(Jalǵasy. Basy aldyńǵy jarııalanymda)
* * *
Arttan mal asyqpaı-aq keler dedi,
Bir Qudaı osynshama sheber me edi?
Balýan men júırigine kóńili ósken
Bı Qanaı odan ári bógelmedi.
Aldy da bir qos jigit ketti jónep,
Arysqa alqam-salqam at tiremek.
Mejeli jerge jetti Shýdan ótip,
Ekpini osy jolǵy tipti bólek.
Arystyń alaby da arda meken,
Jaǵalaı bazarshylar qonǵan eken.
Úsh júzdiń kileń ıgi jaqsylary
Jıylyp bı tóbege qalǵan eken.
О́zensiz ózek, sirá, jalǵanǵan ba?
Syımaıdy eki beti mal men janǵa.
Kútkeni kópshiliktiń Qanaı bı-di,
Tórelik aıtady dep janjal-daýǵa.
Aldyna lek-legimen keldi qaýym,
Er qunyn, barymta men jerdiń daýyn,
Aq sheship, el arasyn bitistirip,
Bezedi bı Qanaıym til men jaǵyn.
Qazyny ádil aıtqan sógedi kim?
Jarty aıda tamam qyldy tóreligin.
Jalǵasty odan keıin oıyn-saýyq,
Tartqandaı taǵylymdy táberigin.
Qazaqtyń janyna bul jaqynyraq,
Balýany kúsh synasty, aqyny - baq.
Jarshylar jaǵy talmaı jarlaǵanda,
Bı Qanaı Musaquldy shaqyryp ap:
– Aqqýy aıdyn kólge shyraı berer,
Allamyz pendelerin synaı berer.
Aı, balam, Kersholaqty sal báıgege,
Kóreıik, synymyzǵa shydaı ma Ker?!
... Qonaǵa ketken attar erteń túste
Qulady qolat qoltyq, bir tegiske.
Kersholaq keń tynyspen erkin shaýyp,
Júz elý attyń aldy – keldi jeke.
Tizgini jas jaýqazyn er Nurbekte,
Úsh júzdiń dodasynda dúbirlete,
Kómbeden «Qaraqaılap!» ótken kezde
Jaılanyp órleı berdi kóńil kókke.
Tashkentke qotaryldy jıyn endi,
Uly toı eleńdetti dúıim eldi.
Ashyldy han bazary tý kóterip,
Sánine kim bolsa da súıiner-di.
Ákelgen ne dúrlerin árkim ekshep,
Mereıin asyrǵannyń dárpi óspek.
Urpaǵy Kishi júzde Temir bıdiń –
Shyǵypty jamby atýǵa batyr Tóstek.
Er Tóstek top aldynda at oınatqan,
Sadaǵyn alyp qolǵa atoılatqan.
Toqtaýsyz qozy órisi jerden shaýyp,
Tartqanda ketpedi múlt taı tuıaqtan.
Aqyrtar adyrnany alyp kúshti,
Jambyny sur jebesi qaǵyp tústi.
Osylaı atady dep bizdiń elde
Sarttardy shaıan tilmen shaǵyp tústi.
Bir kezde jarshylar da saldy jaryn:
– Jamaǵat, habaryma sal qulaǵyń.
Alqaǵa aıtyp jyldam jazdyryńdar
Báıgege at qosatyn eldiń bárin.
Esebi bolsyn túgel sanaqshyda,
Bilersiń kim ozǵanyn áli-aq, shyda.
Ketedi aıdap búgin at aıdaýshy,
Jetedi erteń túste qaraqshyǵa.
Kóginen nur saýlatyp sónbes kúni,
Erekshe baısaldanyp er keskini,
Qazaqtan Qanaı sheshen at qosty dep,
Musaqul úkiledi Kerbestini.
Oıqastap olaı-bulaı júrgizedi,
Ústine Nurbek-jandy mingizedi.
Ishinde úsh júz attyń kelispegen
Sıpaty syn-syqaqqa ilgizedi.
Qushbegi kórip turyp qyldy mazaq:
– Ýa, Qanaı, qosqan atyń boldy-aý «ǵajap!».
Kókesi qýyrdaqtyń osy eken-aý,
Júırigiń sholaq quıryq, shunaq qulaq.
Ýa, Qanaı, josynǵa bir bastadyń ba?
Ne pále jatyr munyń astarynda?
Atyma qulaq-quıryq aýyr bolar,
Dep álde kesip óziń tastadyń ba?
...Bı Qanaı parasaty tereń edi,
Kúlkisin qushbeginiń elemedi.
– Asyǵys shaıtan isi, aý, qushbegi,
Jaýabyn at kelgende berem, – dedi.
* * *
Qazaqtyń qazaqtyǵy saltymenen,
Báıgesi, balýan kúres dańqymenen.
Úzilmeı dástúri men saltanaty
Baǵzydan kele jatyr halqymenen.
Jarshylar jaǵy tynbaı zarlap turdy,
Daǵyra, dabyl, kerneı sarnap turdy.
Ortada maıdan ashyp, balýan kúres
Qyzyǵy bastalǵanyn ańdattyrdy.
О́zbekten shyǵypty dáý – Qara-Qapylan,
Shynjyrlap, moıynyna qońyraý taqqan.
Asaýdaı arpalysqan alpamsany
Jetektep ákelipti eki jaqtan.
Taǵydaı tań qaldyrǵan Qara-Qapylan,
Qoltyqqa besti buqa qysa shyqqan.
О́kirtken buqasynan jurt shoshynyp,
Men degen talaı myqty jerge buqqan.
Al, qazaq, shyǵar deıdi balýanyńdy,
Janyńa sadaqa qyl bar malyńdy.
О́lseń qun tólemeımiz osy jolda,
Asyrsań, kórip aldyq, arýaǵyńdy!
Ortada Qara-Qapylan jalǵyz turdy,
Qorqynysh uıalatyp, jan úzdirdi.
Adamnyń arystany osy-aý desip,
Sol jerde dýyldap el ańyz qyldy.
Rústemi bul zamannyń osy shyǵar,
Mádiniń jerden shyqqan dosy shyǵar.
Oıpyrmaı, surqy qandaı jaman edi,
Zántalaq, zamanaqyr basy shyǵar.
Jurt sóıtip dóı qarany janyqtyrdy,
Kóńiline Qanaıdyń da qaýip kirdi.
Múıizden myqtap ustap úıirgende,
Buqasyn mertiktirip alyp ta urdy.
– Oıpyrmaı, qaldyq pa bir shyrǵalańǵa,
Qazaqtan bir oǵylan týmaǵan ba?..
Dep Qanaı jan-jaǵyna qaranypty,
Qan bazar qaptap seldeı dýlaǵanda.
«Shyq» deýge Musaqulǵa tótemelep,
Oqysta jazym bolyp kete me dep,
Qanaı da raıynan qaıta bergen,
Arýaq tursa da ishten kótermelep.
Buzylyp Musaquldyń túri-túsi,
Dirildep, saqyldaıdy otyz tisi.
Birjola taýsylǵandaı degbir shydam,
Bulqynyp tasyǵandaı qaırat-kúshi.
Keýdede kúnin jigit kúrkiretip,
Qanaıǵa sol arada keldi jetip.
Atadan bata surap shart júgindi,
Júregin dúıim jurttyń elbiretip.
Bı Qanaı qaraýylǵa qutpan bolǵan,
Abylaı – alqaýymen taqqa qonǵan.
Batasyn berdi balýan Musaqulǵa,
Bar qazaq dámeli bop baq-talannan.
– Jar bolsyn bir ózińe Allamyz Haq,
Qoldasyn arýaǵy atań Qalaq.
Soıqannyń sury jaman kórinedi,
Aı, balam, saq bolǵaısyń sen de biraq...
Batasyn Qanaı ata ala sala,
Júgirdi Qapylanǵa ile-shala.
Jalańash denesine shekpen ilip,
Namystan jarylardaı buratola.
Kórmegen sirá, mundaı masqarany,
Qasynda qara dáýdiń jas bala-dy.
«Áı, bala, qaıt keıin!» dep daıaǵashshy,
Kes-kestep qarsy aldynan tospalady.
Qaraı ma qaraıǵan kóz qaıdaǵyǵa?
Musaqul jetip bardy maıdanyna.
Jasıtyn jasqanyshtyń izi de joq,
Pysqyrmaı bet qaratpas aıbaryna.
Qaıtkenmen Qapylan da saq turady,
Úsh márte úıirip-úıirip laqtyrady.
Qorǵasyn quıǵan qulja saqasyndaı,
Dik etip tik túsedi, ták turady.
Balýanyn balpań basqan myqty sanap,
Masaırap ózbek jaǵy ketti shýlap.
Demderin qalyń qazaq tartty ishine,
Qobaljyp, qamyqqandaı tómen qarap.
Qanaı da orynynda otyra almaı,
Kelesi laqtyrǵanda qapy qalmaı,
Tiledi bir Qudaıdan
Kúsh-qaıratyn
Dúleıge kórsetsin dep Qapylandaı.
Musaqul mysyn áste joǵaltpaǵan,
Júrekke jasqanyshty jolatpaǵan.
Syıynyp ata-baba arýaǵyna
Qarǵıtyn qabylansha saq attaǵan.
Tórtinshi mártesinde bettegende,
Aldyrmaı ádistengen ótkeleńge,
Júgirip oń jaǵynan óte shyǵyp,
Qara dáý qapy qalyp óktegende.
Sol jaqta jaýyrynnan jula tartty,
Saq etip tıgen eken qoly qatty.
Qaıyryp ishten shalyp buraǵanda,
Qapylan qara jerdiń shańyn qapty.
Daǵyra, kerneı tartyp shala mas-ty,
О́zbektiń qara dáýin qara basty.
Úzilip ortan jilik ketken eken,
Balýanyn bebeýletip ala qashty.
Dáýperi bolmaı qaldy tymaq qurly,
Jas qaırat dánsigendi shyn-aq qyrdy.
Qudaıym, qutqarshy dep bul qazaqtan
О́kirip ózaǵańdar jylap turdy.
Qanshama qandas jurttyń kindigi edi,
Tashkenttiń jyl bazary dúrligedi.
Qyrǵyz ben túrikpen de tańdaı qaǵyp,
Qazaqtyń qýanyshy gúl-gúl edi.
Musaqul Qapylandy bókteredi,
«Qanaılap!» osy kezde at keledi.
Balýany jyǵyp, aty báıgeden kep,
Abyzdyń súıinishi kópten edi!
Terbetip, tebirentip jan-júrekti,
Qubaker qaraqshydan jalǵyz ótti.
Ekpindep, entigi joq, erkin shaýyp,
Tamasha tańyrqatty qaýym kópti.
Jas oǵlan – basyndaǵy Nurbekpenen,
Tulpardyń qoltyǵynda gúl kóktegen.
Keshegi mensinbegen Ker sholaqqa
Qarady bar jamaǵat qurmetpenen.
Dańqy órlep Musaquldyń Qubakeri,
Báıgesin súıinshilep turady eli.
Taraǵan Qubakerden asyl tuıaq –
Aqannyń atyshýly Qulageri.
Báıgeden kelgenin aıt ker qubanyń!
Úsh júzge er Musaqul boldy málim.
Bı Qanaı báste jeńip, on eki qaqpa
Táshkenttiń begi degen aldy dańyn.
Jylma-jyl bazaryna kelip turdy,
Tóbe bı tóreligin berip turdy.
Qapylyp qatty sasqan qushbegi de
Qanaıdyń talabyna kónip turdy.
Kılikken eki sóılep dalbasaǵa,
Bektigin tartyp, sirá, almasa da,
Keýdesin qushbeginiń basty Qanaı,
Zorlyqqa ol sııaqty barmasa da.
On eki qaqpa kiltin qolyna aldy,
Tashkentte bek boldy dep ańyz qaldy.
Qaraýyl Qanaı sheshen atymenen
Qazaqtyń júreginen oryn aldy.
Jyl saıyn tóbe bılik ep bolady,
Buǵan da muqym qazaq shattanady.
Musaqul balýan baba arýaǵy asyp,
Basyna máńgi ketpes baq qonady.
Alashta abyroıy asyp turdy,
Boıynda kúsh-qaıraty tasyp turdy.
Musaqul balamyzdy kóremiz dep,
Úsh júzdiń aqsaqaly asyqtyrdy.
Aq úıge alty qanat jınady eldi,
Ordaǵa jaqsy-jaısań syımady endi.
Yrymdap, kózdiktirip almaıyq dep,
Etýge kózden tasa qımady erdi.
Aıbyny – alshy túsken saqa der-di,
Alashtyń abyzdary bata berdi.
Ardaqtap jyr samǵatyp, kúı tógiltti,
Bir Alla qoldasyn dep bataly erdi.
Bul sapar bolashaqtyń boldy basy,
Baq qonsa jyǵylar ma el jyǵasy?
Dodada dúr silkingen er Musaqul –
Qazaqtyń kúresiniń qarlyǵashy.
Balýan Musaqul dep aty qaldy.
Kıesi, qasıet, záý-zaty qaldy.
Taraǵan úsh ulynan úsh rýly el,
Tarıhta shejireniń haty qaldy.
Tashkentti dúbirletken dańqy qaldy,
Jaýyryny jerge tımes salty qaldy.
Arýaǵyn ata kúres aspandatqan,
Qaımana qazaq degen halqy qaldy.
Namysty shyraq qylǵan, utqyr aılań,
Kúresi qazaǵymnyń myqty maıdan.
Babasy Musaquldaı bolmasa eger,
Tolaǵaı Qajymuqan shyqty qaıdan?!
Aınaldy Qubageri Qulagerge,
Jaıyldy balýan kúres urany elge.
Dabysy jetti shyrqap bul zamanǵa,
Dúbiri qalyp qoımaı quba belde...
Kók týǵa kóp balýanym sálem berdi,
Kúresin qazaǵymnyń álem kórdi.
О́rkeni Musaquldyń dep bilersiz
Býra san, barys júrek órenderdi...
Rýhy Musaquldyń elimenen,
Barqytty Zerendiniń belimenen.
Aptasam armanym joq altyn jyrmen,
Zeren kól, týǵan jerdiń zerimenen!..
(Sońy)
