Professor Abaı TURSYNOV: «Olar Aral úshin alysty»

О́tken ǵasyrdyń 30-40 jyldarynda keńestik ǵylymǵa jan-tánimen qyzmet etip, attary álemge jaıylǵan asa kórnekti eki ǵalym boldy. Olar aǵaıyndy Vavılovtar edi. Biri – stalındik repressııanyń qurbany, biri – KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti. Halyq jaýy (atanǵan) Vavılovtyń «kinási» genetıka salasynda ashqan jańalyqtaryn qyzǵyshtaı qorǵap, ymyraǵa kelmegeni. Sondyqtan da jaýlary ústinen qaıta-qaıta aryz jazyp, aqyry túbine jetip tyndy. Vavılovtyń jetistikterin teriske shyǵaryp, óz degenin dáleldep baqqan Lysenko Stalınniń shapaǵatyna bólendi, joǵary ataq-abyroıǵa jetti, baǵy jandy.

О́tken ǵasyrdyń 30-40 jyldarynda keńestik ǵylymǵa jan-tánimen qyzmet etip, attary álemge jaıylǵan asa kórnekti eki ǵalym boldy. Olar aǵaıyndy Vavılovtar edi. Biri – stalındik repressııanyń qurbany, biri – KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti. Halyq jaýy (atanǵan) Vavılovtyń «kinási» genetıka salasynda ashqan jańalyqtaryn qyzǵyshtaı qorǵap, ymyraǵa kelmegeni. Sondyqtan da jaýlary ústinen qaıta-qaıta aryz jazyp, aqyry túbine jetip tyndy. Vavılovtyń jetistikterin teriske shyǵaryp, óz degenin dáleldep baqqan Lysenko Stalınniń shapaǵatyna bólendi, joǵary ataq-abyroıǵa jetti, baǵy jandy. Ol ózin (jaý atanǵan) Vavılovtyń shákirtimin deıtin. Ustazynyń ornyn tartyp alǵan boıda ózgerip shyǵa keldi. Stalın ólgen soń ásireqyzyl, mansapqor ekeni áshkerelenip, iz-túzsiz joǵaldy.

Aǵaıyndy Vavılovtardyń ekinshisi – KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti bop, ǵylymǵa mol úles qosty, abyroı bıiginen kórindi. Birinshi Vavılov ta aqtalyp, ádildik qalpyna keldi. Aǵaıyndy Vavılovtardyń esimi reseılik ǵylym tarıhynda altyn áriptermen jazýly.

Tómende baıandalǵaly otyrǵan oqıǵa da, dál solardaı bolmaǵanmen, bazbir uqsastyq jaqtary joq emesteı. Áńgime Hrýshevtiń óktemdigine kónbeı, óz ustanymdarynan qaıtpaǵan О́zbekstan jetekshisi Ýsman Iýsýpov pen onyń senimdi serigi – oń qoly, Hrýshevke ashyq túrde qarsy shyqqan odaqtyq mınıstrliktiń basqarma bastyǵy, qazaq ǵalymy Murat Bákiruly Maılybaev jaıynda.

Ol kezde Aral qalpynda edi

Hrýshevten qoryqpaǵan bir ózbek, úsh qazaq
Odaqtyq mınıstr… 
Respýblıka basshysy… sovhoz dırektory…
 Maılybaev marapattan bas tartty

Bul haqynda «Biz Murat aǵamen jaı jerles emes, bir aýylda týyp, bir ózenniń sýyn ishken tatý-tátti aǵaıyn ispetti adamdar edik, – dep eske alady Reseı Ǵylym akademııasynyń múshe-kor­respondenti, professor, baıyrǵy gıdrotehnık-melıorator, qazir de mamandyǵy boıynsha eńbek etetin Abaı Tursynov. – О́mirge kelgenine júz jyl­­dan asty. Ramadan taıpasynan taraıtyn Mu­rat aǵanyń ata-ana, aǵaıyn-týystary Tashkent aı­nalasyndaǵy bizdiń ata-babalarymyz me­­­ken­deıtin Qaýynshy aımaǵynda ǵumyr keshti. Bizdiń onymen qanshalyqty jaqyn, baýyrlasyp ketkenimiz alda aıtylatyndardan ańǵarylar dep oılaımyn. Bul joly ýaqytynda ashyp aıtýǵa eshkimniń (meniń de) batyly jetpegen aqıqattyń betin ashyp baıqaıyq. Bastan nebir qııametter ótti ǵoı. Murat Bákir­ulynyń qalaı aman qalǵanyna osy kúnge deıin tańǵalamyn».

О́zbekstannyń Jańajol aýdanynda týyp-ósken Murat Bákiruly es bilgennen maqta ósirýdiń jaı-kúıin zerdelep, sol salada kóptegen jańalyq ashyp, jıyrma bes jasynda Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty atandy. Otyzynda orda buzdy. Orda buzbaı ne, 1940-jyldardyń sońynda sol kezdegi KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıs­tr­liginde bas maman, odan jańadan qurylǵan KSRO Maqta sharýashylyǵy mınıstrliginiń Ońtústik-Batys óndiristik basqarmasynyń bastyǵy bolsa. Atalmysh mınıstrlik taraǵan soń, qaıtadan bu­rynǵy qyzmetine bardy (KSRO ASh mınıstrligi).

Murat Bákiruly maqtadan tabıǵı jolmen joǵary ónim óndiretin tehnologııa avtorlarynyń biri edi. Olar usynǵan tásilmen qosymsha ıgerilgen tyń jerlerden soǵysqa deıin-aq ár gektardan 100 sentnerden, qandyryp sýǵarýǵa (sýbırrıgasııa) múm­­kindik az alqaptardan 55 sentner súırik tal­shyqty maqta jınaldy. Esesine, jerdiń qunary saqtalyp, topyraq tozbady, jer asty sýlarynyń deńgeıi kóterilmedi, egistik sorlanbady. Bul maqta ósirýdiń zalalsyz, tıimdi úlgisi-tin. Biraq, Hrý­shev­tiń tusynda maqta óndirýdiń jańa tásilin taptyq dep daýryqqan áperbaqandardyń qyrsyǵynan báriniń kúli kókke ushty. Ámýdarııa men Syrdarııadan mólshersiz burylǵan sýlardyń toqsan paıyzy jer astyna ketip, sýarmaly jerler túgelge jýyq jaramsyzdandy, maqta alqaptaryn sor basyp, kól­dete sýardyq degenniń ózinde ár gektardan alynǵan ónim 10-15 sentnerden aspady (áli sol tóńirekte). Bul naǵyz qasiret, Murat Bákirulynyń sózimen aıtqanda, Aral apatynyń bastaýy edi. Jón-jobany túsindirip, qudaılyǵyn aıtqandar jaý atandy, qýǵyn-súrginge ushyrady. Áldekimderdiń ýaǵyzyna eltip, óz betinen qaıtpaǵan Hrýshev maq­ta ósirýdiń ǵylymı negizde áldeqashan dálel­den­gen, ári ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tásilderin basshylyqqa alaıyq degenderge tisin qaırap, dúm­shege balady, al, ózderinshe «jańalyq» tapqan­dardy bilgir sanap, qoldap-qýattady. Biraq, báribir bir top adam qatty qarsylasty. KSRO Maqta sharýashylyǵy mınıstri Ýsman Iýsýpov bastaǵan maman-ǵalymdar pikirlerin Hrýshevke ashyq aıtty. Bir emes, birneshe ret óz ustanymdaryn dáleldeýge kúsh saldy. Hrýshev kónbedi. Ýsman Iýsýpovtan qutylǵysy keldi. Kóz aldaý úshin mınıstrlik qyz­metten О́zbekstan Kompartııasy Ortalyq komı­tetine birinshi sekretar etip jibergen Ýsman Iýsýpov uzamaı odan da qýylyp, shóleıt aımaqtaǵy sovhozdardyń birine dırektor bop tómendetildi. Kórdińiz be, odaqtyq mınıstr, respýblıka basshysy… sovhoz dırektory (buǵan alda egjeı-tegjeıli toqtalamyz).

Túrkistan respýblıkasy tarap, oǵan qaraıtyn respýblıkalar bólinip ketti. 1924 jyly Tashkent qalasy О́zbek KSR-niń qaraýyna ótip, astanaǵa aınaldy (ózbekterdiń astanasy oǵan deıin Samarqan edi, Tashkent beıtarap qala bolatyn). Endigi jerde qazaq jastary jappaı Tashkenttegi ınstıtýttar men mamandandyrylǵan tehnıkýmdarda bilim alýǵa umtyldy. Murat Maılybaev 1926 jyly Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetin (áıgili SAGÝ) támamdaǵan soń, Orta Azııa maqta sharýashylyǵy (SoıýzNIHI) ınstıtýtynda jumys istedi. 1933 jyly Maqtaaral tájirıbe stansasyna aýysty.

Mine, osy jyldarda (1933-1939) Murat Maılybaev asa qýatty ǵylymı-zertteý tobyn quryp, onyń quramynda keıinnen bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń múshe-korrespondenti, meniń nemere aǵam, Murattyń qudasy Eshtaı О́zenbaev, atalmysh tájirıbe stansasy negizinde qurylǵan Maqtaaral sovhoz-tehnıkýmynyń dırektory, SAGÝ-di bitirgen ǵalym-professor Bákir Álibaev, Jańajol maqta zaýytynyń burynǵy jumysshysy, keıin О́zbekstan kompartııasy OK-niń birinshi sekretary bolyp, KSRO Maqta sharýashylyǵy mınıstri laýazymyn atqarǵan, álgide atalǵan úsh qazaq ǵalymyn barynsha qoldaǵan, maqta ósirýdiń tásilin jeti atadan beri jaqsy biletin, ulty ózbek, biraq qazaqtyń tili men salt-dástúrine jetik Ýsman Iýsýpovtar boldy. Atalmysh top músheleriniń uzaq jyldyq tabandy eńbegi arqasynda qandaı tabystarǵa jetkenin sóz basynda da shamalap aıttyq. Olar jasaǵan tehnologııa jetistikteri kúlli Orta Azııa men Qazaqstanda basshylyqqa alynyp, sýarmaly jerge ekken maqtalyq alqaptyń ár gektarynan 100, sýy az jerlerdiń ár gektarynan 55 sentnerden ónim alynýshy edi (Keıingi uzaq jyldar ishinde 20 sentnerdiń ózi zor jetistik dep sanalatyn boldy). Murat Maılybaev basqarǵan top músheleriniń tehnologııasy boıynsha maqta jáne basqa daqyldar egilgen alqaptardyń ár gektaryna jumsalatyn sý mólsheri 3,5 myń tekshe metr bolsa, keıin «jańashyl» aıqaıshylardyń arqasynda 16,5 myń tekshe metr boldy (Aral qasireti qalaı bastalǵanyna nazar sap, este ustaıtyn tus osy).

Álbette, erteden kele jatqan myńdaǵan jyldyq tájirıbege súıenip jasalǵan ǵylymı-tehnologııalyq ustanym qatań saqtalýy kerek-aq edi. Onda dıqandar maqtamen birge, basqa daqyldardy da dúrkirete ósirip, asyp-tógilgen mal azyǵy, kól-kósir jem-shóp, jibek qurtyn ósirýge qajet tut aǵashy, qus sharýashylyǵy, ejelgi qolónerdi damytý isteri sátti jalǵasa berer edi. Maqta plantasııasyna dalıǵan alqaptyń keregi bolmaı, jan-jaǵyn tut, basqa da aǵashtar qorshaǵan shaǵyn alqaptar jetip artylar edi. Jáne ol «túngi sýarýǵa» qolaıly bop, jyl saıyn turaqty túrde joǵary ónim alýǵa qol jeter edi. Biraq…

Jergilikti ǵalymdardyń ata-salt negizindegi usynystary Máskeý men ondaǵy múıizi qaraǵaıdaı melıoratorlarǵa unamady. Unamaq túgil, tus-tustan óre shapty. Lysenko «ıdeıasymen» ýlanǵan kejirler maqta plantasııasynan mehanızasııany keń qoldaný tásilimen sýarý arqyly buryn-sońdy bolmaǵan as ta tók ónim alamyz dep órshelene tústi. Ol degen buǵan deıingi maqta ósirý daǵdysyn túbirimen joıyp, ulan-ǵaıyr alqapqa tehnıkany qaptatyp jiberý degen sóz bolatyn.

Bul jóninde ol kezde KSRO Maqta sharýashylyǵy mınıstri bop isteıtin Ýsman Iýsýpovpen jeke áńgimeleskenim bar. Men Jańajol qalasyndaǵy orys orta mektebin medalmen bitirip, О́zbekstan komsomoly ortalyq komıtetiniń joldamasymen Baýman atyndaǵy joǵary tehnıkalyq ýchılıshege túsý úshin Máskeýge barǵan edim. Jolǵa shyǵar aldynda aǵaıyndardyń jasy úlken aqsaqaly, 1914 jyldan kompartııa múshesi, Jańajol qalasyndaǵy kedeıler odaǵynyń basshysy, joǵaryda atalǵan aksıonerlik kompanııaǵa qarasty zaýyttar men jer telimderine ıelik etken Ońǵarbaı babamnan bata aldym. Ońǵarbaı babam sol kezdegi órimdeı jas jigit Ýsman-akanyń (ony kúlli О́zbekstan solaı ataǵan) janashyr-ustazy bolatyn. Qart bolshevık Máskeýdegi shákirtine men arqyly sálemhat joldamaq bop, ony ejelgi túrik ǵurpy boıynsha óleńmen jazdy. Men bastan-aıaq jattap alyp, Ýsman-akaǵa úsh qaıtara aýyzsha oqyp bergen soń, umytýǵa tıis boldym.

Odaqtyq mınıstrdiń qabyldaýyna kúzdiń ortasynda bardym. Jumys merzimi áldeqashan aıaqtalǵandyqtan, Ýsman-aka kabınetinde bir ózi otyr eken. Onyń meni et júregi eljirep, ashyq-jarqyn qabyldaǵany sonsha, óz-ózimdi ustaı almaı, eńkildep jylap jiberdim. Qaıteıin, ańǵaldyǵymnyń saldarynan basyma túsken qıyndyq ta joq emes-ti. О́zimizge aıan dástúrge saı, ol meni aldymen jýynyp-shaıyndyrdy, arnaýly bólmedegi dastarqanǵa shaqyryp, palaýǵa toıdyrdy, shaı ishkizdi. Onan soń baryp sharýamdy aıtýǵa ruqsat etti.

Ońǵarbaı babamnyń tapsyrýy boıynsha, ol jazǵan óleńdi óziniń maqamyna salyp, bet qubylysymdy ózgerte turyp, nyqtap-nyqtap úsh qaıtara oqydym. Qatty áser etse kerek, Ýsman-aka basyn tómen salyp, kópke deıin únsiz otyrdy. Meniń aspaı-saspaı, taqyldap sóılegenime tańdansa da kerek. Keıin ol óleńdi umyttym, árıne. Biraq, jalpy mazmuny jadymda. Ońǵarbaı babam óz shákirtine Odaqtaǵy eýropalyq aımaqtyń ońtústiginde maqta ósirý tıimsiz, tipti, zııan deı kelip, Ýsman-akadan bul jumysty tastap, О́zbekstanǵa oralýdy talap etken-di. Maqtany «sharshylap-uıalaý ádisimen ósirý» degen nárse tónip keledi, sonyń aldyn alý senen basqanyń qolynan kelmeıdi dep nyǵarlaǵan.

Ýsman-aka hat mazmuny men taýsyla sóılegen Ońǵarbaı babamnyń ashýly talabyn maǵan uzaq túsindirdi. Shamasy, jan dúnıesin qozǵap jiberse kerek, týǵan jerdi ańsap, qatty saǵynyp júrgenin de jasyrǵan joq. Jalshylyqpen ótken jastyq shaǵyn eske aldy, ákemniń ákesi Tursyn atam, ákem Ábdirahman, Torqys aýylynyń basqa da úlken-kishileri jaıly jyly-jyly sózder aıtty. (Qazaqsha taza sóıleýshi edi dedim ǵoı, áıtpese, Ońǵarbaı atam oǵan hatty óleńmen jaza ma?).

Aıtqandaı, men oıda joqta basyma túsken qıyndyqtan bir aýyz sózben qutqaryp, basqa oqý orny – Máskeýdiń sý sharýashylyǵy ınstıtýtyna túsýime keńes berdi. «Eı, inim, seniń úrim-butaǵyńnyń bári murap bolǵan, endi sen de ǵalym-murap bolasyń», – dep arqamnan qaqty. Odan beri 66 jyldan astam ýaqyt ótti. Asa qadirli Ýsman-akanyń ósıetin qaltqysyz oryndap kelemin dep oılaımyn ózimshe.

Ońǵarbaı babamnyń sálem hatynda aıtylǵan maqtany «sharshylap-uıalaý ádisimen» ósirý naýqany bılik basyna N.S.Hrýshev kelgen soń zor qarqynmen beleń alyp, keń túrde nasıhattalýǵa kóshti. Keńestik melıoratorlar maqta sharýashylyǵyn jappaı «mehanıkalandyrý jáne avtomattandyrý» ıdeıalaryn áperbaqan Hrýshevtiń mıyna quıyp baqty. Ol týraly kúlli basylymdar (odaqtyq gazet-jýrnal) kún qurǵatpaı jazyp, aıtýly jıyn (pleným, sezd), forýmdarda kól-kósir tabys kózi dep aspandatty. Jáne mol ónim alýshylardyń aty-jónderi dáriptelip, orden, medaldarmen marapattaldy, keýdelerine Altyn juldyz taqty, sezderge delegat boldy, shetelderge bardy. Búkilodaqtyq aýylsharýashylyq kórmelerde ázdekteldi. Tolyp jatqan asqaq án, oda shyǵaryldy. Ne kerek, nasıhattyń aty nasıhat, maqtany «sharshylap-uıalaý ádisimen» ósirý (egý), jańbyrlatyp sýarýdyń «ǵajaptyǵy» tez arada halyqtyń sanasyna sińip te úlgerdi. Alaıda…

Egis kólemin sonshalyq dalıtpastan, shaǵyn alqaptardy utymdy paıdalaný arqyly mol ónim alýǵa bolatyn ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tájirıbeniń bir-aq sátte joqqa shyǵarylýyna bul salanyń keıbir mamandary kelise almady. Aldymen Hrýshevtiń ózi KSRO Maqta sharýashylyǵy mınıstri etken qadirmendi Ýsman Iýsýpov oǵan (Hrýshevke) tam-tumdap aıtyp júrdi. Muny partııa saıasatyna qarsylyq jáne ǵylym men tehnıkanyń jetistigin baǵalamaý, túsinbeý, kóne kózqarastan aınymaý, kertartpa-keshelik, maqta shıkizatyn ádettegiden júzdegen ese kóp óndirýge qastandyq dep qabyldaǵan Hrýshev uzamaı atalmysh mınıstrlikti taratyp, Ýsman Iýsýpovty eline qaıtardy. Birden qatty ketpeı, О́zbekstan Kompartııasy Ortalyq komıtetine birinshi sekretar etip jiberdi (partııa saıasatyn qoldap, aıtqanymyzdan shyqpaısyń dep, árıne).

Kóp keshikpeı О́zbekstan Ortalyq partııa komıtetiniń búkil eldi shýlatqan áıgili plenýmy bolyp, oǵan Hrýshev qatysty. Onyń túpki maqsaty pleným múshelerine «sharshylap-uıalaý ádisin» shegelep túsindirip, partııa saıasatynyń durystyǵyna búkil jurttyń kózin jetkizý edi. Sondaı-aq, ózin jaqtaıtyndar men eńbekte úzdik shyqqandardy maqtap-marapattaý da nıeti bar-tyn (marapatqa laıyq jampozdar nege az bolsyn, úsh márte Eńbek Eri Hamraqul Tursynqulovtaı qasqalar jetetin). Biraq, Hrýshev osy joly óńi túgil, túsine kirmegen qarsylyqqa tap boldy. Uzyn-yrǵasy bylaı.

Ýsman Iýsýpov bastaǵan maqta ósirýdiń maıyn ishken bir top agronom-ǵalymdar men aq joldan attamaǵan keıbir atyshýly dıqandar «sharshylap-uıalaý ádisiniń», basqany aıtpaǵanda, orny tolmas súrginge ushyratatynyn aldyn ala bildi. Ýsman Iýsýpov ásirese Máskeýde mınıstr bop turǵanda óz qaraýynda basqarma bastyǵy ári kollegııa múshesi bop istegen Murat Maılybaevpen ońashada qaýiptiń qalaı aldyn alý kerektigi jóninde jıi sóılesetin. «Bul apat, dıqandardyń tilimen aıtqanda, topan sý, – deıtin Ýsman Iýsýpov Murat Maılybaevqa. – Men shamam jetkenshe jol bermeýge tyrysamyn. Sen de solaısyń, bilemin. О́zbekstanda bizdi qoldaıtyndar jetkilikti. Áı, biraq, Hrýshevtiń bet alysy jaman, topan sý kúnderdiń kúninde ózimizdi shaıyp ketpese neǵylsyn».

Shynynda da, О́zbekstanda maqtany «shar­shylap-uıalaý ádisimen» ósirýdiń zııandylyǵyn uǵyp, qınalyp júretinder az bolmaıtyn. Jáne birazy qazaqtan shyqqan ǵalymdar-tyn.

Sonymen, pleným bastalsyn. Sóz Hrýshevke berildi. Túlki bulańǵa jetik paqyr sózine anekdot aralastyryp, áldekimderdi maqtap, áldekimderge kópshik qoıyp, eń sońynda «sharshylap-uıalaý ádisin» eki ezýi kópire dáriptedi. «Kommýnızmge jetý úshin bul tóte jol, ǵylymnyń úzdik tabysy, biraq, aramyzda bizdi túsinbeıtin, qoldamaıtyn joldastar bar. Olar budan bylaı partııa saıasatyna qarsy kelmes dep oılaımyn», degendi de qosyp qoıdy. Onan soń bir top «úzdikterdiń» esimin atap, marapattaý jónindegi jarlyqty oqydy. Arasynda Ýsman Iýsýpov pen Murat Maılybaev ta bar bolyp shyqty. Bul naǵyz basynǵandyq, olardy óz jaǵyna qaratýdyń qıturqy amaly edi.

Pleným júrip jatyr. Hrýshev sóılep tur. Qaıta-qaıta dý qol shapalaqtaý. Aıtaryn aıtyp taýysýǵa aınaldy. Ýsman Iýsýpov pen Murat Maılybaevtyń atyna da jyly lebiz bildirdi. Endigi kezek eńbekte úzdik shyqqan erenderdiń aty-jónderin atap, trıbýnaǵa shaqyrý…

Osy kezde Ýsman Iýsýpov Máskeýden ketken soń da KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde joǵary laýazymdy qyzmet isteıtin Murat Maılybaev ushyp turyp:

– Qurmetti Nıkıta Sergeevıch! Jaqsy sózderińiz úshin rahmet, biraq, men sizben kelispeımin, – dedi Hrýshevke tike qarap. – Munda «sharshylap-uıalaý ádisine» qarsy menen basqalar da bar. Bizge sóz berińiz!

Hrýshev abdyrap qalǵandaı boldy. Part bola isinip, ashýy murnynyń ushyna shyqty.

– Bul qalaı?! – dep Ýsman Iýsýpovke buryla berip edi, ol da asyp-saspastan: – Sizge talaı aıttym. «Sharshylap-uıalaý ádisinen» tartar zııan alda.

– Men Maılybaev joldasty qoldaımyn. Biz kózqarasy bir adamdarmyz. Maqta ósirýdi eshkimnen artyq bolmasa, kem bilmeımiz. Raqym etip, ózgelerdiń pikirimen sanassańyz eken. Bul sizge de, partııa saıasatyna da qarsylyq emes, qurmetti Nıkıta Sergeevıch! – dedi óńi tútigińkirep.

Hrýshev odan saıyn jyndandy. Plenýmnan mán ketti. Zal siltideı tynǵan. Hrýshev «jarty saǵat úzilis!» dep qarq etti. Qorqynysh, úreı. Pleným qaıta jalǵasty. Hrýshev ashýly. Ony qoldaýshylar tabyldy. Hrýshev qorytyndy sózinde: «Solaı, joldastar. Osylaı bolaryn bilgenbiz. Keri buratyndarǵa keńshilik jasamaq edik, amal qansha, bolmady. Partııa jańylmaıdy. Artqa sheginbeımiz. Buǵan deıin de, budan keıin de tek qana ǵylym men tehnıkanyń jetistikterine saı jumys isteımiz, dep dúrdıdi.

Pleným sońynda uıymdastyrý máselesi qaraldy. Ýsman Iýsýpov ornynan alynyp, alys aımaqtaǵy sovhozǵa dırektor bop baratyny aıtyldy. Murat Maılybaevtyń aty da atalmady. Tek partııadan shyǵarylyp, jumystan qýylatyny habarlandy.

Osylaı bolaryn Murat Maılybaev ta bilgen-di. Halyq jaýy ma, basqa ma, áıteýir, jaqsy bolmasy anyq edi. Biraq, ol taısalmady, jalpyldap jan saqtaý qaperine de kirgen joq. Sebebi, óz biliginiń durystyǵyna senimi kámil edi, odan aınýǵa ar-uıat, ojdany jibermedi. Sondyqtan da taısalmady, tartynbady, aıtqan sózderi qaperge alynbasyn bile tura búkil qaýymǵa jetkizdi. Hrýshevtiń jylymshy sózine elikpedi, berem degen Qyzyl Tý ordeninen bas tartty. Qoryqpaıtyn adam joq, al ol qoryqpady (óz sózi).

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, sol bir «qarǵys atqan» plenýmǵa «sharshylap-uıalaý ádisin» qoldamaq túgil, ony estýge júrekteri daýalamaıtyn Ýsman Iýsýpov pen Murat Maılybaevtan basqa da júreginiń túgi bar azamattar qatysqan-dy. Biri – О́zbekstannyń sol kezdegi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, meniń nemere aǵam, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Eshtaı О́zenbaev-tyn. Sol joly repressııaǵa ushyraıtynyna kózi jetken ol da aryzyn jazyp, qyzmetten bosady da, ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna jyljydy. Biraq, onda turaqtaı almaı, amalsyz Almatyǵa qonys aýdardy. KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligindegi joǵary laýazymdy qyzmetinen aıyrylyp, partııadan shyǵarylǵan Murat Maılybaev ta Almatyda asa úlken bolmasa da, shaılyǵyna jeterlik jumysqa ornalasyp, adal qyzmet etti.

Jalpy, maqtany «sharshylap-uıalaý ádisimen» ósirýdi qoldamaǵandardyń deni qazaqtar edi. О́zbek Ýsman Iýsýpovtan sońǵy qazaq Murat Maılybaev, Eshtaı О́zenbaevtan keıin sol jónsizdikke batyl qarsy shyqqandardyń tórtinshisi – ol da meniń týysym – belgili ǵalym, Orta Azııa Memlekettik ýnıversıtetiniń túlegi, Maqtaaral sovhoz-tehnıkýmynnyń dırektory, professor Bákir Álibaev bolatyn. Atalǵan pleným shaqyrylǵanǵa deıin ózi basqaratyn Odaqqa málim atyshýly sharýashylyqta maqtany jańbyrlatyp sýarýdan bas tartqan Bákir de aıaýsyz jazalandy, qyzmetten qýylyp, partııa qatarynan alastaldy. Aýyrtpalyqty kótere almaı, qaıǵyly qazaǵa ushyrady. Artynda áıeli, úsh balasy qaldy.

«Sharshylap-uıalaý ádisin» qoldamaǵandar sazaıyn tartyp, maqtany jańbyrlatyp sýarýdan bas tartqandar talqandalǵan soń, «jańashyl» melıoratorlarǵa keń jol ashylyp, oılaryna kelgenin istedi: maqta ósirýdiń baıyrǵy tásilderi joıyldy, bos jatqan alqaptar «tyń ıgerý» degen syltaýmen jyrtylyp, qym-qýyt atyzdar qazyldy, dıqandardyń olardy sýǵa qandyrý múmkin emes dep zar qaqqanyna eshkim qulaq aspady. Sýlandyrý júıesi tolyqtaı buzyldy. Syrdarııa men Ámýdarııanyń sýlary tolassyz jer astyna ketip jatty. Topyraq sorlanyp, maqta ósirý qıyndady. Bárinen soraqysy, Aral tartyla bastady. Aral teńizi qurydy dep dabyl qaǵý keıin paıda boldy ǵoı. Sebebin bireý bilip, bireý bilmeıdi. Al, onyń birden-bir sebebi, alysty boljaýǵa shamasy joq, áljýaz, jaǵympaz, uranshyl, naýqanshyl topas melıoratorlardyń maqtalyq alqap kólemin shekten tys ulǵaıtyp, «sharshylap-uıalaý ádisimen» ósirýdi iske asyrǵany edi. Jańbyrlatyp sýarý degen kesapattan da qanshama sý ysyrap bolǵany bir Qudaıǵa aıan.

Aral teńiziniń bolashaq qaıǵyly taǵdyry haqynda áli eshkim eshteńe bilmeıtin kezdegi olardyń bul boljamdaryn kóregendik dese de bolǵandaı edi. Aqyry aıtqandary aıdaı kelip, О́zbekstandaǵy qyrýar egistik alqap daqyl ósirýge jaramaı qaldy. Qaraqalpaqstandaǵy sor basqan alqaptardyń múshkil kúıinen qanshama halyq áli kúnge qıyndyq kórýde. Araldyń hali anaý.

Áıtse de, Araldyń nelikten tartylǵanyn kóp jurt áli kúnge deıin naqty bile bermeıtini anyq. Soǵan oraı mynadaı jaılardy aıtýǵa bolady. Bul burynǵy KSRO basshylyǵynyń sý sharýashylyǵy júıesindegi asa iri qateligi. Kókten shuǵa jaýdyryp, kól-kósir ónim óndiremiz degen bos qııaly. Sonyń kesirinen Syrdarııa men Ámýdarııanyń jer astyna ketken sýlarynan tabıǵat ta, adamdar da ólsheýsiz zııan shekti. Ulan-ǵaıyr aımaq (tipti, dúnıe júzi dese de artyq emes) sýy tartylǵan Araldyń aspanǵa ushqan tuzdy tozańyna bir tunshyqsa, sýarmaly alqaptardaǵy jer asty sýlary kóterilip, topyraq sorlanyp, daqyl ósirýdiń joly kesilip, opyq jeýde. Bulardy kózi qaraqty adamdar sol kezderde de aıtty, dabyl qaqty. Máselen, «Aral-88» ekspedısııasyna bizben birge qatysqan máskeýlik jýrnalıst «Pravda» gazetine (15.HI.1988j.) «Maqta alqaby adamdardyń ýaqyty, kúsh-qaıraty men densaýlyǵyn kúıretýde» dep ashyq jazdy. Sol gazettiń (ol da ekspedısııa quramynda bolǵan) Selıýnın deıtin sholýshysy: «Maqta ósirýshiler óndiristik múmkindikten maqurym qalyp otyr», dep jar saldy.

Mine, kórip otyrǵanymyzdaı, sonaý 1950 jyldardyń orta sheninde Hrýshevke qarsy shyqqan Ýsman Iýsýpov, Murat Maılybaev, Eshtaı О́zenbaev, Bákir Álibaevtaı alysty boljaı bilgen ǵalym-agronomdardyń apattyń aldyn-alý jónindegi is-áreketteri dalaǵa ketti, olardyń qaýpi tegin emes-ti. Olar sol úshin bastaryn qaterge tigip, qýǵyn-súrginge ushyrady, jamanat jamyldy. Alaıda, ókingen joq.

Murat aǵa Maılybaev 1992 jyly 26 martta 86 jasynda dúnıe saldy. Ol kórsoqyr qorqaýlardyń shermendege ushyraıtynyn kóziniń tirisinde-aq jaqsy bildi, uǵyndy. Biraq, ne paıda? Qanshama maqtalyq alqap búlinip, Aral teńizi joǵaldy, sýaldy. Bul olqylyqtardyń orny qalaı tolady?

1978 jyly Lenıngradtan Almatyǵa kelgende Murat aǵanyń úıine baryp, sálem berdim. Meni kórgende júregi jaryla qýanyp, ári áli kúnge deıin qaıǵydan qan jutyp júrgenin jasyra almaı, qatty kúızeliste otyrdy. Ol kezde Aral teńiziniń aıanyshty hali jer-jerde keńinen sóz bolyp jatatyn. «Aıtpadym ba, aıtpadym ba?» degennen bólek aýzyna sóz túspegen qaıran aǵam kóz jasyna tunshyqqan-dy. Sol joly menimen qoshtasqanda da: «Obal-aı! Obal-aı!» – dep kúrsinýmen boldy.

…Áıgili ǵalym-agronom Murat Maılybaev aǵamnyń «obal-aı, obal-aı!» dep kúrsingeni kúni búgingideı kóz aldymda. Araldyń qurdymga keterin 10-15 jyl buryn boljap: «Aıtpadym ba? Aıtpadym ba?» degeni de este. Iá, bul fánı jalǵanda nebir ǵazız, kóregen jandar ǵumyr keshti. Jaryq dúnıeden janym arymnyń sadaǵasy degen Murat Maılybaevtaı saıypqyrandar da ótti. Olar qoldan kelgenin jasady. Jasaı almaǵany úshin jazyqty emes. Olar jasaı almaǵandy keıingi urpaq jasaýy lázim. О́z basym Aral qalpyna qaıta keler dep úmittenemin. Oǵan Nursultan Nazarbaevtyń qamqorlyǵymen búgingi jasalyp jatqan is-sharalar kýá dep qaraımyn. Sondaı-aq, uzaq jyl bashpaıyna «qońyraý baılanyp», eleýsiz júrip-turǵan Murat Maılybaevtaı erjúrek ǵalymnyń eńbegin eskerip, ádil baǵasyn beretin ýaqyt jetti. О́zbek halqy qashannan aspandata qadirlep júrgen Ýsman aǵa Iýsýpov sekildi, Maılybaev ta tıisti baǵasyn alyp, keńinen dáriptelýi tıis dep oılaımyz.

R.S. Nesin jasyramyz, Murat Bákirulynyń kózi tirisinde onymen sóılesip, aqıqatty anyqtaǵan eshkim bolmaýy ókinishti. Birinshiden, ondaı adam baryn bilmedi, ekinshiden, birli-jarym biletinder partııadan shyǵyp, qyzmetten qýylǵany úshin taısaqtady, seskendi (olardy túsinýge bolady). E.О́zenbaev, B.Álibaev jaıly da solaı. О́zbekter de Ýsman Iýsýpovtyń jeke basyn qurmettegenmen, Aralǵa qatysty jankeshti áreketi jaıly pálen degenin baıqamappyz. Bir ózbek, úsh qazaq. Hrýshevten taısalmaǵan tórteý (bul basqalardy mansuqtaý emes). OLAR ARAL ÚShIN ALYSTY.

Joǵaryda baıandalǵandardy álqıssa dep túsineıik. Ári qaraı indetýge bastaý dep qaraıyq. Aral apatynyń shyn syryn bilý qajet bolsa…

Jazyp alǵan:

Zákir ASABAEV.