Bizdi basqarǵandardyń bet-beınesi

Goloshekın… qyzteke bolyp shyqty!

Keńestik bıliktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstandy kimder basqardy, jalpy «ortalyqtan» arnaıy jiberilgen «qolshoqparlardyń» shynaıy kelbeti qandaı edi? Memleket tarıhı ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵannyń maqalasy osy jaıynda oı tolǵaıdy.

Goloshekın… qyzteke bolyp shyqty!

Keńestik bıliktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstandy kimder basqardy, jalpy «ortalyqtan» arnaıy jiberilgen «qolshoqparlardyń» shynaıy kelbeti qandaı edi? Memleket tarıhı ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵannyń maqalasy osy jaıynda oı tolǵaıdy.

Keńestik tarıhnamada «ortalyqtyń» ókilderi týraly, olardyń adamgershilik, kásibı qasıetteri týraly syńarjaqty jazbalar saqtalǵan. Alaıda, keıingi zert­teýler kórsetkendeı, «revolıýsıo­ner­lerdiń» shynaıy kelbeti, múldem basqasha bolyp shyqty. Bılik ókilderi buqaralyq aqparat quraldarynda, radıo men telearnalarda partııalyq qyzmet­kerlerdi «shynaıy marksıst» «naǵyz le­nınshil», «ınternasıonalıst» retinde asyra dáriptedi. Al, shyndyǵynda, olar­dyń kóbiniń bilimi taıaz, oı-óresiniń tómendigi baıqaldy. Oǵan ustazym, belgili akademık Keńes Nurpeıistiń «…V.I.Lenın qurǵan partııanyń basqarý appa­ratyndaǵy jetekshilerdiń keıbireýlerinde tipti orta bilim de joq eken, mysaly S.Ordjonıkıdze bar bolǵany bir jyldyq veterınar kýrsyn bitirgen. Al, Alashorda úkimetiniń basqarý appa­ratyndaǵy on bes adamnyń segizinde joǵary bilim bar jáne bilim bolǵanda qandaı!» degen sózderi dálel.

Partııa qyzmetkerleri biliksizdigimen qoımaı, qorshaǵan ortasyna qaty­gez, adamdarǵa meıirimsiz bolǵan. «Qy­zyldardyń» qoly tıgen jerlerdiń bári qanǵa boıalyp, eldiń demografııalyq ahýa­ly kúrt nasharlady. Árıne, bul qur­ǵaq sózder emes. Munyń bárin «gor­bachevtyq dáýirde» ashylǵan qupııa mu­raǵat qorlary aıǵaqtaıdy. Mysaly, 1917 jyly Qyzylordadaǵy (burynǵy Perovsk – Aqmeshit) bılik, jasy 20-ǵa jeter-jetpes Iosıf Gerjod degen «buzaqyǵa» buıyrdy. Ol soǵystan qaıt­qan soldattar men tylda qalǵan «sýyq qarýly» adamdardy sońynan ertip, Syr­dyń boıyn panalaǵan. Onyń al­ǵashqy qadamy «qyzyl terrordan» bas­talyp, sol baıaǵy «buratana» «halyqty tárbıeleý», «adam qylý» sııaqty bóspe sózderge quryldy. Myńdaǵan aqmeshit­tikter Gerjodtyń «qandy qol tyrna­ǵyna» ilikti, al qalǵandary kórshi elderge qashyp, jan saýǵalady.

I.Gerjodtyń ómir jolyna qarasaq, revolıýsııaǵa deıin jáı hat tasýshy, «poshta qyzmetkeri» bolypty. Soǵys jyl­darynda ǵana qazaqtyń birtýar aza­mattary Turar Rysqulov pen Sul­tanbek Qojanovtyń tikeleı aralasýymen us­tal­ǵan. Tergeý-tintý jumystary kezinde I. Gerjodtyń úıinen birshama altyn qory tabylǵan, soǵan qaraǵanda áıeli ekeýi tonalǵan altyndy úıinde ja­syrǵan bolýy kerek.

1919 jyly I.Gerjod Tashkent Sov­­depiniń sheshimimen atý jazasy­na kesiledi. Biraq, Irkýtskidegi (Qıyr­ Shyǵys) onyń seriktesteri «revolıý­sıonerdi» Tash­kentten shuǵyl aldyrtyp, sol kúni-aq erkine qoıa beredi. Osylaısha, ke­ńes­tik saıasatkerler «bir kemedeginiń jany bir» degendeı, onyń ómirin «kózdiń qarashyǵyndaı» saqtap qalady.

Odan keıingi 1937-1938 jyldardaǵy jappaı repressııalaý, fın soǵysy, ekinshi dúnıe júzilik soǵys, japon soǵy­synan aman qutylǵan Iosıf Gerjod, 1967 jyly Qyzylordaǵa qaıtyp ora­lady jáne uıalmaı bir kóshege esimin berýdi suraıdy. Onyń 260 bettik qol­jaz­basynda «qazan» revolıýsııasynyń keremetteri týraly oılary jazylǵan.

Kelesi belsendi revolıýsıoner – Fılıpp Isaevıch Goloshekın (shyn esimi Shaıa Iskovıch). Onyń saıası portretin alǵash somdaǵan akademık Manash Qo­zy­baev bolatyn. Ol «óte qatygez, kókirek, barynsha beımaza» bolypty. «Qan­dy­qol», «dańǵaza» Fılıpp Isaevıch «Kishi qa­zan» saıasatyn iske asyrdy, qa­zaq zııa­lylaryn «seıfýllınshildik», «meń­­de­shev­shildik», «sádýaqasov­shyl­dyq» dep bólip, bárin qýǵyn-súrginge ushyratty.

Al, ózi arsyz, azǵyndaǵan adam bo­lyp shyqty, ıaǵnı «erkektiń erkekpen qumarlanýy» aýrýyna shaldyqqan. Bul týraly 1939 jyldyń 24 sáýirinde Nıkolaı Ejov (ol Qazaqstanda, Semeıde birqatar qyzmetter atqardy) mynadaı málimetter beredi: «V 1924 godý v Semıpalatınsk so mnoı poehal moı davnıı prııatel Dementev. S nım ý menıa bylı v 1924 godý neskolko slýchaev pederastıı. V 1925 godý v gorode Orenbýrge ıa ýstanovıl pederastıcheskýıý svıaz s Boıarskım, togda predstavıtelem Kazahskogo oblsovprofa. V tom je 1925 godý sostoıalsıa perevod stolısy Kazahstana ız Orenbýrga v Kyzylordý, kýda na rabotý vyehal ı ıa. Vskore týda prıehal sekretarem kraıkoma F.I.Goloshekın. Prıehal on holostıakom, bez jeny, ıa toje jıl na holostıaskom polojenıı. Do svoego otezda v Moskvý (okolo 2-h mesıasev) ıa faktıcheskı pereselılsıa k nemý na kvartırý ı tam chasto nocheval. S nım ý menıa takje vskore ýstanovılas pederastıcheskaıa svıaz, kotoraıa perıodıcheskı prodoljalas do moego otezda. Svıaz s nım byla, kak ı predydýshıe vzaı­moaktıvnaıa». Qarańyz: Petrov N., Iаnsen M. «Stalınskıı pıtomes – Nıkolaı Ejov».M., 2009. Sentralnyı arhıv FSB. F.3., opıs 6., d. 3. 420-423 ll.). Partııalyq basqarý apparatyndaǵy jetekshi qyzmetkerlerdiń kelbeti, rýhanı dúnıesi (eger solaı deýge kelse), mine osyndaı. Bul – totalıtarızmniń bir ǵana qyry. Júgensiz ketken bılik, máde­nıet­sizdik, adam taǵdyryn taptaý, munyń bári – totalıtarızm álemimen astasyp jatyr. Mysaly, 1956 jyly N.S. Hrýshev Qa­zaq­stannyń ońtústigindegi Bostandyq aýda­ny men 500 myń gektarǵa jýyq jerlerin О́zbekstanǵa berýge májbúr etti. Sol kezde respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesin Ju­mabek Táshenov basqarǵan-dy. «Uly Dala tulǵalary» serııasymen jaqynda shyq­qan «Jumabek Táshenov» atty kitapta my­­­­na­­daı oılar aıtylady: «Resmı qu­jat­­ta depýtattar «qoldady, qýattady, birin-biri quttyqtady» dep jazylǵanmen, qan­­daı qazaq jeriniń bir bóligin óz qol­darymen basqa respýblıkaǵa berip jatsa, qýana qoısyn. Amal joq, muny kúshtiniń aldynda bas ııý dep bilgenimiz jón. Al, Qa­zaq KSR Joǵarǵy Keńesi sessııasynyń stenografııalyq esebinde jazylǵandar­dyń bári keńestik ıdeolo­gııa­nyń sol ke­zeń­­degi kózboıaýshylyǵy dep uǵynýymyz kerek».

*  *  *

Keńestik bıleýshi Iosıf Vıs­sarıo­novıch Stalınniń jeke basyn dáripteýde HH ǵasyrdyń 30-40 jyldaryndaǵy tehnologııalyq revolıýsııanyń mańyzy zor boldy. О́ıtkeni, telegraf, radıo ar­qyly jetken aqparattardyń múmkindik­teri ulǵaıyp, partııalyq nasıhattaý ju­mystary KSRO keńistigin tolyq qamty­dy. Alǵashqyda bolshevıkter partııasy, sosyn kommýnıstik partııa, al 1936 jyldan bastap – búkilodaqtyq kommýnıstik partııasy, aqyrynda Keńes Odaǵy kommýnıstik partııasy atalǵan jetekshi kompartııanyń músheleriniń ereksheligi nede? Eń bastysy, kommýnıster maqsat­ty­lyq, tegeýrindilik, senimdilik sııaqty qasıetterimen mıllıondaǵan adamdardyń júregin jaýlap aldy, sóıtip qoǵamnyń birden-bir jaǵymdy saıası kúshine aı­nal­dy. Ásirese, Germanııamen soǵysta bol­shevıkterdiń (sınonımi – kommýnıster) bedeli burynǵydan da arta tústi.

Keńestik nasıhat soǵystyń sebepterin búrkemeleýmen shektelmeı, adam shy­ǵynyn barynsha jasyrýǵa tyrysty. Aı­talyq, keıingi derekter boıynsha Keńes memleketiniń soǵysqa daıyndyqsyz kirisýi, áskerı tutqyndardyń taǵdyry belgili boldy. Mysaly, 1941 jyldyń maý­sym-qazan aılarynda KSRO-nyń 3 mln. 900 adamy tutqynǵa túsken. Bul adamzat tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan sandar!

Tipti keńestik bılik otandastaryn elge qaıtarý úshin jalǵan ýádeler berdi. Alaıda, elge oralǵan soǵys tutqyndary temir torǵa qaıta tústi. KSRO ómir sú­rýin toqtatqanǵa deıin olardyń quqyq­tary shekteldi, arnaıy qyzmettiń (spesslýjba) qatań baqylaýynda boldy. Al, Batysta dál osyndaı jaǵdaı órkenıetti turǵydan sheshilip jatty. Olar tıisti tekserýden keıin el qataryna qosyldy, al keıbireýleri «Tiri qalǵany úshin» medalimen marapattalǵan.

Bárinen de óz eliniń qorlyǵyn kótere almaǵan talaı bozdaq ózin-ózi óltirdi, qanshasy keńestik konslagerlerde iz-túz­siz ketti. «Búıtkenimshe ólgenim jaq­sy edi ǵoı» dep birneshe ret oqtal­ǵa­nymen jeme-jemge kelgende dáti jetpegenderi bar. Eriksiz kúrsinesiń, kókeıde «Apyr-aı, ne degen qoǵam edi, adamdy qor­laý­dyń budan asqan túri bolar ma?» degen yzaly saýal qalady. «Qazaq tut­qy­ny» kitabynyń avtory Súleımen Beke­novtiń «soǵys nege kerek, nege kinásiz birin-biri tanymaıtyn, qastan­dyǵy joq adamdar birine-biri jaý bolyp qyrylysyp jatyr» degen ishki oılarymen arpa­ly­sýy zańdy qubylys.

Osy rette Úkili Ybyraıdyń «Aına­laıyn» húkimet, Qylǵanyń qyrǵyn hıkmet. Qursaýǵa saldyń saý basty, Mańaı­ymdy jaý basty… Aqıqat jolyn taı­ǵyzdyń, Tar túrmege syıǵyzdyń. Appaq qýdaı shal kúnde, Qııametke qıǵyzdyń» degen óleń joldary eriksiz eske oralady.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta da ke­ńestik áskerdiń shyǵyny kóp bolatyn. Muny partııalyq basshylyq barynsha ja­syrýǵa tyrysty. Mysaly, 1945 jyly I.Stalın 7 mln. adamdy joǵalttyq dese, 1961 jyly N.Hrýshev ony 12 mln.-ǵa ósirdi, al KSRO Qorǵanys mınıstrli­gi­niń 1991 jylǵy málimetteri boıynsha Uly Otan soǵysynda 28 mln.-nan astam adam qaza tapqan. Soǵystyń aýyr zar­da­byn adamzat basyna bermesin dep tileıik.

Osydan keıin eshqandaı erkindigi joq, adam quqyqtary taptalǵan keńestik memlekettik qurylystyń bolashaǵy týraly ne aıtýǵa bolady?

Keńestik mádenıet pen tildi damytý týraly aıtsaq, jappaı orystandyrý saıa­satynyń zardabynan ulttyq tildegi bala­baqshalar men mektepter jabylyp qaldy, ózge halyqtardy ana tilinen aıyrý maq­saty kózdeldi. N.Hrýshevtiń kezinde KSRO sosıalızmdi ysyryp, «kommýnızm elesin» qýyp ketti. 1961 jylǵy baǵ­darlamada «KSRO 1980 jyldary kom­mýnızmge jetedi» degen tujyrym­da­ma bolatyn. Qaıda sol kommýnızm? Eles sol eles kúıinde qaldy.

Keńestik ar-ojdan erkindigine kelsek, dinderdiń bárine bir mezgilde qatań ba­qylaý ornatyldy. Jalpy, lenınızm ilimi fetıshızmge negizdelgen-di, óıtkeni ol álemdik dinderdi de almastyrdy ǵoı. El­diń túkpir-túkpirinde qıratylǵan meshitter men shirkeýlerdiń úıindileri kóbeıdi. Olardyń ornyna jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptaǵan revolıýsııa kó­semderine arnalǵan birtekti (birtıpti) eskertkishter boı kóterdi. Tipti kolhoz-sovhozdardyń da syrtqy kelbeti bir-biri­nen aınymaýshy edi. Keńestik bıliktiń áleýmettik saıasatynyń naqty kórinisteri KSRO-da biryńǵaı úlgide salynǵan qala­lar men eldi-mekenderden de baıqaldy. «Sosıalıstik qoǵamnyń» «kazarmalyq» sıpaty keńestik arhıtektýralyq ǵıma­rat­tardan da aıqyn kórinip turdy.

Bolshevızm basshylary memlekettik ınstıtýttardyń bárin joqqa shyǵardy. Onyń keńestik tıpin ǵana moıyndady, ol qatań baqylaýǵa negizdelgen, qoǵamnyń barlyq salasyn túgel qamtıtyn organǵa aınaldy. Osylaısha, Qytaı, Soltústik Koreıa, Kýba, Angola jáne t.b. elderde sheksiz, bıýrokratııalyq memlekettik apparat iske qosylyp, halqy qanǵa boıal­dy.

Keńestik dáýirdiń áleýmettik salasy da aqsap turǵan-dy. Qanaýdy joıý­dy (eksplýatasııa) jaqtaǵan bolshevıkter, endi jumysshylardy qanaýdyń mehanızmderin aıqyndap bergen K.Markstiń «qosymsha qun» týraly tezısterin bas­shy­lyqqa aldy. Qanaýdyń bul túri eko­nomıkalyq kategorııa emes-tin, ol adam bol­mysyna sáıkes keldi. Mysaly aýqat­ty-baı adamdar, qazirgi tilmen aıtqanda «mesenattar», qarapaıym adamdardy ju­mys­pen qamtý arqyly qoǵamnyń áleý­mettik máselelerin (jumyssyzdyq, eńbe­kaqy, jataqhana) sheshýge tyrysty. Ke­ńestik memlekettik apparattyń qanaýshy­lyq róli de boldy, ol jumysshylardyń mańdaı terimen kelgen paıdany («qo­sym­sha qundy») talan-tarajǵa saldy, «túgi­men jutqandary da bar». Keıbir shetel ǵalymdary bizderdi mysqyldap, «homo sovetikus» deıtin.

Keńestik-Máskeýlik nomenklatý­ra­nyń eń aýyr qylmysy – eksperıment arqyly jasalǵan «birtekti keńes hal­qyn» qurý bolatyn. Mıllıondaǵan adam­dardyń ana tili men tarıhı tamyrlary joǵalyp, qoıyrtpaqtanǵan «keńes ulty» paıda boldy. Munyń astarynda «orys­tandyrý saıasatynyń» jatqanyn KSRO basshylary N.Hrýshev, M.Sýslov jasyr­ǵan joq, ashyq aıtyp otyrdy. Osy tusta AQSh-taǵy baıyrǵy halyq – úndisterdiń tarıhy eske túsedi. Keńestik tarıhnamadan «rezervasııalaýdy» kóne taıpa – ún­disterdi qýdalap, bir jerde ustaý dep tú­sindik. Al, shyn máninde HVIII-HIH ǵa­syrlardaǵy amerıkalyq gýmanısterdiń (T.Djefferson, R.Franklın t.b.) tu­syn­da Eýropa halqynyń úndisterge zorlyq-zombylyq kórsetýine qatań tyıym sa­lyn­dy, tipti olarǵa kishigirim jer telimderi berilip, qamqorlyq jasalǵan. Jal­py «rezervasııa» aımaǵyna AQSh-tyń zańdary júrmeıdi, baıyrǵy halyqtar ózderiniń salt-dástúrimen ómir súrip jatyr.

Al, keńestik bılik ne istedi? Olar «bu­ratana» halyqtardy joıý saıasatyn júrgizdi, osy maqsatpen mıllıondaǵan adamdardy shet aımaqtarǵa qýdalady, sóıtip 1930-1940 jyldary nemis, koreı, kavkazdyqtar men Qyrym tatarlaryn deportasııaǵa ushyratty.

Mıllıondaǵan adamnyń taǵdyryn osylaısha tálkekke salǵan júıeni – qa­laısha «teńdik ápergen sosıalızm» deımiz?..

О́rkenıetti elderde «adam quqyq­ta­ryn shekteý men ulttardyń namysyn tap­taý – asa aýyr qylmys» sanalady jáne BUU-nyń qujattarymen zańdas­tyrylǵan. Osy qujatty moıyndaıtyn ondaǵan elderdiń tiziminiń basynda KSRO turatyn. Alaıda, tipti «Jeneva konvensııasyn» moıyndamaǵan KSRO, ondaı halyqaralyq qujattarǵa pysqy­ryp ta qaramady. KSRO álemdegi birden-bir «sosıalıstik el», «kommýnızm qury­lysshysy» dep keýdelerin kerip, kórshi­les jatqan álsiz elderdi qorqytýmen aı­nalysty.

Sol saıasattyń yqpalymen soǵystan keıingi jyldary, naqtylap aıtsaq, 1956 jyly Vengrııaǵa, 1968 jyly Chehoslova­kııaǵa, 1979 jyly Aýǵanstanǵa, 1980 jy­ly Polshaǵa muzdaı qarýlanǵan KSRO áskerleri engizildi. Keńestik bıliktiń bul agressııasy barynsha búrkemelenip, «ın­ter­na­sıonaldyq kómek» dep ataldy.

K.Markstiń «sosıalıstik qurylys» ekonomıkasyn basqarý qaǵıdalaryn iske asyrǵan V.I. Lenın, I.Stalın, N.Hrýshev, keıinnen L.Brejnev pen Iý.Andropovtar, qoǵamnyń barlyq salasyn memlekettendirýdi kózdedi, sol arqyly memlekettik kapıtalızmdi odan ári damytty. Naryqtyq ekonomıkanyń ornyn jospar­ǵa negizdelgen ekonomıka basty. Partııa­lyq basqarýdyń tıimsiz ári kúrdeli júıe­si KSRO ekonomıkasynyń tamyry­na balta shapty, ekonomıka básekege qabiletti bolýdan qaldy. Mıllıondaǵan adamdar qansha tyrysqanymen, KSRO-ny óndiristi, qýatty elge aınaldyra almady. Nátıjesinde elimizde kúndelikti tutyný taýarlary tapshy boldy: azyq-túlik, kıim-keshek, dári-dármekter jetispedi. Kol­hozdarǵa negizdelgen aýyl sharýashy­ly­ǵy keńes halqyn asyraı almady. KSRO jyl saıyn shetelden astyq satyp alýǵa májbúr boldy. Sondaı-aq, altyn, valıýta satý arqyly Avstralııa, Kanada, Argentına sııaqty elderden bıdaı alyp otyrǵan. Resmı málimetter boıynsha AQSh-tan 17 mln. 900 tonna bıdaı satyp alǵan (1975 j.), kóp keshikpeı onyń kólemin 12 mln. tonnaǵa ósirgen. Bul prosess osylaı jalǵasa berdi.

Mamandardyń aıtýynsha, 1954-1956 jyldary tyńaıǵan jerlerdi ıgerýdiń de paıdasynan zııany kóp bolǵan, taǵy da azyq-túlik shetelden jetkizildi.

KSRO-da halyqqa «joǵary bilim berý», «medısınalyq kómek» sııaqty áleý­mettik salalardyń qyzmeti tegin boldy. Osy bir «tegin» degen sóz partııalyq úgit-nasıhat jumystarynda utymdy paı­da­lanyldy. Biraq, bul «teginshilik» adam­dardyń aılyq jalaqysyn tóleý nemese kem tóleý esebinen júrgizildi. Qazaqta «bul ne degen batpan quıryq, aıdalada jatqan quıryq» degen sóz bar, ıaǵnı tegin dúnıe bolmaıdy, «sýdyń da suraýy bar» degen maǵynada aıtylǵan.

Taǵy bir problema – adamdardy múlkinen aıyrý. Jalpy keńes halqy jeke menshiginen, basqarý isinen, mádenıeti men salt-dástúrinen aıyrylý qaýpin bastan keshirdi. Kolhozdar men sovhozdar, za­vodtar men fabrıkalar «jalpy halyq­tyq menshikke», ıaǵnı bıýrokratııa men nomenklatýranyń qolyna ótti, buqara­lyq mekemeler quryldy, sóıtip jumys­shylar óndiris qural-jabdyqtarynan aıy­ryldy. Olardyń kóbi eńbeginiń jemisin kóre almady, teńgermeshilik saldary­nan jalaqy, syıaqy bólingen kezde «jo­ǵary kórsetkishteri» eskerýsiz qaldy. Sondaı-aq, memleket qoǵamdyq uıymdar arqyly adamdardy yntalandyryp oty­rý­dy esten shyǵarmady, olardyń keýdesin ordender men tósbelgilerge toltyr­dy, aty-jónderin baspasóz arqyly jarııalap, el-jurtymen tanys­tyryp qoıdy, saýyqtyrý oryndaryna joldamalar uıym­dastyrdy.

Soǵystan keıin AQSh-pen teketires­ken KSRO jantalasyp baqty. Biraq, bá­sekege qabiletsiz KSRO jeńilip qaldy, sosıalıstik ıdeologııa men kompartııa­nyń bedeli tústi. Mynadaı faktilerdi keltireıik, 1991 jyly kompartııa múshe­leriniń sany 21 mln.-nan 15 mln.-ǵa qys­qaryp ketken. Biraq, kompartııany birjolata kúıretken aqyrǵy soqqy 1991 jyl­dyń tamyzynda berildi. Kóp keshikpeı, bılikke kelgen Borıs Elsın RKSFR aýmaǵyndaǵy KOKP qyzmetin múldem toqtatty. Osy jyldyń qyrkúıek aıynda Qazaqstan Kommýnıstik partııasy da taratylady. Osylaısha, 1991 jyl tarıh qoınaýyna markstik-lenındik eksperı­ment­­tiń aıaqtalý kezeńi retinde endi. Kommýnıstik partııa keńes halqyna jasaǵan qııanattary úshin ne keshirim suramady, ne qoshtasa almady, sol kúıimen arenadan shyqty.

Keńestik júıe arqyly ózin kórsetken, buryn-sońdy bolmaǵan qatygez, sheksiz bılikti qalaı aqtasańyz da, ol bir kezderi ar soty aldynda jaýap berýi tıis.

О́tken jyly Astana qalasynda «1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq qur­bandaryna eskertkish» monýmentiniń ashylý rásiminde sóılegen sózinde Elbasy N.Á. Nazarbaev: «Bul, birinshiden, asharshylyqta qurban bolǵan mıllıon­dardyń rýhyna búgingi býynnan taǵzym. Ekinshiden, keler urpaq ata-babalarynyń qandaı qasiretterdi bastan ótkergenin bilip júrýine qajet taǵylym» degen bolatyn. Sondyqtan, erte me, kesh pe, táýbege kelý rýhanı jaǵynan tazarýǵa, ilgerileýge jol ashady.

*  *  *

HHI ǵasyrdaǵy qoǵamtanýshylar men ǵalymdardyń kópshiligi Marks «Manı­fe­siniń» búkil adamzatqa «zııan­dy kitap» bolǵanyn moıyndaıdy. Keńestik dáýirde áleýmettik eksperımenttiń áserimen adam­dardyń quqyqtary shekteldi, jan­dary kúızeldi, qurbandyqqa ushyrady. Bul júıe, HH ǵasyrdyń 90-jyl­da­ryn­da jer-jahanǵa óziniń tym álsiz, básekege qabiletsiz memleket qurǵanyn kórsetti. Bir kezderi odaqqa birikken respýblıkalar da keńestik bıliktiń osaldyǵyn moıyndady, aqyry olar jantalasyp, KSRO-nyń kúıreýin tezdetti. Bul neni kórsetedi?.. Qandaı kezeńde de, qandaı qoǵamda da bıýrokratııa únemi baqylaýda bolýy kerektigin kórsetedi, olaı etpegen jaǵdaıda totalıtarızm kúsh alyp, qaıtadan tirilýi múmkin.

Búrkitbaı AIаǴAN,

tarıh ǵylymdarynyń

doktory, professor.