Andreı-Ádilgereı

NEMESE «SAMOZVANES STARShINA»

Halqymyzdyń aty ańyzǵa aınalǵan batyry Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵyna oraı qaharman qalamgerdiń 30 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórgeni belgili. Búginde jazýshynyń sol kóp tomdyqqa da enbeı qalǵan týyndylary tabylýda kórinedi… Shymkent qalasyndaǵy «Asqaraly» bas­pasynan myń dana taralymmen shyqqan «Jarııalanbaǵan jazbalar» atty kitaptaǵy (qurastyrǵan Mombek Ábdákimuly) «Soldattyń sońǵy kúni» povesi – solardyń biri. Týyndy aıaqtalmaı qalǵan. Qoljazbanyń stıldik turǵydan qyrnap-syrlaýdan ótkizilmegeni, ondaǵy «Erteńine komdıvti voennyı sovet shaqyrdy», «Verhovnyı Sovettiń Prezıdıýmynyń atynan» degen sııaqty tirkesterden-aq tanylyp tur. Al keıipkerler sózderiniń keı tustarda oryssha keltirilýi Baýkeńniń soǵys atmosferasyn jetkizýdegi ózindik tásili sııaqty.

NEMESE «SAMOZVANES STARShINA»

Halqymyzdyń aty ańyzǵa aınalǵan batyry Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵyna oraı qaharman qalamgerdiń 30 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórgeni belgili. Búginde jazýshynyń sol kóp tomdyqqa da enbeı qalǵan týyndylary tabylýda kórinedi… Shymkent qalasyndaǵy «Asqaraly» bas­pasynan myń dana taralymmen shyqqan «Jarııalanbaǵan jazbalar» atty kitaptaǵy (qurastyrǵan Mombek Ábdákimuly) «Soldattyń sońǵy kúni» povesi – solardyń biri. Týyndy aıaqtalmaı qalǵan. Qoljazbanyń stıldik turǵydan qyrnap-syrlaýdan ótkizilmegeni, ondaǵy «Erteńine komdıvti voennyı sovet shaqyrdy», «Verhovnyı Sovettiń Prezıdıýmynyń atynan» degen sııaqty tirkesterden-aq tanylyp tur. Al keıipkerler sózderiniń keı tustarda oryssha keltirilýi Baýkeńniń soǵys atmosferasyn jetkizýdegi ózindik tásili sııaqty.

О́mirbaıandyq sıpaty oqyǵan janǵa alǵashqy betterden-aq aıqyn ańǵarylyp turatyn bul shyǵarmanyń basty keıipkeri – dıvızııa komandıri Bekbolat Talǵarov. Poveste komdıvtiń erkin oılylyǵy, derbes sheshim qabyldaýy, qanqasapta da talapshyldyǵymen qatar keńdigin, meıirimdiligin saqtaı bilýi kelisti kóringen. Sonymen qatar, aty qujatta Andreı bolyp jazylyp ketken, on alty ret jaraqat alǵan qazaq jaýyngeri Ádilgereıdiń eren erligi men qazaqy keńdigi, daladaı darqan jany, keńbalaq minezi súıispenshilikpen sýrettelgen. Avtordyń óz keıipkerin «samozvanes» dep ázildeı, erkelete ataýy da jarasymdy kórinedi. Povestegi Ádilgereıdiń túpbeınesi, ıaǵnı prototıpi – Ájigereı Qalımov. Biz búgin «etjeńdi» nómir oqyrmandarynyń nazaryna Baýyrjan Momyshulynyń aıaqtalmaı qalǵan hıkaıatynan úzindi usynyp otyrmyz.

Baýyrjan MOMYShULY.

…Jadyraǵan kóktem kúni. Jer kógere bas­tady. Jaýyngerler shınelderin ıyǵynan tastap, arqasy jeńildeı bastady. Komdıvtiń mashınasy ormannan shyǵa beristegi bir jylǵadan taıǵanaqtaı baryp artqy dóńgelekterimen bir shuńqyrǵa túsip, qansha tyrbańdasa da shyǵa almady. Komdıv kólikten túsip, alańǵa qaraı júrip ketti. Alańnyń arǵy shetinen bir rota sap tartyp keledi. Solardy kútip Bekbolat tur. Jaqyndaı bergende:

– Smırno. Ravnenıe na-pra-vo! – dep daýystap komanda berip, ashań júzdi kapıtan aıaǵyn naq-naq basyp, qolyn shekesine ustap komdıvke qaraı bet aldy. Rota bolsa aıaqtaryn kósile silteı sermep, bastaryn komdıvke qaraı buryp, sart-surt etip adymdap barady.

– Tovarısh polkovnık… – dedi kapıtan qalt tura qalyp. Raport bermekshi edi, eki kózin rotaǵa qadaǵan komdıv raportty qabyldamastan:

– Ne meshaıte, tovarısh kapıtan, mne lıýbovatsıa vasheı rotoı. Vstante so mnoı rıadom! – dep qolyn bir siltedi.

Kapıtan komdıvpen qatarlasa tura qaldy.

– Horosho ıdete, tovarıshı! – dedi komdıv rotaǵa janynan óte bergende.

– Slý-jım So-ve-ts-komý So-ıýzý! – dep aıqaılady rota.

О́tip bara jatqan saptyń eń ortasynda bir jaýyngerdiń gımnasterkasynyń oń jaq kókiregindegi bir qarys qyzyl belgige komdıvtiń kózi túsken.

– Chto ý odnogo voına ız vasheı roty vse pravoe plecho v chem-to krasnom? – dep surady komdıv kapıtannan.

– On, tovarısh polkovnık, nedavno prıbyl k nam. On po zvanııý starshına.

– Togda, pochemý on v stroıý?

– Zvanıe starshına, a doljnost rıadovoı…

– Poshlıte ego seıchas je ko mne.

– Est, poslat starshıný k Vam.

*   *   *

Shalshyqtan shyqqan mashına komdıv turǵan jerge keldi.

– Tovarısh bolkopnyh… – deı bergen gújireıgen qazaqqa:

– Iá, orysshany óte jaqsy biledi ekensiń, – dedi kúlip. Denesi aıýdaı, aıaq-qoly dobaldaı, jalpaq betti, salpy erin, keń mańdaıly, qyr muryndy, qoıý qasty, kózi shúńireıgen, býra sandy… áıteýir, barlyǵy olpy-solpy qazaq jigiti óziniń bilgeninshe áskerı ádepti saqtap komdıv aldynda qalt tur.

– Atyń kim? – dep surady komdıv qazaqshalap.

– Atym Andreı edi.

– O, saǵan Andreı dep at qoıǵan ákeńe bolaıyn…

– Joq! Shyny sol, joldas bolkopnyh, – dep sasqalaqtady starshına.

– O, seniń atyńdy Andreı qoıǵan shesheńdi…

– Balalary turmaǵannan keıin, yrymdap men týǵanda atymdy Andreı qoıǵan eken…

– Oı, yrymyńnyń ata-babasyn…

– Shyny sol, joldas bolk…

– Endi kóp ottamaǵyn, shynyn aıtqyn.

– Áskerge meni shaqyrǵanda baı úkimettiń voenkomat baısary /pısar/ bir qart orys eken… Maǵan kezek kelgende ol menen «Atyń kim?» dep surady. Men Ádilgereımin dedim. Qaıdam, álgi shaldyń qulaǵy aýyrlaý ma, qaıdam… Sol kisi meniń knıjkama Andreı dep jazǵan eken… Sodan beri men Andreı boldym da kettim…

– Keıinnen nege túzetpediń?

– Shynymdy aıtsam, joldas bolkopnyh, yrym etip edim.

– E, yrymshyl áke-shesheń emes, óziń bolyp shyqtyń ǵoı, – dep komdıv qarq-qarq kúldi de, – al endi, erim, bir keń otyryp sóıleselik.

– Vy znaete, kapıtan Lojkın, – dedi qaıtyp kelejatqan komdıv adıýtantyna, – etot starshına ochen orıgınalnyı ı redchaıshıı ekzemplıar v Velıkoı Otechestvennoı voıne.

– Da, tovarısh polkovnık, ý nego vsego shes­tnadsat znakov ranenııa, ız nıh shest tıaje­lyh, eto ýdıvıtelno… naskolko jıvnostı v cheloveke…

A ved on v stroıý shagaet ne hýje, chem drýgıe.

– Prosto dıvý mojno datsıa… Kak eto? Ý cheloveka shestnadsat ranenıı ı shest-to tıajelyh.

– Proverıt nado snachala.

– Ne ýj-to dýmaete, chto on?

– Segodnıa vecherom prıvedıte ego ko mne. Za ýjınom ıa s nım potolkýıý ı vse na chıstýıý vodý.

– Razreshıte, tovarısh polkovnık! – dep Ádil­gereı ymyrt jabyla Bekbolattyń blındajyna kirip keldi.

– Al, jaqsy kelipsiz. Tórge shyǵyńyz, Ádeke, – dep komdıv ornynan turyp Ádilgereıge tórdegi oryndyqty kórsetti. Ol ımene qopalańdap ba­ryp kórsetken oryndyqqa otyra bergende, stýl syqyr ete qaldy. Oǵan komdıv jymıyp bir kúl­di de: «Kapıtan Lojkın, dlıa gostıa prınesıte krep­kýıý tabýretký, a to nashı pohodnye stýlıa ne vy­derjıvaıýt ego stol grýznoe telo», dep daýys­ta­dy. Ony túsingen starshına, astyna jiberip qoı­ǵan jas balasha qysyla-qymtyryla ornynan túregeldi…

Dastarqan ústinde polkovnık pen starshına bir biriniń ata-jónin surasty.

Ádilgereı ata tegin jaqsy biletin qazaqtardyń biri bolyp shyqty. Ádilgereı Bekbolattan bir múshel úlken eken. Soǵystan buryn áskerde bo­lyp kórmegen qazaqtardyń biri. Qonystary Embiniń munaı shyqqan jeri. Ákesi erte qaıtys bolyp, sheshesi elgezer elep, jasynan Embiniń nan pisiretin oryndarynda jumys istep úırenip, ózi tandyrshylyqqa qalyptalǵan eken…

Qazaqstanda týyp-ósken orystardyń kóbine qazaqtyń bir sózi darymaǵandyǵyndaı, Ádilgereı de orys tilinen bir sóz darymaǵan qazaq. Ol soǵys kezinde ǵana dolbarlap orystyń keıbir sózderin úırene bastaǵan kórinedi. Soǵys bastalǵannan keıin ol kóppen birge ásker qataryna alynǵan.

– Al, Ádeke, ata-jónińizdi aıtyńyz. Odan soń myna kókiregińizdegi on alty belgińizdi aıtyp berińiz.

Ol uzaq áńgime ǵoı, joldas polkovnık.

– Men sizdi ádeıi shaqyrdym. Uıalmańyz, qysylmańyz. Tamaq alyp, shaı iship otyryp, aspaı-saspaı, jaıbaraqat baıandańyz.

– Sheshem baıǵustyń jińishke aýrýy bar edi. О́zim kesh úılengenderdiń biri edim. Qatynym bir jumyskerdiń qyzy edi. Men áskerge ketkende aıaǵy aýyrlap qalyp edi…

– Aman-esen bosanǵan shyǵar?

– Qaıdam. О́zim shalonnan (eshelonnan) túskeli beri bir shasqa (chast) turaqtaı almaǵandyqtan qaıta-qaıta boloboı (polevoı) poshtamyz ózgerip, úıge hat ta jaza almadym… Kim bilsin, bir náreste týǵan shyǵar…

Mássaǵan, bezgeldek. Demek, elden eshqandaı habary joq qazaqtyń biri bolyp shyqtyńyz ǵoı.

– Iá, solaı.

– Siz ózińiz elden kúder úzgennen saýmysyz?

– Shynyn aıtsam, aýyr jaraqattanyp es-túsimnen tanyp jatqanda da, eshýaqytta kúder úzip kórgenim joq. Tilegim túzý, nıetim aq boldy.

– Munyńyz óte durys eken. Biraq ta nege osynsha ýaqyt habarsyz júrgenińizge men áli túsine almaı otyrmyn.

– Á, shyraǵym bolkopnyh, – dep aıtaryn aıtyp sasqalaqtap, – ıá, shyraǵym komandır, joldas, tobarıshy bol-koýnık… – dep qyzaryp starshına shyn shyp-shyp terlep, – beý Allaı, ózim ne dep sandyraqtap kettim?… Qaı jerde, kimniń aldynda otyrǵanymdy umytyp, – dep qaltasynan oramalyn alyp terin sypyra súrtti.

Komdıv qarq-qarq kúldi.

– Oqasy joq, Ádeke. Biraq ta basqa adam esite kórmesin meni «qaraǵym», «shyraǵym» degenińizdi, – dedi.

– Iá, soldatpyz ǵoı, ádep saqtaı bilýimiz kerek qoı. Sizben búıtip dámdes bolmaq túgili, sizdiń mańaıyńyzǵa da jolaı almaı júrgender az deısiz be? – dep Ádilgereı taǵy da qysyla terledi.

– Sizdiń birneshe ret aýyr halde jatyp ómirden, elden kúder úzbegendigińiz týraly áńgime bólinip ketti. Jalǵastyryńyz, Ádeke.

– Meni joldan shyǵarǵan sizdiń meni Ádeke degenińiz ǵoı. Aýylda meni qatynym ǵana Ádeke deýshi edi, joldas bolkoýnık.

– Basqalar she?

– Basqalarǵa óte qadirli bolǵan emespin.

Komdıv starshınanyń bul sózine taǵy da kúldi.

– Jeńgeı esińizge túsip…

– Iá, ol kisi árqashanda esimde ǵoı… Eger aman-esen bosansa… álde ul tapty ma eken, álde qyz tapty ma eken? – dep oılaımyn da júremin. Bilgim keledi, biraq ta…

– Nesi biraq ta? Endi habar alý ońaı ǵoı. Siz bizdiń dıvızııada amanshylyq bolsa biraz kidirersiz dep oılaımyn.

– Qaıdam. Bir shasqa kóp kidirmeýshi edim…

– Kapıtan Lojkın. Ýstroıte starshıný v komendantskom vzvode, – dep adıýtantyna aıtyp, – Al, Ádeke, búgin osy otyrysymyz da jeter. Men isteıtin taǵy birneshe sharýalar bar edi. Jaqsy jatyp, jaıly turyńyz. Erteń sóılesermiz taǵy da, – dep komdıv starshınamen qoshtasty.

Erteńine komdıvti voennyı sovet shaqyrdy. Tań ata mashınaǵa miner aldynda nachsandıvti shaqyryp alyp:

– Poka ıa vernýs, razberıtes s etım starshınoı, orıgınalnym ı slýchaınym ekzemplıarom voıny. Proverıt dokýmenty, eslı nýjno pereosvıdetelstvovat, – dep buıyrdy komdıv.

*   *   *

Keshke nachsandıv komdıvke kelip, starshına týraly tolyq baıandady:

– Dıvý daeshsıa, tovarısh polkovnık, – dep bastady ol: – Naskolko ýjıvchıv ı jıvých byvaet chelovek. Starshınanyń barlyq dokýmentterin tekserdik, ózin rentgenge de salyp kórdik. Denesinde bir oq, bir oskolok bar eken.

– Olardy alýǵa bolmaı ma?

– Alýǵa nege bolmasyn, biraq ta, ol úshin onyń qoń etterin pyshaqty tórt-bes eli boılata kesý kerek… Áldeqashan bitip ketken biteý jaralarǵa tııýdiń keregi de bolmas.

– Odan keıin she?

– Baltyr súıekteri eki ret jaraqattanǵan eken. Olarǵa kezinde durys operasııa istegenge uqsaıdy… Bir búıregin alyp tastaǵan eken.

– Búıreksiz adam qalaı…

– Bir búıregi bar adam kádimgideı-aq ómir súre beredi. Syńar búıregi taza kórinedi, ol jaǵyn da tekserdik… О́kpesine oq tıgende operasııa isteý úshin eki oń súbe qabyrǵasyn alyp tastaǵan eken… ishinen oq tıgende ishekterin de keskilegen. Qalǵandary jeńil-jelpi jaralar. Olarǵa spravkalary bar.

– Onyń negizgi dáleli tyrtyqtary ǵoı, doktor.

– Iá, solaı, biraq ta formalno ár tyrtyqqa aıǵaq retinde gospıtaldan spravkalar kerek qoı, ol jaǵynan uqypty jigit eken.

– Jaraıdy, doktor, rahmet sizge. Starshınany erteń keshke maǵan jibergeısiz.

Keshki dastarqan ústine Ádilgereı ımene kirip keldi.

– Manaly beri aıtyp otyrǵan starshına osy kisi, Gennadıı Fadeevıch, – dep komdıv starshınany Shlıapınge tanystyrdy.

– Qysylmańyz, tamaqqa otyryńyz, joldas starshına, – dedi kúlimsirep Shlıapın oǵan qazaq­shalap.

– Otyryńyz, tamaq ala otyryp sóıleselik, – dedi komdıv Shlıapınniń sózin maquldap.

Ádilgereı alǵashqyda qysyla-qymtyrylyp otyrǵanmen, Shlıapınniń jaıdary túri, múdirmeı sóılegen qazaqsha tili, oryndy ázilderi ony kóńildendire, jadyrata bastady. Shaı ústinde áńgime quryldy.

– Erejeptiń túbinde «abyroınada» turǵany­myz­da.., – dep starshına bir jaralanǵan kezi tý­raly aıta bastaǵanda oǵan túsinbegen komdıv pen Shlıapın birine-biri qarady.

– Erejep deıtin qala ǵoı, – dep túsindirdi Ádilgereı.

– Rjev eken ǵoı bul kisiniń Erejep dep otyr­­ǵany, – dep Shlıapın qarq-qarq kúlip. – «Aby­roınadasy» – oborona shyǵar.

Komdıv te kúlip:

– Oqasy joq, azamatym, biz túsindik, áńgim­e­ńiz­di aıta berińiz, – dedi.

Starshınanyń áńgimelerinde kezdesken «ar­pat­ka» (art-podgotovka), «korsımıs» (gorıýchaıa smes), «bıotankybaı roje», (protıvotankovoe rýje), «mergen sopy» «margansovka», regýlıa­tor­­dy – «ýrlybatyr», t.b. sózdikterine de kom­dıv pen Shlıapın keıde túsinip, keıde túsinbeı otyrysty. Ádilgereı kórgen-bilgenderine ózinshe at­tar qoıyp alǵan. Mysaly, ol hırýrg pyshaǵyn «qandaýyr», operasııa aldyndaǵy narkozdy «je­pir jaýyp, esińnen tandyryp uıyqtatý» nemese – «dári ıisketip óltirý» nemese «ýkol salyp muz­datýdy» «ıne suǵyp uıytty», nosılkany – «zembil», hırýrgti «qasap loktr», terapevti – «ta­myr­­shy», nevropatologti – «esalań loktr», t.b. dep ataıdy. Osy sózder onyń áńgimesinde jıi kez­desip, tyńdaýshylardy kúldirip otyrdy. Áske­­rı adamdar soǵys kezinde jaranyń qalaı bat­­qanyn áńgime etpeıdi, náýetektenbeıdi, áńgi­meniń saby qandaı jaǵdaıda, qaı jerde, qaı kezde jaraqattaný bolady. Áńgimelerinde Ádil­gereı de sol erejeden shyqqan joq. Ol jaǵ­daı jaǵyna da tereń soqpady. «Abyroınada» tur­­ǵanymyzda, jaý ústimizge oqty nóserlete jaý­dyrdy, arpatkasyn bastap quıyndata uı­qy-tuı­qymyzdy shyǵardy». «Jylanbaýyr tank­leri sońynan antalaǵan jaıaýlaryn ertip sha­býyl jasady». «Qalbalaqtap júgirip bara jat­qanda qalpaqtaı ushyp jyǵylǵanym ǵana esimde». «Basyp qalǵanymda nemis jalp etip qu­lady». «Sú­ri­ne jyǵyla omaqasa tústi». «Ne­mis­ter bytyraı qashyp barady. Biz entelep ók­she­leı qýyp kelemiz», degen sııaqty sózdermen áńgi­melerinde jaǵdaıdyń etek-jeńi jınaldy da otyrdy.

– Al, ózińiz qalaısha starshına ataǵyn aldyńyz?

– Men ózim til alǵysh edim. Sál aıyǵa salysymen qarap otyra almastan jumys suraıtynmyn. Eń aldymen, qolyma sypyrǵy ustap, qora sypyryp, aıaqtanyp kele jatqan jaraqattylardy súıemeldep, dalaǵa shyǵarysyp, sestralarmen jaralylar jatqan zembilderdi tasysyp, otyn jaryp, ot jaǵysyp, áıteýir, álim kelse qarap otyrmaıtynmyn. Bir joly Tarjaqtaǵy (Torjok) gospıtalda úsh aıdan asa tósek tartyp jattym. Aıyqqan soń shamamnyń kelgeninshe jumyspen aınalysa bastadym. Kúzdiń qara sýyq kezi edi. Otyndy ormannan baryp alyp keletinbiz. Aýyr nársege men jaramaımyn. Bastyǵymyzdyń maǵan jany ashydy ma, ol maǵan aıyqqan jigitterden on jeti jigitti qosyp berip: «Sen osylarǵa starshıı bolasyń», dep bizdi otynǵa jumsady. Jigitter meni syılaıdy, bárimiz birge jatqanbyz. Jaıbaraqat baryp, otyn daıyndap júrdik. Keıinnen bárimizdi marjabaı (marshevoı) rotaǵa jibergende de olardy basqarýdy maǵan tapsyrdy. Barlyǵy meni «tobarysh starshına», dep ketti. Sodan beri starshınamyn.

– Starshına degen ataǵyńyzǵa buıryq bar ma, joq pa?

– Qaıdan bileıin, bolsa bolǵan shyǵar.

– Znachıt vyhodıt – samozvanes, – dedi tómen qarap kúbirlegen komdıv, orysshalap.

– Kak je, tovarısh polkovnık, – dedi komdıv ashýlana ma dep qaýiptengen Shlıapın de orysshalap. – On je starshına, vozglavlıal komandý drovosekov, vel grýppý lıýdeı v marshevýıý rotý, kak ıh starshına…

– Ne kak starshına, a kak starshıı…

– Teper prıdetsıa proızvestı ego v starshıný Vashım prıkazom, ı etım samym ýzakonıt ego zvanıe, tovarısh polkovnık. Eı-eı, tovarısh polkovnık, on etogo zaslýjıvaet…

Eki polkovnıktiń sózderine shala-sharpy túsinip otyrǵan Ádilgereıdiń suǵy kete qýystana bastady.

– On zaslýjıvaet kak voın bolshego, no ne, voınskoe zvanıe kak Vy znaete, Gennadıı Fadeevıch…

– Prostıte, tovarısh polkovnık, vse-takı…

– Sizdiń áskerı ataǵyńyz, – dep Ádilgereıge qaraı qazaqsha sóılep komdıv orynbasarynyń sózin bólip jiberip, – zańsyz, buıryqsyz ataq kóri­nedi, siz efreıtor, kishi serjant, serjant, aǵa ser­jant bolǵan joqsyz. Eshqandaı bólimshelerdi basqarmaǵansyz. Komandırlik satylardyń biri­nen de ótpegensiz…

– Qaıdan bileıin, ózderi ǵoı meni starshına degen…

– Myna batyr polkovnık maǵan sizdiń áskerı ataǵyńyzdy buıryq jazyp, zańdy etińiz deıdi, buǵan men ne isterimdi bilmeı qobaljyp otyrmyn!

– О́zderińiz bilińizder…

– Da, Gennadıı Fadeevıch, prıdetsıa otdat prıkazom.

– О́te durys, joldas komdıv, – dep Shlıapın qýana ornynan ushyp turyp, Ádilgereıdiń qolyn alyp ony quttyqtady…

– Al, endi bul jigitti qaıtemiz? – dep surady Shlıapınnen komdıv, Ádilgereı shyǵyp ketken soń.

– Qaıtkeni bar, ózi momyn, adal, eńbekqor kisi kórinedi ǵoı, tyldaǵy onshaqty arba aıdaýshylardy basqara alar, – dedi Shlıapın.

*  *  *

«…Sóıtip, talaýshylarǵa tyıym saldyrý týraly qatal shara qoldaný jónindegi erejeni bile turyp, ózine berilgen pravosyn paıdalanyp, áskerı trıbýnaldyń úkimin buzǵany úshin gvardııa atqyshtar dıvızııasynyń komandıri, polkovnık Talǵarov Bekbolatqa… armııasynyń voennyı soveti qatty sógis jarııalaıdy», degen qaǵazdy Bekbolat jalǵyz ózi sham jaryǵynda oqyp otyr.

Budan bir jeti buryn, qatty soǵys ústinde Bekbolat aldyńǵy sheptegi baqylaý pýnktine úsh-tórt kún udaıy otyryp qaldy. Onda baryp, qıyn jaǵdaıdy óz kózimen kórip, barlyǵynyń basy-qasynda bolýdy qajet taýyp, keıin shyǵa almaǵan bolatyn. Shtabtaǵy, tyldaǵy máselelerdi telefon ne shabarmandar arqyly sheship otyrǵan kezi edi.

Bir kúni baqylaý pýnktine dıvızııanyń áskerı prokýrory men áskerı trıbýnaldyń predsedateli keldi. Alda qyrǵyn urys júrip jatyr. Jaýdyń ekpindi shabýylyn dıvızııa toıtaryp jatqan kezi.

– Eki soldat budan jıyrma shaqty kún bu­ryn osyndaǵy bir jergilikti sharýanyń bir sıy­ryn urlap alyp soıǵan eken. Olar tutqynǵa aly­nyp, tekserilip-tergelip, jaqynda sottaldy. Talaý­shy­larǵa tyıym salý erejesine súıene otyryp, áskerı trıbýnal ekeýin de atý jazasyna úkim etti. Sol úkimdi sap aldynda oryndaý qajet bolyp tur…

– Qııan-keski urysqa qatysyp jatqandardy men qalaısha sapqa tizbekpin? – dep Bekbolat prokýrordyń sózin bóldi.

– Ár bólimsheden bir-bir ókil shaqyrtsańyz, solardyń aldarynda úkim oryndalsa, olar aıtyp barady ǵoı.

– Shaqyrýǵa jibergen soldat myna borap turǵan oqta alǵy shepke aman-esen jete me, jetpeı me, eger jetse, ol «ókil» ekeýi qaıtadan aldyńǵy shepten aman-esen shyǵa ma, shyqpaıma, eger aman-esen shyǵa qoısa, úkimniń oryndalǵanynan keıin ol «ókil» aman-esen aldyńǵy shepke qaıta jete me, jet­peı me, al eger jetse, úkimniń oryndalǵanyn habarlaımyn dep júrip qandaı qańǵyǵan oqqa usharyn kim bilsin… – dep komdıv yńyrana sozyp sóıledi. – Dıvızııada júzdegen bólimsheler bar. Olardyń barlyǵynda belýardan qyzý urys. Demek, eki júz adam úkimniń oryndalýyn kórý úshin ǵana qımyldaýlary kerek. Eki adamnyń atylýyn kórsetý úshin men júz-júz elý jaýyngerdi qater-qaýipke jumsaı almaımyn.

– Apyraı, joldas komdıv, kesh bata shaqyrylsa…

– Biz kúni-túni urys júrgizip jatyrmyz.

– Esh bolmasa, adam az bolsa da… úkimdi oryndaý kerek. Biz joǵarǵy jerge habarlaýymyz kerek edi.

– Aldyńǵy shepten bir adam da shaqyra almaımyn.

– Olaı bolsa úkimdi bekitińiz, – dep áskerı trıbýnaldyń predsedateli komdıvtiń aldyna qalyń papkaǵa tigilgen isti qoıdy. Komdıv ony ashyp qarap, úkimdi asyqpaı oqydy.

Ol kezde dıvızııa komandırlerinde Verhovnyı Sovettiń Prezıdıýmynyń atynan qatardaǵy soldattardan kapıtan dárejesindegi ofıserlerge deıin medaldar men Qyzyl Juldyz ordenimen nagradtaýǵa, áskerı trıbýnaldyń atý úkimin bekitý pravosy bar bolatyn.

– Qylmystylar qaıda? – dep surady komdıv tizimdi oqyp bolyp.

– Osy araǵa aıdatyp alyp keldik… Al, endi el aldynda bolmasa da, úkimdi jaı-aq oryndarmyz. Bekitińiz, joldas komdıv.

Komdıv ún qatpastan bedireıip biraz otyrdy.

– Vam nıchego ne býdet, tovarısh polkovnık. Vse ýstanovleno, vse po zakoný, – dedi prokýror.

– My otvechaem, tovarısh polkovnık. Vashe pravo ýtverdıt prıgovor, – dep qostady áskerı trıbýnaldyń predsedateli.

– Moe pravo… – dep kúrsindi komdıv.

– Da, da. Vashe pravo ımenem Prezıdıýma…

Komdıv qyzyl qalamdy qolyna alyp biraz kidirip otyryp, úkimniń ústine jaza bastady… Q­o­lyn qoıyp isti qaıta usyndy. «Imenem Prezı­dıýma Verhovnogo Soveta SSSR prıgovor voen­no­go trıbýnala v otnoshenıı N.T. otmenıaıý», degendi oqyp turyp prokýrordyń túri buzylyp ketip:

– Tak, tak nelzıa, tovarısh polkovnık, – dep qyr kórsetkisi kelip qojyrańdaı bergende, Bekbolat ornynan turyp:

– Verhovnyı Sovet menıa ýpolnomochıl ne tolko ýtverjdat smertnye prıgovory, no ı otmenıat ıh. Eslı ıa nahojý prıgovor nespravedlıvym, – dedi tisin qaırap.

– No s namı toje nado schıtatsıa, tovarısh polkovnık.

– Iа kak komdıv prıkazyvaıý Vam oboım zamolchat. Iа sovershıl akt, polzýıas polnomochıem Prezıdıýma Verhovnogo Soveta.

– Osýjdennyh osvobodıt ı nemedlenno prıslat ko mne bez konvoıa.

– Kak je?

– Povtorıte prıkazanıe, tovarısh prokýror.

– No my ne mojem.

– Tovarısh prokýror, potrýdıtes bezogovoroch­no vypolnıt reshenıe komdıva, vynesennoe ımenem Prezıdıýma Verhovnogo Soveta… Eslı Vy samı ne sdelaete, ıa pomogý Vam vypolnıt prıkaz komdıva. Osvobodıte nemedlenno ıh ız pod strajı, – dedi komıssar Konkov.

– Est… Kol prıkazano… – Tutyǵa buıryqty qaıtalady prokýror.

Olar ketken soń Bekbolat komıssarǵa:

–Ivan Mıhaılovıch. Iа tak reshıl… – dep kúrsindi.

– Vy v svoeı rezolıýsıı ne obosnovalı svoe reshenıe, tovarısh komdıv. Nado bylo napısat vashı sýjdenııa ı vyvody, pochemý vy otmenıaete prıgovor voennogo trıbýnala.

– Iа je skazal ım.

– Nado bylo to, chto bylo skazano. Dokýment-to ıýrıdıcheskıı.

– Da, Vy pravy, Ivan Mıhaılovıch…

– Iа je prısýtstvoval prı vsem etom. Napıshý podrobnoe donesenıe ob etom na ımıa chlena voennogo soveta…

– Iа pozornýıý kazn zamenıl na pochetnýıý smert ılı ranenıe na pole boıa. Razve Vy nahodıte pooshrenıem?

– Do nekotoroı stepenı da. …No, prıgovor, obstoıatelstvo porodıvshee ego otmeny. I… eslı onı opravdaıýt vashe doverıe, mýjestvom ı krovıý smoıýt svoı pozor, reaksııa býdet gorazdo glýbje, chem rasstrel pered komendantskım vzvodom… – dep Konkov shyǵyp ketti.

Bet-aýzyn túk basqan, belbeýsiz, ústerinde olpy-solpy shıneli, kózderi shúńireıip ketken, súlbireıgen eki soldat blındajǵa kirip keldi.

– Kapıtan Lojkın, prınesıte dve vıntovkı s boeprıpasamı ı dva remnıa, – dep komdıv adıý­tantyna buıyrdy da, – a vy sadıtes, – dedi sot­talǵandarǵa buryshty kórsetip, aldyńǵy shep­pen bólingen sózin telefonmen jalǵastyra berdi…

– Al endi, shynyn aıtqanda, senderde de ońar qylyq joq. Ony ózderiń sotta moıyndapsyńdar, – dedi komdıv sottalǵandarǵa.

– Myna beldikpen belderińdi bekem býyp, myna vıntovkany myqty ustap aldaǵy, soǵy­syp jatqan toptaryńa baryp qosylyńdar. Soǵysta ajaldaryń bolsa ólip ketersińder, aman shyqsańdar budan bylaı mundaı esersoqtyqty istemessińder. Baryńdar!

Konkovtyń aıtýy boıynsha, sotta sıyr ıesi, jábirlengen áıel olarmen qarym-qatynasyn, ashynalyqtaryn da ashyq aıtpapty…

Sottyń ókimin estigende áıel: «Oıbaı-aý. Bul sum zamanda ólim az ba! Atpańyzdar!» dep talyp jyǵylǵan eken.

…Keıingi habarlarǵa qaraǵanda, jańaǵy sottalǵan eki soldat ta urysqa aıanbaı qatysypty. Bireýi ekinshi kúni erlikpen qaza taýypty. Ekinshisi, jeńil jaraqattanyp, tiriler qatarynda qalypty. Ekeýin de komdıv Qyzyl Juldyz ordenimen nagradtady.

Bekbolattyń oqyp otyrǵan qaǵazynyń qysqasha tarıhy osylaı edi.

Al starshına Ádilgereıdi ne etpek? «Osy ýaqytqa deıin otqa salsań kúımegen, sýǵa salsań batpaǵan azamattyń biri eken», dep edi ol týraly Shlıapın budan bir saǵat buryn komdıvpen qoshtasyp turyp. – Komdıv eshkimdi soǵystan bosata almaıdy, oǵan onyń pravosy joq…

Arada eki-úsh kún ótti. Ádilgereı óz rotasynda júr. Starshına degen chın aldy. Komdıvke kelip eki ret qonaq boldy.

————————————–

Sýrette: 9-shy gvardııalyq dı­vı­zııa ko­man­dıri, polkovnık B.Mo­mysh­­uly jaýyngerlerdi 1 ma­myr kú­nimen quttyqtaýda. Prı­baltıka maıdany. 1944 jyl.