Bilimpaz. Qaharman. Qaıratker

Senbi, 12 qańtar 2013 7:28

«Mine, 1973 – Jańa jyl da keldi. Halqymyzdyń erteden kele jatqan dástúri boıynsha ár úıde Jańa jyldy qarsy alý keshi ótkiziledi ǵoı. Sol keshte aǵaıyn-týys, dos, jora-joldastar bas qosady, Jańa jylǵa arnalǵan tilekter aıtylady. Jańa jyldan ár alýan jaqsylyq, qýanysh pen shattyq, myqty densaýlyq tileımiz jáne «sonyń bárin bere gór» deımiz. Osyndaı tilekpen 1973 – Jańa jyldy da qarsy aldyq», dep jazypty Málik Ǵabdýllın 1973 jyldyń 1 qańtary kúni óziniń kúndeligine. Qaharman-ǵalym erteńinde tústen keıin akademııaǵa kelip, áriptesterine uzaq ǵumyr, jaqsylyq tilegen. Keshke taman esil er qapııada dúnıeden ozdy. 

Senbi, 12 qańtar 2013 7:28

«Mine, 1973 – Jańa jyl da keldi. Halqymyzdyń erteden kele jatqan dástúri boıynsha ár úıde Jańa jyldy qarsy alý keshi ótkiziledi ǵoı. Sol keshte aǵaıyn-týys, dos, jora-joldastar bas qosady, Jańa jylǵa arnalǵan tilekter aıtylady. Jańa jyldan ár alýan jaqsylyq, qýanysh pen shattyq, myqty densaýlyq tileımiz jáne «sonyń bárin bere gór» deımiz. Osyndaı tilekpen 1973 – Jańa jyldy da qarsy aldyq», dep jazypty Málik Ǵabdýllın 1973 jyldyń 1 qańtary kúni óziniń kúndeligine. Qaharman-ǵalym erteńinde tústen keıin akademııaǵa kelip, áriptesterine uzaq ǵumyr, jaqsylyq tilegen. Keshke taman esil er qapııada dúnıeden ozdy. 

Iá, sodan beri 40 jyl ótse de bári keshegideı. Er isi jasampaz, rýhy máńgi tiri.

Málik Ǵabdýllın – Keńes Odaǵynyń Batyry, KSRO Pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, Qazaq KSR-ine eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, halyq ádebıetiniń bilgiri, jazýshy, áske­rı memýarıst, oqymysty-pedagog. 1924-1929 jyldary № 13 aýyldaǵy bastaýysh mektepte, 1929-1931 jyldary Kókshetaý qalasyndaǵy jeti jyldyq qazaq mekte­binde oqyǵan. 1935 jyly QazPI-diń til jáne ádebıet fakýltetin bitirgen.

Málik Ǵabdýllın 1935 jyly 20 jasynda (shyndyǵynda, 1916 jyly týǵan) Qazaqtyń Abaı atyndaǵy memlekettik pe­dagogıkalyq ınstıtýtyn támamdaǵanda áıgili fılolog Qudaıbergen Jubanov «On úsh jas kúsh» degen maqalasynda bir shoǵyr aıryqsha talantty jastardyń ishinde Málik Ǵabdýllındi «bizdiń mádenı jurt­shylyǵymyz bilip te qalǵan» dep atap, olar «kóptiń kútkenindeı jemis berer», «alǵan bilimderin iske asyra alar», «úmit­ti aqtar, shyn jumysker bolar» dep kóregendik tanytady («Lenınshil jas», 1935 jyl, 14 qańtar, № 12).

Sábıt Muqanovtyń 1935 jyly ja­ryq­­­­qa shyqqan eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn ázirleýge qatysady. Sonda Sá­bıt Muqanov: «Osy jınaqtardy jınas­­qan, qurasqan, jóndesken, redaksııa ja­sas­qan – pıoner aqynymyz Málik Ǵab­dol­laulyna alǵys aıtamyn», dep eleýli eńbegin eskeredi.

Málik aǵa 1931-1935 jyldary QazPI-de oqyp júrgende Qaraǵandy qala­syn­daǵy № 1, 18 shahtalarda jumysshylarǵa hat tanytý, mádenı-aǵartý isterimen shu­ǵyldanǵan. Sóıtip, úlgili pedagogıkalyq tájirıbeden ótken.

Stýdent shaǵynda «F.I.Býslaev – folklorshy» degen taqyrypta kólemdi referat jazypty. Akademık Iý.M. So­­ko­lov­tyń: «Málik Ǵabdýllın halyq ádebıe­tin óte jaqsy kóredi. Qolynan is keletin jastyń biri», deýine negiz sol jumys.

1938 jyly 7-11 maýsym kúnderinde KSRO Ǵylym akademııasynyń Etnografııa ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen Le­nıngrad qalasynda ótken konferen­sııa­da M.Ǵabdýllınniń «Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti» degen taqyrypta ǵylymı habarlamasy tyńdaldy. Munda jas ǵalym KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaqstan fılıalynda Jambyldyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteıtin bólim bolýy kerek dep málimdegen.

Aspırantýraǵa deıin-aq Máskeý, Lenıngrad, Omby jáne Orynbor qalala­ry­nyń arhıvterin súzip shyǵady. Shoqan men Abaı shyǵarmashylyǵyna zeıin qoıa­dy. «Dala ýalaıaty gazetin» aqtarady.

Lenıngradtan kelgennen keıin aspı­rantýraǵa ótinishti bylaı jazady: «Qazaq ádebıetinen tolyq qarýlanǵan ǵylym qyz­metkeri bolý maqsatyn alǵa qoıyp otyrmyn. Sondyqtan Abaı atyndaǵy mem­­lekettik pedagogıkalyq ınstıtýttyń janynan ashylmaq aspırantýraǵa alýy­ńyz­dy suraımyn» (2.IH-1938).

Málik Ǵabdýllın 1936 jyldyń qyr­kúıeginen bastap 1937 jyldyń qarasha­syna deıin Ferǵana qalasynda № 82 atty ásker polkinde Qyzyl Armııa qatarynda bolady. Komandıri Ýskov Málikti sport ónerine myqtap baýlyǵan. Nagan, vıntovka, pýlemetten atýdan, ıaǵnı «Atys» sabaǵynan «úzdik» baǵaǵa ıe bolyp, óneri asqan, quralaıdy kózge atqan kózmergen de, qolmergen de atanǵany dıvızııaǵa má­lim bolǵan. Málik osynaý keremet ónerdi balǵyn, bal dáýren balalyq shaǵynda ákesi Ǵabdollanyń baýyry, ánshi-aqyn, jaýyryny jerge tımegen balýan, qyran qus ustap baptaǵan qusbegi, júgirgen ań, ushqan qusty qutqarmaǵan aıtýly mergen Bekennen úırengen eken. Sondyqtan da Uly Otan soǵysynda sýyrylyp ozyp, jeńiske jetýi, omyraýyna juldyz taǵýy – súıegindegi, bolmysyndaǵy, ata-tegin­degi rýhanı qasıetterdiń jańaryp, jań­ǵyrýynyń arqasy.

Qandy qyrǵyndardy, joryqtardy bas­tan keshirgen, nendeı dúleı sumdyq­tar­dy, taratyp aıtsaq, okoptyń ishinde qal­ǵanda úsinen ot túkirip, oq qaqyrǵan zil­maýyrdaı tank japyryp, qol dıir­men­she zyryldaǵanyn, qarýlas joldasy avtomatshy Morozovqa snarıad túsip tiri kisi­niń áp-sátte bir japyraq qyp-qyzyl etke aınalǵanyn kózi kórdi.

1942 jyldyń aqpan aıynyń 8-i kúni Borodıno derevnıasyn jylandaı ysylda­ǵan jaýdan tazartady. Munyń tarıhy my­nadaı: Borodıno selosynyń strate­gııa­lyq máni aıryqsha bolǵany aıan. Se­bebi, budan taramdalyp shyǵatyn joldar basqynshylardy Staraıa Rýssamen jal­ǵas­tyrǵan. Jaýdyń shabýylyn oısyratyp álsiretý úshin Málik Ǵabdýllın bastaǵan avtomatshylar rotasyn jaýdyń oń qana­tynan soǵýǵa mindettedi. Jeti saǵatqa sozylǵan alapat urysta M.Ǵabdýllın jaý­­dy talqandaýda bes ret urymtal sátti asqan sheberlikpen paıdalandy. Nemis-fashıst basqynshylarynyń tórt dúrkin shıyrshyq atqan atakasyn toıtaryp, sátsizdikke ushyratty.

Málik bastaǵan avtomatshylar rotasy tastaı túıilip 200 fashısti jer jastandyrady. Máliktiń ózi 2 tankini joıyp ji­beredi. Oq borap, jer titirep, aspan asty shatyrlaǵan kúıge túsedi. Ultaraqtaı jer úshin, tostaǵandaı tóbe úshin jan aıamaı shaıqasty.

Saıası jetekshi Málik Ǵabdýllınniń ár qımyly, is-áreketi, ádis-aılasy, taǵy­lym-tárbıesi mol tapqyr sózderi órshe­lengen jaýdyń únin óshirýge, qumyrsqasha qapta­ǵan qanquıly jendetterge shatyr­la­ǵan jaıdaı, kóldeneń qazylǵan ordaı boldy.

Shırıaevo, Rybýshka, Novo-Svınýhovo, Staraıa Rýssa jerlerinde bolǵan keski­les­ken qııan-keski shaıqastarda qaýip-qater, órt qushaǵynda ójettiktiń arqasynda iri je­ńisterge qoly jetti. Ári olar «ynty­maq – oq ótpes, naıza tespes saýyt» eken­digin naqty, shynaıy is-qımyldarmen dá­lel­­dedi. Sasqan-pysqan shapqynshylar­dyń 30-dan asa jeńil júk mashınalaryna, 2 azyq-túlik qoımalaryna ıe boldy.

Janqııarlyqpen soǵysqan er Málik óz sarbazdarymen birge 12 fashısti (bireýi ofıser) tutqyndady. Ǵabdýllın bastaǵan avtomatshylar rotasy bytyraı qashqan jaýdyń izine túsedi. Derevnıanyń soltús­tik-shyǵys jaǵynda tereń saıdyń jaǵa­syndaǵy úıdiń qasynda eńgezerdeı nemis ofıseri oqysta baryssha atylyp, órshe­lene julqysady. Málik batyr jambasqa alyp uramyn degende alpaýyttyń astyna túsip qalady. Aıaq-qolyn matap, býyndyra túsedi. Sodan soń: «Qanǵa boıalǵan sapymen ekinshi ret onyń keńirdeginen oryp-oryp jiberdim, nemistiń qyryl­daý­ǵa da shamasy kelmeı sespeı qatty. Ol maǵan ólmegen sekildi bolyp kórindi. Keýdesine attaı minip alyp, sapynyń sabymen nemistiń basyn myljalap jiber­dim», dep jazady qaharman Málik «Maıdanda men ne kórdim?» deıtin daýyldy kúnderge arnalǵan kúndelik dápterinde.

M.Ǵabdýllın I.V.Panfılov bastaǵan dańqty 8-gvardııalyq dıvızııa quramynda Uly Otan soǵysynda Máskeý irgesindegi qandy shaıqasta qaharmandyqtyń asqan úlgisin kórsetip, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy. Gvardııa maıory Málik Ǵabdýllın – jaýǵa qyrǵıdaı tıip, júre­­­gin sýyldatqan, urys dalasynda aq almastaı jarqyl qaqqan, meılinshe parasatty, sabyrly, keńinen oılaıtyn kemel de aılaker batyr. Sondyqtan 1942 jyldyń 23 aqpanynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylypty. Sol qujatta Tóle­gen Toqtarov Málik Ǵabdýllınniń baýly­ǵan shákirti dep jazylǵan.

1943 jyldyń qańtarynan bastap 1944 jyldyń qarashasyna deıin Kalının maıdany, sonan soń 1-Prıbaltıka maıdany saıası basqarmasynyń úgitshisi. KSRO Qorǵanys mınıstrligi Bas saıası basqar­masynyń orys emes ulttar jaýyngerleri arasyndaǵy jumys jónindegi tobynyń bastyǵy bolǵan-dy.

«Nemis ıttiń talaıyn qyrdyq. Qyzyp ketkende, eki kózge qan tolǵanda, nemisti óltirý qyzyq bolady da turady», dep óz oılaryn qaǵazǵa túsirip te qoıady eken («Stalın úshin alǵa». N. quramasynyń qyzylásker gazeti. 1943, 3 aqpan, № 16).

TASS pen QazTAG-tyń sol jyldar­da­ǵy materıaldaryna zer salsaq, QazPI-diń ádebıet fakýltetinde batyr atyna stıpen­dııa taǵaıyndalǵan. Qyzylor­da­lyq aqyn Tóleý Úrkimbaev pen qostanaı­lyq Eshan Esetov qaharman er týraly án shyǵarǵan.

MÁLIK ǴABDÝLLIN týraly án

QYZYLORDA. Qazaq halqynyń dańqty uly Sovetter Soıýzynyń Geroıy Málik Ǵabdýllın týraly Úr­kim­baev Tóleý aqynnyń shyǵarǵan jańa ánin kolhozdy aýyldar zor yntamen súısinip tyńdaýda.

Qaharman er týraly jańa ándi bi­re­ý­den-bireý úırenip alyp, kolhozdy aýyl­dardyń boıjetkenderi men jas­ós­pirim­deri bylaı tursyn, úlkenderi de aıtýda.

«Maıdan pravdasy»,

12 maı, 1943 jyl.

1943 jyldyń 9 mamyry kúni Málik Ǵabdýllınge jazǵan hatynda Muhtar Áýe­­zov: «Pravdada» basylǵan Polevoıdyń ocherki – bizdiń bárimizdiń jazyp júr­ge­nimizden sonaqurlym qundy, tolyq, jaq­sy bop shyqqan eken. Shyn qýanysh boldy», deıdi.

«Kazahstanskaıa pravda» gazeti 1943 jylǵy 20 tamyzdaǵy sanynda jaryq kórgen «Gordost kazahskogo naroda» degen bas maqalasynda Málik Ǵabdýllındi týǵan halqynyń tamasha jaýyngerlik dás­túrleri men qasıetterin boıyna jına­ǵan naǵyz ulttyń batyry dep málimdeıdi.

KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń Bas saıası basqarmasy 1943 jyly qazaq ti­lin­de M.Ǵab­dýl­lın­ge arnalǵan qyzyl ás­kerlik lıstovka shyǵardy. Lıstovka pat­rı­ottyq rýhqa toly jigerli tolǵa­nys­tar­ǵa baı. Tul­ǵasy symbatty, qalamy qýat­ty, qada­my qa­ıyr­ly, adamǵa qaıyrymdy Málik­tiń batyr­lyq isterin keńes ja­ýyn­ger­le­ri­ne úlgi etedi. Mátin úsh betke ornalas­qan. Lıs­­tovka mynandaı joldarmen bastalady:

«QAZAQ JAÝYNGERLERI!

Sovetter Soıýzynyń Geroıy, gvardııa maıory Málik Ǵabdýllındi sender estigen shyǵarsyńdar.

Málik Sovetter Soıýzynyń ardaq­ty adal uly, qazaq halqynyń maqta­nyshy, Ǵabdýllın súıikti Sovet Oda­ǵy­nyń baqyty, azattyǵy úshin nemis-fashıst basqynshylaryna qarsy Uly Otan soǵysynyń maıdanynda neler tamasha erlikter istedi».

Ári qaraı kedeı sharýanyń balasy ekendigin, óz eńbeginiń nátıjesinde óner-bilimge qoly jetkendigin, ınstıtýtta úzdik oqyǵandyǵyn, ǵylymı jumyspen shuǵyldanyp, kandıdattyq dıssertasııa jazǵandyǵyn, 1932 jyldan bastap baspa­sóz betinde óleńderi jarııalanǵandyǵyn baıandaıdy. 1941 jyldyń qyrkúıeginde qııan-keski qantógis urystarǵa qatysady. Málik rota komandıriniń saıası qyzmeti jónindegi orynbasary jáne vzvod koman­dıri mindetin atqarǵan edi.

Lıstovkada bylaı delingen: «Ǵabdýl­lın bastaǵan on úsh avtomatshy ekinshi bir urysta jaýdyń bir rotadaı jaıaý áskeri men 5 tankisine qarsy shyqty. Málik bas­taǵan 13 er bul joly jaýdyń júz elýdeı soldatyn jer jastandyryp, eki tankisin qıratty. Jaý ás­ker­leri sovet avtomat­shylarynyń tegeý­ri­nine shydaı almaı keıin shegindi. …Máliktiń ózi fashıs­ter­diń elýdeı soldatyn joq qyldy».

M.Ǵabdýllınniń asqan batyrlyǵyn sóz etýmen birge, úgitshilik ónerine erekshe nazar aýdarylǵan. Málik óz áńgime-úgitterin túsinikti, jatyq, baı tilmen jaýyngerler júregine ádemi jetkizgendigi lıstovkada barynsha tereń tujyrym­dal­ǵan. «Sender de Málik sııaqty erjúrek, batyr bolyńdar. Sender de Málikteı taısalmaı, qoryqpaı nemis basqynshy­la­ryn qırata bilińder», dep erlikke ún­deı­di, jeńiske shaqyrady.

Zııaly qaýymnan shyqqan tuńǵysh Ke­ńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın atyndaǵy áskerı mashına jasaldy. Buǵan 100 myń som qarjyny Qyzylorda oblysy, Shıeli aýdanynyń oqytýshylary men jas lenınshilderi jınap berdi.

Qujatqa júginsek bylaı:

Aýdandyq halyq aǵartý bóliminiń meń­gerýshisi Turjanov joldasqa,

Aýdandyq komsomol komıtetiniń sekretary Bólekbaev joldasqa,

Kırov atyndaǵy orta mekteptiń dırektory Orazaev joldasqa,

Orta mekteptiń 1-klasyndaǵy oqý ozaty Darbaevaǵa

Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵab­dýllın atyndaǵy áskerı mashınany ja­saý­ǵa 100 myń som jınaǵan Shıe­li aýda­ny­nyń muǵalimderi men oqý­shy­laryna meniń ystyq sálemimdi jáne Qyzyl Ar­mııa­nyń alǵysyn jetkizý­le­ri­ńizdi suraımyn.

I. STALIN.

Oblystyq «Lenınskıı pýt» gazeti, 1954 jyldyń 14 marty.

Oblpartarhıv, f. 268, ob. 2, d. 3606, l. 1.

*   *   *

Oqymysty-pedagog Málik Ǵabdýllın­niń «Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti» atty oqýlyǵy (1958) ulttyq folklortaný ta­rı­hyndaǵy biregeı úlgili, úzdik ozyq qu­bylys. Qazaqstannyń joǵary dárejeli oqý oryndarynyń fılologııa, jýrnalıs­tıka fakýltetteriniń stýdentterine ar­nal­­ǵan ataýly da aıtýly oqý quraly «halyqtyń aýyzsha shyǵarǵan kórkem shyǵarmasy, danalyq sózi, aýyz ádebıeti», Qazaq eliniń sandaǵan ǵasyrlyq rýhanı-mádenı ómiriniń kórkemdik ensıklopedııasy retinde úzdiksiz qoldanylyp keledi. Ultymyzdyń tarıhı dúnıetanymy, oı-sanasy, sóz sarasy, kórkemdik-fıloso­fııa­lyq tájirıbesi, ǵuryp-salt júıesi, eldik pen erlik rýhy aıryqsha kórinis tapqanyn, barynsha tereń tanytqanyn, uǵynyqty, tııanaqty, muntazdaı baıypty túsindir­genin aıtý lázim. Bilimpaz, ustaz Málik Ǵabdýllın tarıh tuńǵıyǵyna, zamana syrlaryna boılap, barlaý jasaǵan, sóz ben oı muhıtynda erkin júzgen. Folklortaný ǵylymyndaǵy neshe alýan túrli qısyndar men qaǵıdalardy salı­qaly saralap, ózindik oı-tujyrymdaryn órbitken.

Oqymysty Sh.Sh.Ýálıhanovtyń A.N.Afa­nasev jarııalaǵan «orys hal­qy­­­­nyń ertegileriniń ishinde» tek alty ertegi ǵana qazaq ertegilerine uqsamaıdy degen pikirin keltiredi. Sondaı-aq, Sh.Sh. Ýálı­­ha­nov óz zamanynyń dańqty aqyny Orynbaı Bertaǵyulynyń ımprovızator­lyq ónerine súısingen. Arqaly aqyndy ardaqtaı otyryp: «Tiliń shubar eken, din sózderin kóp qosady ekensiń. Qandaı oıdy bolsa da qazaqsha aıtýyńa bolady, bu­ǵan qazaq tiliniń oralymy da, baılyǵy da jetedi», – deıdi. Folklortanýshy M.Ǵab­dýllın Shoqannyń ǵylymı-shyǵarma­shy­lyq murasyn yjdahatpen zerdeleı otyryp, onyń úzdik pikirlerin, tańdamaly tolǵamdaryn alǵa tartady. Ult tálimgeri Ahmet Baıtursynulynyń: «Qazaqtyń ti­li, jazýy sumdyq pikir, sýyq qoldan tynysh bolarǵa kerek», degen pikiriniń qýat­ty jańǵyryǵy-aı deseńizshi!

Nemese túrki halyqtary folklory­nyń bilimpazy, akademık V.V.Radlovtyń (1837-1918) úshinshi tomyndaǵy (1870) qa­zaq aýyz ádebıeti úlgilerine (ańyz-áńgi­me­­ler, dastandar, aıtystar, turmys-salt jyr­lary) naqty sıpattama beredi. V.V. Rad­lovtyń qazaqta batyrlar jyry sonsha­lyqty óristeı qoımaǵan degen pikiriniń shıki ekendigin atap kórsetedi de, qazaqtyń qaharmandyq-erlik sıpattaǵy jyrlary kórshilerinen «asyp túspese, kem qalǵan emes» dep tujyrymdaıdy. Iá, ustaz-pedagog Málik Ǵabdýllın óz leksııasynda qazaqta 600 batyrlar jyry bar deýshi edi.

Ol qazaq aýyz ádebıetiniń jaýhar úlgilerin jınaqtaýda eresen eńbektengen G.N.Potanınniń (1835-1920) shyǵarmashy­lyq ómirbaıany týrasynda qadaý-qadaý pikirler órbitedi. Bul rette onyń «kimnen jazyp alǵandyǵy, aıtýshynyń ómirbaıa­ny, onyń qandaı shyǵarmalardy biletin­digi, olardy qalaı úırengendigi» jaıly málimetterdi baıandaıdy.

Negizinde, M.Ǵabdýllın HH ǵasyrdyń 20-30-jyldarynda halyq murasyn ult ıgiligine jaratý máselesiniń qanshalyqty dárejede ekendigine barlaý-taldaý jasaıdy. Bul maqsatta 1933 jyly qazaqtyń ult mádenıetin ǵylymı-zertteý ınstıtýty uıymdastyrylǵandyǵy, ulan-baıtaq elimizge arnaýly folklorlyq ekspedısııalar attandyrylǵandyǵy, munyń nátı­jesinde «Batyrlar jyry», «Halyq poemalary», «Aıtys», «Jumbaqtar», «Ma­qal-mátelder», «Qazaq sovet folklory», «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» deıtin mándi jınaq-zertteýler jarııalanǵany jaıynda jazyp, ádebı-mádenı jańalyqtardy tizbeleıdi. Sol kezdiń ózinde Ǵylym akademııasynda toǵyz myń baspa tabaq kóle­minde mura jınaqtalǵan. Halyqtyń ómi­ri, turmys-tirshiligi, sharýa-kásibi, salt-dástúri, tili, óneri, rýhy, tarıhy, bol­mys-bitimi, minez-qulqy, jaratylys aıasy, is-áreketi aýyz ádebıetinde barynsha sáýlelenip tańbalanǵan. Endeshe, bul oqý­lyqta túıdek-túıdek oı-pikirler, máde­nı-ádebı ári tarıhı-shejirelik derekter, málimetter, jańalyqty qubylystar, jyraýlar men jyrshy aqyndar ónerna­ma­syna qatysty maǵlumattar, syrly, «daryndy sózder», mıftik uǵym-túsinikter ǵylymı aınalymǵa qosylǵan.

1-shi jikteme boıynsha oı órbiter bolsaq, turmys-saltqa baılanysty týǵan shyǵarmalardyń janrlyq túrlerine jı­naqy, yqsham, uǵynyqty sıpattama berip otyrady. Etnografııalyq, etımologııa­lyq, mıfologııalyq, dinı-ıslamdyq, áleý­­met­­tik-turmystyq, teatrlyq-drama­lyq, kór­kem­dik-beınelilik mánisterin, ult­­­tyq-má­denı negizin tereń túsindiredi. Tórt túlik mal jaıyndaǵy shyǵarmalardy tal­­­­dap-tekserýi, úzdik kelisti mysaldarmen utym­dy dáleldeýi meılinshe qyzyqty.

Halyq shyǵarmashylyǵyndaǵy «Mal­dyń balasyn súıýi», «Túıe, túıe, túıe­ler», «Qasqyrlardyń qoıshylarǵa aıtqa­ny» deıtin óleńder men «qulynym», «qozym», «botam», «botakóz», «jez buı­daly nar taılaqtaı eken», «jigittiń nary eken» tárizdi sáýletti sóz-obrazdarǵa, aıshyqty oralymdarǵa oı jaryǵyn tú­siredi. Ulystyń uly kúnine, ańshylyqqa qatysty, sondaı-aq besik jyry, jańylt­pash, ótirik óleńder; úılený saltyna oraı­las týǵan toıbastar, jar-jar, syńsý, betashar; dinı uǵymdarǵa baılanysty bá­dik, arbaý, baqsy saryny, jaramazan; muń-sher, kóńil kúıin sıpattaıtyn qosh­tasý, estirtý, kóńil aıtý, joqtaý jyrlary halyqtyq-poezııalyq dástúr, sóz saptaý, oı aıtý erekshelikteri turǵysynan saralanǵan.

Málik Ǵabdýllın ulttyń oı-órisi, danalyq kózqarasy, kórkemdik logıkasy, ómir tájirıbesi maqal-mátelder men jum­baqtarda keremet tapqyrlyqpen kórikti, áserli beriletinin, neshe alýan jaınaǵan áshekeı-bezendirýlermen órnektelip óri­le­tinin sheber sóıletedi. Mysalǵa jú­gi­neıik: «Er jigit – etek-jeńi keń jigit», «Kisi eli – kúmis, óz eliń – altyn», «Danyshpan aıtsa – el aıtqany, eldiń qamyn jep aıtqany», «Teńgeli jerde teńdik joq», «Bıiń qylań bolsa, jurtyń ylań bolar», «Batar kúnniń atar tańy bar». Nemese: «Ushqanda óleń aıtady, qon­ǵanda jer qazady» (qońyz), «Kishkene ǵa­na qara tas, atan túıe tarta almas» (qar­aqurt), «Elek-elek tarym bar, kótere al­sań bárin al» (qumyrsqa), «О́zi batyr, jasyrynyp jatyr» (qaqpan) tárizdi jum­baq­tar qandaı shynaıylyqpen ásem toqylǵan.

Jan-júregińdi tolqytarlyq, qan ta­my­ryńdy solqyldatarlyq, tańdaı qaq­ty­rarlyq tańdamaly oılar, qııal sam­ǵaýy ertegilerde ekendigi álimsaqtan má­lim. Er­tegilerdiń túrlerin, qurylysyn, kórkem­dik sapasyn anyqtaıdy. Qııal-ǵajaıyp er­te­gilerdegi taýsoǵarlar, kól­ju­tarlar, kó­re­gen­der, jelaıaqtar, saq­qu­laqtar, aıda­har­lar, jeztyrnaqtar, jal­ǵyz kózdi jalmaýyzdar, mystandar, sonymen qatar, qy­ryq qulash semser, ushqysh kilem, toqpaq, altyn múıizdi kıik, kezdik, qazan, júzik tárizdi keıipkerler men qarý-jaraqtardyń kórkemdik qyzmeti, is-áre­ketteri, alýan-alýan ǵajaıyp kúıler, «sıqyrlyq-jádi­góılik aıla-ádisteri», mıf­tik uǵym-túsi­nikter túbegeıli túsindi­riledi. Osy oraıda «Er Tóstik», «Kerqula atty Kendebaı», «Kún astyndaǵy Kúnikeı qyz», «Aq qas­qyr», «Altyn saqa», «Han­nyń kesir qyzy men Tazsha», «Qydyr, baq, aqyl», «Qart pen tapqyr jigit», «Qań­baq shal» deıtin ertegilerdiń keremet áserlilik, mánerlik, rýhanı sulýlyq, qııal-ǵajaıyp qyrlary oraıly jarasymmen sýretteledi. Ertek­shi­niń shyǵarma­shy­lyq tulǵasy da paıymdalady. Son­daı-aq dana­lyqtyń, batyrlyq­tyń, ádil­diktiń sımvoly Aıaz bı, sheshen­diktiń, tap­qyrlyqtyń úzdigi Jırenshe sheshen, «ha­lyqtyń aqyldy-aılaly uly, tap­qyr­ly­ǵyna qýlyǵy saı, er kóńildi, ójet jigit Aldar Kóse, segiz qyrly, bir syrly, ózi bı, ózi dana, ózi dombyrashy, ózi mergen, ózi ánshi Asan Qaıǵy týrasyndaǵy tol­ǵaq­ty tolǵam­daryn tebirenissiz oqý múmkin emes.

El ádebıetinde batyrlar jyry álemi ǵarysh keńistigindeı, shalqyp jatqan kók muhıttaı desek te bolady. Sondyqtan da oqýlyqtaǵy «Batyrlar jyry» taraýynda (146-258 better) órlik-qaharmandyq sı­pat­taǵy dastandardyń jınalýy, jarııalanýy, zerttelýi jáne bulardyń tarıhı­lyq, kórkemdik máni, obraz jasaý sheber­ligi, jyrdyń varıanttary, basty keıip­kerler tulǵasy, jyrdyń til, stıl, qury­lymdyq júıesi ǵylymı-teorııalyq tur­ǵydan biliktilikpen zerdelenedi. Onyń jazýynsha, Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Qoljazba qorynda bir myń baspa tabaqtaı materıal jınaqtalypty. Avtor ózindik oı-tujyrymdaryn «Qobylandy batyr», «Er Tarǵyn», «Qambar batyr» jyrlarynyń negizinde batyl damytyp órbitedi. Bir súısinerligi, qazaqtyń qı­sap­syz batyrlyq jyrlaryn jadynda saq­tap, túrlendirip gúldendirgen Marabaı, Nurpeıis, Qazaqbaı, Mergenbaı, Mu­ryn, Birjan Tolymbaıuly, Janaq, Aısa, Shashýbaı syndy áıgili jyrshylardyń jyr aıtý tásilderi, sóz saptaý erek­shelikteri týraly meılinshe qyzǵylyqty ádebı-tarıhı derekterdi molynan kelti­rip otyrady. Máselen, Marabaı Qulbaı­ulynyń ómiri men ónerpazdyǵy jónindegi málimetter sonylyǵymen kóńilge uıalaı­dy. Ol Súgir, Kóki, Qarabýra, Jumyrbaı, Bazar, Shernııaz syndy aqyndarmen aıtysady. Ustazy Shernııaz (1816-1881) eken. Málik Ǵabdýllınniń jazýynsha, 1841-1898 jyldarda ǵumyr keshken. Batys Qa­zaq­stan oblysyndaǵy Terekti aýdany­nyń «Jańa qonys» kolhozynda týǵan. Eskishe Qarashyǵanaq bolysy, Kóben kóli. Mara­baıdyń Esjan, Dosqaı, Qulqaı, Izbas, Itemgen deıtin bes perzenti bolypty.

Halyq ádebıetiniń bilgiri Málik Ǵab­dýllınniń jyrshy aqyndardyń sýretker­lik qoltańbasyn, sheberlik syrlaryn, jyr sıýjetteriniń jelisin saqtaı otyryp, ózinshe mánermen jyrlaıtynyn, tyńdaýshylardyń yqylas-nıetimen sanasyp otyratynyn, «erlik qımyldy, kó­te­rińki pafosty, atys-shabys, joryqtardy túıdektete, asqan shapshańdyq shabytpen aıtý úshin óleńniń oralymdy túri – jyrdy» qısyndy qoldanatynyn, «oqıǵany basty keıipker arqyly damytý – oqıǵany tizbektep jyrlaý ádisin» paıdalanatynyn, «býyn sany men yrǵaq, ekpinniń bir qalypta» saqtaıtynyn jiliktep taldaıdy. Muryn jyraý, Nurpeıis, Aısa, Bir­jan, Mergenbaı aıtatyn nusqalardy salystyryp tekseredi. Máselen, Nurpe­ıis jyrlaýynda Qobylandy alysatyn Barsa han da «erteginiń jalǵyz kózdi dáýi» sekildi. «Men jyrdyń negizgi áńgi­melerin uǵyp aldym da, ony ózimshe jyrladym», – deıdi Nurpeıis Baıǵanın (157-bet). Ony «kúrdeli sıýjetke quryl­ǵan epıkalyq jyrlardy» tolqyndata týyn­dat­qan ónerpaz deıdi.

Málik Ǵabdýllın Qobylandy batyr tarıhta bolǵan adam ba, álde ádebıettik obraz ba degen máselege de yqylasyn aýdarady.

Turmys-salt jyrlarynyń qatarynda «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Qyz Jibek», «Aıman-Sholpan» jyrlaryn taldap-tú­sin­dirý oraıynda tarıhılyq pen derek­tilik tán. Málik Ǵabdýllınniń jazýynsha, shyǵystanýshy Sablýkov «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń» bir nusqasyn 1830 jyly kókpektilik bir jyraýdan hatqa túsirgen. Sonan soń Aıagóz syrtqy okrýgtik prıka­zynyń tilmashy Andreı Frolov 1841 jyly jazyp alǵan. Shoqan Ýálıhanov 1856 jyly estigen. A.S. Pýshkın Orynbor jerinde qazaq aýyldaryn aralaǵanda, jyrdyń negizgi jelisin jazdyryp alǵan-dy. M. Pýtınsev 1856 jyly orys tiline aýdaryp bastyrǵan. Akademık V.V.Radlov óziniń úshinshi tomyna (1870) qosqan.

Epostanýshy Málik Ǵabdýllın «Aıman-Sholpan» jyrynyń (Qazan, 1896) tarıhılyq, kompozısııalyq erekshelik­te­ri jaıly pikir órbitse, aıtystyń genezı­sin, janrlyq túrlerin, «Birjan men Sara aıtysynyń» kórkemdik qurylymyn yjdahatty qarastyrady.

«Halyq ádebıetin jınaıyq» («Tóte oqý», 1938, 21 avgýst, №32) dep dabyl qaq­qan Málik Ǵabdýllın epostyq jyr­lar­dyń shyǵý tarıhyn, poetıkasyn, stılıstıkasyn, jyrshy-aqyndardyń shyǵar­ma­shylyq eńbegin, qazaq aýyz ádebıetiniń etno-mádenı, tarıhı, kórkemdik álemin, ulttyq oılaý aıshyqtaryn jan-jaqty tarazylap, el ádebıeti haqynda salıqaly sóz, berekeli oı qaldyrdy.

Málik Ǵabdýllın 1944 jyldyń qara­shasynan 1946 jyldyń 28 naýryzyna deıin KSRO Qorǵanys mınıstrligi Bas saıası basqarmasy úgit-nasıhat bóliminiń bastyǵy bolyp istegen. Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti, akademık Qanysh Sátbaevtyń iltıpaty arqasynda 1946-1951 jyldary Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstıtýtynda alǵashqyda dırektordyń oryn­basary, sońynan dırektory, 1951-1963 jyldarda QazPI-diń rektory, 1963 jyldan ómiriniń sońǵy kúnine deıin res­pýblıka Ǵylym akademııasy M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda folklor bóliminiń meńgerýshisi mindetterin atqarǵan. M.Ǵabdýllın 3 márte KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılanǵan. 1945 jyly Londonda ótken demokratııashyl jastardyń Búkil­dúnıejúzilik kongresine qatysqan. KSRO Jo­ǵarǵy Keńesiniń parlamenttik toby­­­nyń quramynda Fınlıandııada (1953), Belgııada (1957), Iýgoslavııada (1957) bolǵan.

Dana sýretker M.O.Áýezovtiń mýzeıi janyndaǵy akademık Rahmanqul Berdibaı basqarǵan Almaty qalalyq qazaq ádebıeti jáne óner ýnıversıteti Málik Ǵabdýl­lınniń týǵanyna 70 jyl tolýyna baılanysty ótkizilgen sabaǵynda (1985 jyl, 15 qarasha) akademık Ismet Keńesbaev oıyn bylaısha órnektegen-di: «Máliktiń múshel toıy – qazaq zııalylarynyń ǵana emes, kúlli halqymyzdyń maqtanysh merekesi. Málik beınesi – elimizdiń segiz qyrly, bir syrly ári er azamaty, ári iri ǵalym, ári shyn mándegi Otan soldaty beınesi. Má­liktiń máshhúr bolýynyń sebep-saldary da jurtshylyǵymyzǵa aıan. Birinshiden, ul­tymyzdyń júregin jaryp týǵan eń ádepti, eń súıkimdi, oń tárbıe kórgen perzenti edi, ekinshiden, sonaý kóne tirliktiń shyn syr-sıpatyn sarqa tanı bilgen, sony dańǵyl bolmysty, ómir­sheń tarıhty tereń túsine bilgen úlken ǵalym edi, úshinshiden, «ulyq bolsań, kishik bol» degen izgi dástúrdiń jol-jorasyn tý etip ustaǵan, dos-jaranǵa izet etken, jaýǵa qatal jan edi.

Ol – rýhanı dúnıemizdiń eń shuraıly salasy – epos taraýyn jeter jerine jet­kizgen, jan-jaqty zertteýshilerdiń biri. Buryn-sońdy oı saıystaryn, tekst maz­mu­­nyn ǵana emes, onyń qıly-qıly dú­nıe­tanym, kórkem qasıetin, ádebı obraz, onyń psıhologııasyn, sana-sezimniń órbý, órleý deńgeıin Málik sarqa zerttedi. Sondyqtan da ol qazaq mádenıeti tarıhynan óziniń zańdy ornyn aldy. Qazaq ha­l­qy­nyń uly balasy – Má­lik­ke taǵzym etkim keledi».

Has batyr, qaıran jaqsynyń beı­ne­si­ne tolyq jarasymdy aqıqattyń appaq tý­yndaı aıshyqty aq-adal pikirge ne jetsin!

Serik NEGIMOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy 
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 
professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.

Sýrette: Talǵat Bıgeldınov pen Málik Ǵabdýllın Máskeýde, KSRO Jo­­ǵarǵy Keńesiniń sessııasy kúnderinde.