlaq bıleri: Tóle, Qazybek, Áıtekelerdiń qatysýymen bıler talqysynan ótti.

Táýke han kezindegi quqyq ere­jeleriniń jeke salalaryna (qyl­mystyq zań, otbasy, neke) sharıǵat erejeleri yqpalyn tıgi­zedi. «Jeti Jarǵy» zańyndaǵy «bir erkektiń tórt áıel alýyna bolady», «ur­ǵa­shynyń jarym basy kem, eki áıeldiń kýáligi bir erkekke tán», «erkekke tolyq qun, áıelge jarty qun» deıtinder Táýke han tusynda ıslam sharıǵatynan qazaq zańyna engen erejeler. Osy sııaqty jekelegen qaǵıdalar Táýke han tusynda da ejelgi ereksheligin saqtaǵan.

Keıbir zertteýshiler zańdardyń túp-tórkini Shyńǵys hannyń «Ja­saq» zańynan alynǵan degen pikir aıtady, endi bireýleri Qa­zaq handyǵynyń zańy «Jasaq zańynan múlde bólek zań» deıdi. Uly jáne Orta júzdegi qazaqtarda Jeti Jarǵynyń Táýke hannan buryn shyqqanyn dáleldedi, buǵan qysqasha mysal keltirsek: Qasym hannyń Jarǵysy: «qandy qanmen joıý kerektigi» «kekpen joıý» dep ózgertilgen. Urlyq pen zorlyqqa ólim jazasyn jáne ólgen adamnyń týystary óltirgen adamǵa jaza berý kerek delingen. Máselen, jazalanǵan adam óz ómirin qut­­qaryp qalý úshin ózi óltirgen erkek adam úshin 1000 qoı, al áıelge 500 qoı tóleýge tıis. Adam músheleri úshin de, máselen, úlken saýsaǵyna – 100 qoı, shynashaǵyna – 20 qoı t.b. Kimde-kim sultandy nemese qojany óltirse, jeti adamnyń qunyn tólegen. Sultanǵa nemese qojaǵa qarsy sóz aıtqan adamǵa 9 qoı, qarsy shyqqandarǵa 27 qoı tóleý belgilengen. Eger áıeli kúıeýin óltirse, áıeline ólim jazasy berilgen. Júkti áıelder ondaı jazadan bosatylǵan, biraq olar ómir boıy jazaly bolyp júrgen. Al eger kúıeýi áıelin ól­tirse, qunyn tólep jazadan qu­ty­la alǵan. Balasyn óltirgen ata-analarǵa jaza qoldanbaǵan, biraq áıel qaıǵydan ólýge májbúr bolǵan. О́zin-ózi óltirgender bólek jerge jerlengen. Eger áıel jaralanyp, óli bala tapsa, onda oǵan qylmysty bolǵan adam 5 aılyq balaǵa ár aıyna bir attan, 5-ten 9 aılyqqa deıingi balaǵa ár aıǵa 1 túıeden tólegen.

Áıeldi zorlaý ólimmen birdeı jazalanǵan: qylmyskerge aýyr jaza kesilgen. Áıel de kináli dep tabylsa, ekeýine de ólim ja­zasy birdeı kesilip, qunyn tóleıtin bolǵan. Al bireýdiń áıelin kúıeýiniń kelisiminsiz alyp qashqan adam erdiń qunyn tólegen. Eger áıeldiń kelisimimen alyp ketken bolsa, onyń kúıeýine qalyń mal tólep, oǵan qosymsha erkekke qalyń malsyz qyz berýge tıis bolǵan. Eger balasy ákesin nemese sheshesin qatygezdikpen ursa, onda qara sıyrǵa teris mingizip aýyl ishimen alyp júrgen. Aýyl adamdary oǵan topyraq shashatyn bolǵan. Sodan álgi adam qarabet atanǵan. Eger urlyq jasasa, oǵan aıyp jazasy berilgen: mal urlasa, urlyǵyn moıyndaýǵa tıis bolǵan; bir at urlasa ornyna bir túıe tólegen, qoı urlasa, ornyna at tólegen. Eger kimde-kim kisi óltirý men urlyqty birge jasasa oǵan jaza eki ese berilgen.

Táýke han handyqtaǵy kúrdeli isterdi keńesip sheshý úshin Tóle bı, Qazybek, Áıteke bılerdi óz qasynda ustaǵan. El ishindegi urys-janjaldardy sol bılermen aqyldasyp sheshý arqyly osy atalǵan zań eldi biriktirip otyrǵan.

Qazaq elin qorǵaýda erekshe zańdardy aıtpaı ketýge bolmaıdy. Qazaq júzderiniń basy qosylǵan kezderdegi, uıymdasý, qoǵamdasý kerek bolǵan jaǵdaılarda bir týdyń astynda júrip eli men jeri úshin kúresterde, ásirese, jońǵarlarmen soǵysqanda zeńbi­rekteri barlary jeńgen. Qazaq eli úshin erekshe tarıhı mańyzy bar uly jeńister mynalar: 1643 j. Orbulaq shaıqasy; 1718 j. Aıagóz ózeni janyndaǵy urys; 1728 j. Bulaqty ózeni boıyndaǵy Qarasıyrdaǵy jeńis; 1730 j. keıbir derekterde 1732 j. kór­­se­tilgen kóktemgi Balqashtyń ońtústigindegi Ańyraqaı shaı­qas­taryndaǵy jeńister. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, ıaǵnı Jońǵar áskeri qazaqtyń 2/3 terrıtorııasyn (aýmaǵyn) basyp alǵan bolsa memleketimiz túgili halqymyzdan aıyrylyp, ulttyǵymyz joıy­la­tyn edi dep aıtýymyz kerek. Jońǵarııanyń tý syrtynda aspan asty el – Qytaı turǵan bolatyn, al bizdiń soltústigimiz ben ba­tys-shyǵys aımaqtarynda Re­seı ımperııasynyń qyspaǵynda bol­ǵanbyz. Reseı basshylary biz­diń áskerge qoldaý jasamady, ke­ri­sin­she, óz zeńbirekterin Joń­­­ǵar­larǵa berip otyrǵan.

Osylaısha, qazaq handyǵy zań­darynyń túp-tórkini qazaq hal­qynda urpaqtan urpaqqa jal­­­­ǵasyp kele jatqan ádet-ǵuryptyq erejelerden shyqqan jáne ejelden el saltyna sińgen, halyq bu­qarasyna túsinikti zań boldy.

Ardageldi KО́ShIMBAEV,

professor.