Jańasha paıymdaý

Jazýshy-tarıhshy ǵalym Qoıshyǵara Salǵaraulynyń bul úsh kitaby «Ejelgi túrikter», «Shyǵystaǵy túrikter» jáne «Ortaǵasyrlyq túrikter» dep atalady. 2012 jyldyń aıaǵynda Astana qalasynda «Folıant» baspasynan jaryq kórgen. «Qazaq halqynyń shyǵý tegin jáne halyq bolyp qalyptasýyn ǵylymı turǵydan jan-jaqty dáleldep, bir júıege kel­tirip, anyq-qanyǵyna jetkizgen tolyq tarıh áli jazylǵan joq» dep bas­taı­dy Q.Salǵarauly úsh tomdyqtyń alǵashqy kitaby «Ejelgi túrikterde».

Jazýshy-tarıhshy ǵalym Qoıshyǵara Salǵaraulynyń bul úsh kitaby «Ejelgi túrikter», «Shyǵystaǵy túrikter» jáne «Ortaǵasyrlyq túrikter» dep atalady. 2012 jyldyń aıaǵynda Astana qalasynda «Folıant» baspasynan jaryq kórgen. «Qazaq halqynyń shyǵý tegin jáne halyq bolyp qalyptasýyn ǵylymı turǵydan jan-jaqty dáleldep, bir júıege kel­tirip, anyq-qanyǵyna jetkizgen tolyq tarıh áli jazylǵan joq» dep bas­taı­dy Q.Salǵarauly úsh tomdyqtyń alǵashqy kitaby «Ejelgi túrikterde». «Buǵan deıin qazaq tarıhy úsh birdeı «sentrızmniń»: álemdik mádenıettiń úzdik úlgileriniń bárin ózderinen ǵana shyǵarǵan eýropalyq kolonızatorlar ıdeologııasynyń jemisi – eýrosentrızm; ózge jurtty jabaıy, ekinshi sortty halyq sanap, ózderin dáriptegen kóne qytaılyq agressııalyq-gegemonıstik ıdeologııa – azııasentrızm; sóz júzinde halyqtar teńdigi dep jalaýlatqanymen, is júzinde uly orystyq ıdeıanyń týyn kótergen keńestik ıdeologııanyń ózegi – rýsosentrızm yqpalymen jazyldy, tarıhshy mamandarymyz osy sheńberden shyǵa almady, dep bir túıip tastaıdy.

Resmı tarıhqa qaraǵanda búgingi qazaq halqy qazirgi qazaq jerin yqylym zamandardan mekendep, birin-biri yǵystyrǵan, seńdeı soǵylysyp, jóńkile kóship ketip otyrǵan san halyqtyń ejelgi jurtynda qalǵan bir óskin tárizdi. Jańasha jyl sanaýǵa deıingi (Q. Salǵarauly jyl sanaý merzimin bildirýde tarıhta birizdiliktiń joqtyǵyn aıtyp, dáýirge bólýdi hrıstıan erasyna deıingi (h.e.d.) jáne odan keıingi (h.e.k.) dep ataýdy usynady) ÚII – II ǵasyrlarda bul dalany saqtar jaılaǵan, biraq odan keıin olar beıne izsiz-túzsiz ǵaıyp bolyp ketken tárizdi. Endi olardyń ornyna sıýńný deıtin halyq paıda bolady. Biraq olar da baıandap tura almaıdy. Onyń orynyn sıánbıler basady. Sodan keıin jyýjandar. Jańasha jyl sanaýdyń VI ǵasyrynan bul óńirde «túrik» degen halyq paıda bolady. Keıin olardyń ornyn uıǵyrlar, qarlyqtar, túrgeshter oryn tebedi. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin bulardyń ornyna qypshaqtar men oǵyzdar keledi. Qypshaqtardy mońǵoldar tyqsyryp, Altyn Orda dáýiri bastalady. Altyn Orda ydyraǵan kezde Qazaq handyǵy ornaıdy. Qarap otyrsańyz, bul dalany mekendegen halyq biraz aıaldap, taǵdyr tolqynynda odan ári jóńkilip kete barǵandaı.
Alaıda, arheologııalyq qazba muralar, halyqtyń aýyzsha tarıhy – shejire-ańyzdar, eski zamandardan úzilmeı kele jatqan salt-dástúrler men ádet-ǵuryptar, syrt kóz qalaı ataǵandyqtaryna qaramastan, bul dalany bir ǵana halyqtyń – túrik tektes halyqtardyń urpaqtary mekendep kele jatqandyǵyn dáleldeıdi. Sanamyzǵa sińdirgen uǵym boıynsha túrik halyqtary kóshkinshi (Q. Salǵarauly «kóshpeli, kóshpendi» degen ataýlardan góri osyny jón kóredi) halyqtar, resmı tarıhtyń tanymy da osy. Al avtor aıtady, olar eshqashanda biryńǵaı taza kóshkinshi bolmaǵan, mal sharýashylyǵyna basymdyq berýmen qatar, egin de ekken, qala da salǵan, temir qorytyp, quraldar soqqan, saýda-sattyqpen de aınalysqan, óner týyndylaryn da jasaǵan. Kitapta buǵan talaı mysal keltiriledi. Osy rette áıgili túriktanýshy reseılik ǵalym L. N. Gýmılevtiń «HIH ǵasyr progresshil órkenıetti tek otyryqshy halyqtar jasaǵan, al Ortalyq Azııany beıne bir toqyraýshylyq, bolmasa jabaıylyq pen taǵylyq jaılaǵan degen tujyrymdamany bizge mura etip qaldyrdy. Bul tujyrymdamanyń eń zııandylyǵy – qateliginde ǵana emes, onyń eshqandaı synaýǵa jatpaıtyn ǵylym jetistigi retinde usynylýynda», degen qynjylysty paıymdaýyn keltire keteıik.
Tarıhtaǵy taǵy bir qııanat – Uly Dalanyń orta jáne batys bóligin mekendegen ejelgi kóshkinshi halyqtardyń bári ıran tilinde, keń maǵynasynda, úndi-eýropa tilinde sóılegen eýropalyq halyqtar degen tujyrym. Zertteýshi osyǵan oraı túrik halyqtarynyń tarıhyna tildik turǵydan da taldaý jasaǵan. Eýropashyl ǵalymdardyń Eýrazııa keńistigin úndi-eýropa tilinde sóılegen degen tujyrymdarynyń da qate ekendigin jan-jaqty dáleldeıdi. Túrik halyqtary, onyń ishinde búgingi Qazaqstan jerinen tabylǵan kóne arheologııalyq jádigerler – alfavıttik rýna jazýlarynyń tili tek – túrik tili, búgingi biz túsinetin tilde bolyp otyr. 1960 jyly arheolog F.H.Aslanov Pavlodar oblysynda Ertis ózeniniń oń jaǵynda Borovoe aýyly mańyndaǵy eski qorymnan tapqan buıymdar hrıstıan erasyna deıingi V-IV ǵasyrlarǵa jatady dep tanyldy jáne ondaǵy jazý ońnan solǵa qaraı «Aq maral» dep oqyldy. Al mundaı jazýlar Qazaqstanda Talas, Ile boıynan da tabyldy. Túrik tilin moıyndaýǵa májbúr etken Orhon-Enesaı jazýy óz aldyna bir qazyna.
Q.Salǵarauly budan ári túrik ataýynyń shyǵý tórkinin izdeıdi. «Túrik» ataýynyń qaı kezde paıda bolǵandyǵyn kórsetetin aıǵaqtar joqqa tán, naqtylyq jetispeıdi. Zertteýshi sondyqtan janama derekterdi de nazardan tys qaldyrmaıdy. Jazba derek boıynsha – «túrik» degen hrıstıan erasynan keıingi VI ǵasyrda Altaıda paıda bolǵan halyqtyń jáne onyń tiliniń ataýy. «Altaı – túrikterdiń altyn besigi» degen uǵym osydan shyq­qan. Al Táýratta jáne soǵan súıengen aýyzsha ańyz boıynsha: Túrik – Nuh paıǵambardyń úsh balasynyń biri Iafettiń segiz ulynyń úlkeniniń esimi. Ańyz boıynsha búgingi túrik tektes halyqtardyń bári osy Nuhtyń uly Iafettiń Túrik esimdi balasynan órbigen urpaq bolyp shyǵady. Ańyz bylaı deıdi: topan sýdan aman qalǵan Nuh úsh balasyn áıelimen úsh jaqqa jiberedi. Iafet Edil men Jaıyq óńirine kelip qonys tebedi. Onyń segiz uly bolady: Túrik, Hazar, Saqalap, Rýs, Mıń, Shyn, Keımarı (Keımal) jáne Tarıh (Taredja). Iafet ólerinde óz ornyna úlken uly Túrikti otyrǵyzyp, ózge uldaryna: «Sender Túrikti patshamyz dep moıyndap, baǵynyńdar» dep ósıet etedi. Ábilǵazynyń túrik shejiresinde de osylaı. Buǵan qaraǵanda túrik ataýynyń (kisi esimi ne eldik ataý bolsyn) keminde tórt myń jyldyq tarıhy bar bolyp shyǵady.
Tarıh ǵylymy buǵan deıin «túrik» sóziniń maǵynasyn izdegeni bolmasa, túrik halyqtarynyń shyǵý tarıhyna mán bere qoımaǵanyn aıtyp kettik. Ǵalymnyń paıymdaýynsha, «túrik» – Uly Dalany mekendegen tektes, tildes rý-taıpalardyń basyn biriktirgen úlken etnosaıası birlestiktiń ataýy. «Túr» (tur, týr) sózine «ik» jurnaǵy jalǵaný arqyly (túr+ik) jasalǵan ataý. Osy rette keıbir zertteýshiler sózdiń jaratylysyn, túp maǵynasyn zerdelemeı, sózdikterde bar sózderdiń uqsastyǵynan alyp, «túrik» sózin «jasaýshy, adam», «tastaý, jaıyna qaldyrý», «kúsh, qýat» jáne osy sııaqty ártúrli uǵymdarǵa aparyp telýi de kezdesedi eken. Bul rette professor túriktanýshy ǵalym A. N. Kononovtyń «túrikti» qazaqsha «tórkin», mońǵolsha «túrkin», býrıatsha «tórhúm» sózderiniń túbir uqsastyǵynan izdeýin de qatelik dep eseptep, óziniń álginde aıtyp ketken tujyrymyn usynady.
Osy rette ǵalym resmı tarıhta ornyqqan túrikterdiń túp atasy Ashyna (Ashına) degen tanymǵa da toqtalyp, bulardyń qate pikir ekendigin jan-jaqty dáleldeıdi. «Ashyna» ejelgi túrikterdiń «burynǵy», «áýelgi», «alǵashqy» degen uǵymdy bildiretin «ashnu» («ashynu») degen sózi ekendigin, tarıhta qoldanylatyn «ashına túrik» tirkesi «burynǵy túrik», ıaǵnı «Birinshi Túrik qaǵanaty» degen sóz ekenin dáleldep, berik tujyrady.
Endi osy «túrik halyqtary kimder» degen máselege keleıik. Zertteýde buǵan mol oryn berilgen, tarıh ǵylymynda ornyqqan pikirlerdiń negizgi arqaýynyń jasandylyǵyn kórsete otyryp, óz tujyrymdaryn naqty derekter arqyly dáleldeıdi. Ejelgi túriktektester áli memleketter men halyqtarǵa bólinbeı, rý-rý, taıpa-taıpa bolyp júrgende geografııalyq-aýmaqtyq ornalasýyna qaraı, ózara: «ǵuzdar, ıaǵnı ózen-sý boıyndaǵylar», «dalalyqtar, ıaǵnı qypshaqtar» jáne «orman adamdary, ıaǵnı aǵash eri» atalyp, úsh birlestik quraǵan. Osynyń ǵuzdary óz tarapynan ish ǵuzdar jáne tys ǵuzdar bolyp ekige bólingen. Ishki ǵuzdar Batysqa qaraı óris keńeıtip, Qara teńiz jaǵalaýyn túgeldeı ıemdenedi, Aldyńǵy jáne Kishi Azııaǵa ótedi. Eýropalyqtardyń «skıfter» dep júrgenderi osy ishki ǵuzdar. Syrtqy ǵuzdar Kaspıı teńiziniń ońtústik jáne ońtústik-shyǵys betin mekendegen, olar parsylar bergen «saq» ataýymen tarıhta belgili.
Zertteýshi asa kóńil bólgen taǵy bir máselesi sol – «saq» ataýynyń shyǵý mánisi. Onyń bir kezde qul ıelenýshi memleket qurǵan kóne shýmerlerdiń «sag» degen sózinen shyqqandyǵyn, áýelde «qul» degen maǵynada bolǵanymen, kele-kele «qyraǵy, kúzetshi, qorǵaýshy, qaraýyl» degen mánge aınalǵandyǵyn aıtady. Tarıhqa túrik halqynyń aty ózgerip parsysha «saq» (grektershe – «skıf») bolyp engenimen, jeriniń ataýy sol kúıinde saqtalyp búginge jetti, ol – Turan.
Ańyzdarǵa, arheologııa, lıngvıs­tıka, tarıh derekterine súıene otyryp, túrik-saqtardy osylaı tegi, tili, quramy, tarmaqtalýy, ataýy, sharýashylyǵy, qonystanýy, qonys aýdarýlary turǵysynan jan-jaqty butarlap taldap, tarıhshy mamandar aıtqan alýan pikirlerdi tutastaı derlik qamtyp, saralaı kele ózinshe oı túıip, tipti tyń pikirler usynǵan zertteýshi Q.Salǵarauly: «Túrik-saqtarda memleket boldy ma, joq pa?» degen taǵy bir túıindi máselege de toqtalady. Keńestik tarıh baıyrǵy turǵyndardyń birlestigi – taıpalar odaǵy bolǵan deý­men shekteledi. Al sonda osyndaı birneshe taıpanyń basyn biriktirgen odaq «tórt qubylanyń patshasy» atan­ǵan Kırdiń, búkil Kishi Azııany bılep-tóstegen Darııdiń, uly jaýger Makedonskııdiń jasanyp kelgen jo­ryǵyn qalaı qaıtara alǵan degen saýal týyndaıdy. Eýropalyq ǵalymdar kósh­kinshiler memleketine «dalalyq» degen anyqtaýysh qosyp ataǵan, sol ar­qyly onyń otyryqshy elder uǵy­­­­­myn­daǵy memleketten ózgesheligin kór­set­ken. Q. Salǵarauly osyǵan súıenip túrik-saqtarda memleket boldy dep tujyrady.
Dalalyq memlekette bar bılik bir qolǵa – uly hanǵa (ulyǵ han) shoǵyr­lanǵan. Onyń janynda han keńesi bolǵan. Iri memlekettik máseleler osy keńeste talqylanyp sheshilgen. Uly han memleketti úsh aýmaqqa bólip, ony balalary men baýyrlarynyń basqarýyna bergen. Olar kishi han (kishig han) dep atalǵan. Kishi han qaraýyndaǵy aýmaq ta birneshe aımaqqa bólinedi, aımaq taıpalardan quralady, taıpalar rýlarǵa jikteledi. Bul – ár zamanada biriniń ornyna bir kelgen túrik-saq memleketteriniń bárine ortaq belgi. Bulaısha bıleý dástúri úzilmeı kelip, Qa­zaq handyǵy tusynda da úsh júzge bó­liný arqyly jalǵasyn tapqany belgili.
«Shyǵystaǵy túrikter» kitaby Uly Dalanyń shyǵysynda ómir súrgen muń­ǵul jáne tatar, sondaı-aq olarmen qońsylas, aralas-quralas bolǵan basqa da baıyrǵy túrik halyqtarynyń tarıhyn saralaýǵa arnalǵan.
«Resmı tarıhta kúlli túrik halyq­tarynyń atategi dep tanylǵan sıýńný (hýnný, hýn, ǵun) halyqtary týraly eki-úsh ǵasyr boıy úzbeı jazylyp kele jatqanymen, olardyń tarıhy tolyq qamtylyp, tegi anyqtaldy, kimniń kim ekeni ashyldy deı almaımyz», deıdi Q. Salǵarauly. Sıýńný hrıstıansha jyl sanaýǵa deıingi III ǵasyrdaǵy oqıǵalarǵa qatysty qytaılar bergen ataý, maǵynasy – «órkókirek qul, kekti qul» degenge saıa­dy, ıaǵnı halyqtyń tól ataýy emes. Demek, kóne qytaılardyń oǵan deıin bul halyqty bilmegeni, qońsy qonyp, ózara aralaspaǵan degen tyń oı týyndaıdy. Talaı zertteýshi halyqtardyń tegin anyqtaýda qytaılar bergen ataýlardy dybys úndestigine uqsas sózderden izdep adasyp júr. Osyǵan oraı sıýńnýlardyń tegi túrikter, mońǵoldar, fınder, slavıandar degen pikirler bar eken.
Q. Salǵarauly osyǵan baılanysty eńbekterdi, onyń ishinde Rashıd ad-Dınniń, Ábilǵazynyń jáne birsypyra ǵalymdar tujyrymyn saralaı kele, ejelgi myńǵuldar áýelgide qazirgi Qazaqstan jerin mekendegenin, jazda Ulytaý men Kishitaýdy jaılap, Syrdyń saǵasyn, Borsyq qumyn qystaǵanyn alǵa tartady. Myńǵuldar men tatarlardyń tegi bir túrik tektes halyqtar ekendigin dáleldeıdi. Qytaılar myńǵuldardy «sıýńný», tatarlardy «dýnhý» («shyǵystaǵy jabaıylar») dep ataǵanyn kórsetedi. Qazirgi resmı tarıhta aıtylyp júrgenindeı, «sıýńný» ataýynyń balamasy «túrik» te, «ǵun» da emes, «myńǵul», ıaǵnı sıýńný sózi osy myńǵul ataýynyń qytaısha aýdarmasy. Sondyqtan endigi jerde halyqtyń ataýyn «ǵun» demeı, óziniń tól ataýymen «myńǵul» dep ataý kerek degendi aıtady avtor.
Osy oraıda bul myńǵuldyń qazirgi mońǵoldarǵa qatysy bar ma degen saýal aldan shyǵady. Munyń ekeýi de túbi bir túrik tektes halyqtar, biraq ejelgi myńǵuldar (sıýńný) biryń­ǵaı túrik tekti halyqtan quralsa, keıin mońǵol atanǵandar myńǵul, tatar, kıdan, týngýs-mánjýr taıpalarynan quralady, til erekshelikteri de aıtarlyqtaı. Ejelgi myńǵuldar Táńir dininde bolsa, qazirgi mońǵoldar Býdda dininde. Ejelgi myńǵuldardyń memlekettik tarıhy hrıstıan erasyna deıingi ÚII ǵasyrdan bastalyp, jańasha jyl sanaýdyń I ǵasyrynyń sońynda aıaqtalady. Myńǵuldardy (sıýńnýlardy) jańasha jyl sanaýdyń 93 jyly qytaılar qyrǵynǵa ushyra­tady, sodan aman qalǵan olardyń bir bóligi qashyp baryp, Altaı taýynyń «Ergene-qon» dep atalǵan bir qýysyn panalaıdy. Tarıhqa «mońǵol» degen atpen tanylǵan halyqtyń tarıhy, mine, osydan, ergeneqondyqtardan bas­talady. «Myńǵul» sózin burmalap, til ereksheligine qaraı «mońǵolǵa» aınaldyryp júrgen sheteldik tarıhshylar. Keıin ergeneqondyqtar tarıhy HIII ǵa­syrda negizin Shyńǵys han qalaǵan Mońǵol ımperııasyna jalǵasady.
Sıýńnýlar (muńǵuldar) memle­­ketinde ata-baba dástúrine negizdelgen óz zańdary bolypty. Qytaıdyń kóne jazbalary arqyly jetken bul zańnyń baptary ortaǵasyrlyq túrikterdi bılegen Býmyn qaǵannyń, HIII ǵasyrdaǵy Shyǵys hannyń, HÚIII ǵasyrdaǵy qazaq Táýke hannyń zańdarymen tamyrlasyp jatýy nazar aýdartady. Sıýńný (muńǵul) zańy boıynsha: adamdy ólimshi etip jaralaý ólim jazasyna kesiledi; urlyq jasaý – mal-múlikti tárkileýge soqtyrady; jeńil qylmys jasaý – betin tilýge (qazaqtyń «betiń tilińgir» deıtin qarǵysyn eske túsirińiz) uıǵarylady jáne osy sııaqty baptary bar.
Q. Salǵarauly Sıýńný jáne Sıánbı ımperııalarynyń jurtynda paıda bolǵan on alty memlekettiń tarıhynan da mol málimet beredi. Bul da qazaq tarıhynda buryn-sońdy sóz bolmaǵan tyń taqyryp.
Resmı tarıh skıf-saqtarmen qatar úndi-eýropalyq tildes halyqtarǵa jatqyzǵandardyń biri – ýsundar. Tipti olardy german taıpalaryna, orys­tardyń tegine jatqyzǵan ǵalymdar da barshylyq eken. Qytaı jazbalary olardy sıýńnýlarǵa uqsaıdy dep kórsetken. Ýsundardyń kórshileriniń bári túrik tildes halyqtar ekendigin anyqtaǵan zertteýshi ýsundardy da túrik halqyna jatqyzady. Biraq olardyń tilinde úndi-eýropa halyqtary tilderiniń belgisi, tipti jekelegen sózder de joq.
Budan basqa, qytaısha «ý-sun» sózi «qaranyń urpaǵy» degen maǵyna beredi eken. Túrik halyqtarynyń ishinde qypshaqtar ǵana ózderin qonystaný retine qaraı bes túske bólgeni belgili. Ýsundardyń búgingi urpaqtary da sary úısin jáne qara úısin bolyp jikteledi. Osyndaı janama derekterdi qoryta kele Q. Salǵarauly ýsundar túrik halqyna jatady, soltústik qypshaqtar birlestiginen, ıaǵnı Qara qypshaqtardan shyqqan degen qorytyndy jasaıdy.
Myńǵuldar (sıýńnýlar) memleketi sııaqty ýsundar memleketiniń qulaýyna da qytaıdyń «ımperator qyzy» atanǵan búlikshil qyzdary basty ról atqarǵan. Bul rette ǵalym kitaptyń bir taraýyn «Kóshkinshiler memleketin qulatýdaǵy «ımperator qyzdarynyń» róli» dep atap, olardyń túrik halyqtary memleketterin qulatyp, halqyn qytaılar bodanyna qalaı aınaldyrǵan astyrtyn áreketterin áshkereleýge arnaǵan. Avtor tarıhı oqıǵalardy qytaı derekkózderi arqyly baıandaǵanda osynaý tarıh óresinde birde órlep, birde quldyraǵan tegi bir týys halyqtar bıleýshileriniń ózara qyrqysýyna qytaılardyń yqpaly kóp bolǵanyna, «jabaıylardy jabaıylardyń qolymen qyrǵynǵa ushyratý» jymysqy saıa­satyna, olardyń memleketterin joıyp, óz memleketterin kúsheıtip otyr­ǵanyna, osy rette arnaıy jansyz­dyq­qa daıyndaǵan qyzdaryn «ımpera­tor qyzy» edi dep kóshkinshi eldiń bıleý­shilerine áıeldikke berip, el arasynda iritki salý arqyly dáýirlep turǵan dalalyq ımperııalardy qulatyp, halqyn qytaıdyń bodanyna aınalýyna májbúr etkenin derekti aıǵaqtarmen kóz jetkize dáleldeıdi. Osy jaılardy ǵalym Reseıdiń qazaqtardy óz bodandyǵyna aınaldyrýda qoldanǵan, tutas qazaq elin áýeli birneshe usaq handyqqa, odan ári handyqty joıyp, aımaqtarǵa bólshektep, qazaq halqynyń kúshin bytyratyp jibergen ádis-aılasymen shendestiredi.
Endi «Ortaǵasyrlyq túrikter» kitabyna toqtalsaq, bul álemge áıgili Túrik qaǵanatyn qurǵan túrikter tarıhyna arnalǵan. Avtor munda da túpnusqalyq derekkózderdi saralaı otyryp, osyǵan deıin qalyptasqan eýropalyq tanym-túsinik aıasynan shyǵyp, sony súrleýge túsedi.
Resmı tarıhta ÚI ǵasyrda, ıaǵnı 545 jyly túrikter qurǵan memleket Túrik qaǵanaty dep atalǵanymen, olar óz memleketin «Máńgi el» dep ataǵan. Qaǵanatty qurýshylar resmı tarıhta aıtylyp júrgenindeı Altaı taýynyń Ergene-qon degen jerinen shyqqandar emes eken. Olardyń atalary baryp panalaǵan «Altyn taý» Gaýshannyń syrtynda ornalasqan Boǵda taýy. Osy taýdan shyǵyp, ataqty Túrik qaǵanatyn qurǵandar da resmı tarıhta aıtylyp júrgenindeı, túrikterdiń atategi emes, bir butaǵy ǵana ekenin dáleldeıdi. Qaǵanattyń alǵashqy úsh bıleýshisi: Býmyn (Momyn), Istimı (Ysty-bı) jáne Muqan (Dızabýl) qaǵandar jóninde de mol derekter beredi. Buryn bolǵan memleketterdiń ishindegi eń úlkeni Túrik qaǵanatynyń álsireýi tórtinshi qaǵan Taspar (Tobo) qaǵan qaıtys bolǵannan keıin bastalady. Buǵan bılik tóńiregine «aqylgóı» keńesshilikke kirip alǵan qytaı jansyzdary «zor úles» qosady. Aǵaıyndylar arasynda órshitilgen taq talasynan aýysqan bılik Symo qaǵannyń qolyna tıgende ol «óz taıpasynyń atynan Kók ulynyń teristik shekarasyn urpaqtan urpaqqa Tań memleketi úshin ıt bolyp úrip qorǵaýǵa ýáde berýimen» qaǵanattyń kúnin qarań etedi, táýelsizdikteri úshin bas kótergen qandastaryn ıtshe talap, qansyratyp otyrdy. Qytaılar «jabaıylardy jabaıylardyń qolmen qurtý» saıasatyn osylaı dáıekti júrgizgen. Orhon eskertkishiniń Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetindegi kóshirmesinde jazyl­ǵan Kúltegin batyrdyń: «Túrik halqy tabǵash jurtyna tekti uldary qul boldy, pák qyzdary kúń boldy. Túrik bekteri «túrik» atyn joǵaltyp, tabǵash bekterdiń tabǵash atyn tutynyp, tabǵash qaǵanǵa baǵyndy. Elý jyl isin, kúshin soǵan berdi» dep kúıinetini sol zar zaman. Batysta Vızantııa men Par­sy­ny dirildetip, Shyǵysta Qytaıǵa salyq tóletkizip, bodandyǵynda ustap, Shyǵysta Hıngan taýlarynan Batysta Qara teńizge deıingi baıtaq jerdi alyp jatqan Túrik ımperııasynyń dáýreni osylaı aıaqtalady.
Osy rette Ekinshi Shyǵys Túrik qaǵanatyn qurǵan Qutlyǵqa aqylshy bolǵan Iýán-jin (Iýan-chjen) men Tońúkók (Týnıýıgý) bir adam ba álde eki kisi me degen saýalǵa olardyń eki kisi ekendikterin dáleldep, núkte qoıǵandaı bolady. Sonymen qatar, Qutlyǵtyń ólgen jyly 693 jyl emes, 691 jyl ekendigine dálel keltiriledi.
Q. Salǵarauly usynatyn taǵy bir tyń oı: «danagóı Tońúkók pen Qorqyt ata ekeýin bir adam» degen boljam. Ǵalym ekeýiniń ómirindegi uqsastyqtaryn jáne aıyrmashylyqtaryn salystyra otyryp, jan-jaqty saralaıdy. Tońúkók te, Qorqyt ta olardyń tól esimderi emes, laqap aty bolsa kerek. Osy rettegi bir qıynshylyq – qytaı jazbalarynda tarıhı kisi attarynyń burmalanyp, qytaısha berilýinde. Ekeýi de bir kezeńniń perzenti – ÚII ǵasyrdyń orta sheninde týyp, ÚIII ǵasyrdyń basynda qaıtys bolady. Ekeýi de oǵyz taıpasynan. Ekeýi de úsh hanǵa ýázir-keńesshilik qyzmet etedi. Bul ekeýi ýázir bolǵan handardyń is-áreketteri de birdeı. Tek aıyrmashylyqtary: ańyz boıynsha Qorqyt Syr boıynda, Tońúkók Altaıda kóz jumǵan. Biraq Maǵjan Jumabaevtyń «Qorqyt» das­tanynda onyń Altaıdan ketkeni aıtylǵan. Búgingi naqtysy – Qorqyttyń mazary Qazaqstanda Syr boıynda, Tońúkóktiki – Mońǵolııada. Biraq túrik halyqtarynda áıgili adamdardyń mazary birneshe jerde bola beretinin este ustaıyq. Máselen osy Qorqyttyń mazary Daǵystanda Derbentte de bar. Qobylandynyń, Manastyń mazarlary da birnesheý. Jalpy, ǵalymdar Qorqyttyń ómirde bolǵan adam ekendigine kúmán keltirmeıdi.
Sózimizdi qoryta aıtar bolsaq, jazýshy-tarıhshy ǵalym Qoıshyǵara Salǵaraulynyń otyz jyldyq izdeni­siniń qorytyndysyndaı úsh tomdyq eńbegi tarıhshy mamandar tarapynan saralanyp, baǵasy berilýge laıyq. Bul eńbektiń bas­ty ereksheligi – túrik halyqtarynyń kóne tarıhyn zerttegen eýropalyq ta, reseılik te, keńestik te tarıhshylar aıtqan, kesip-pishildi, aqıqaty osy deıtin tujyrymdarǵa biryńǵaı bas shulǵı bermeýi, árbir tujyrymdy, túrik halqynyń tól perzenti retinde oı eleginen ótkize otyryp jańasha paıymdardy alǵa tartýy jáne ony naqty tarıhı derektermen negizdep otyrýy. Bul rette ol sheteldik, ásirese, qytaılyq derekkózderine súıengenimen, olarǵa da syn kózimen qaraıdy. Astamshyl astaryn ańdaıdy, halyqtyń aýyzsha tarıhynyń derekterimen salystyra qarastyrady. Buryn aıtylmaǵan tosyn pikirler, batyl boljamdar, jańa tujyrymdar kóp. Endi osy jańalyqtar túrikterdiń kóne tarıhyn jańasha paıymdaýǵa, táýelsiz eldiń jańa urpaǵyn jańasha kózqarastarmen tárbıeleýge qyzmet etýi tıis.

Aqaıdar YSYMULY,
jýrnalıst-zańger,
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri.
ASTANA.