DIN – HALYQTYŃ RÝHANI NEGIZI

Dinsiz qoǵamdy elestetý múmkin emes. Din halyq má­denıetiniń rýhanı negizi. Onyń qoǵamda alatyn orny qashanda erekshe. Sol sebepti jas urpaqqa dinder tarıhy men onyń qun­dy­lyqtary, rýhanı astary týraly málimet berý ómir talaby. Osy oraıda jas jetkinshekterge dinder tarıhy men ilimderi týraly ǵylymı negizde jazylǵan oqýlyq asa qajet. Osy qajet­tilikti qa­na­ǵattandyrý maqsa­tynda akademık Ǵarıfolla Esimniń avtorlyq jetekshiligimen 9-synyp oqýshy­la­ryna qazaq jáne orys tilde­rinde “Dintaný negizderi” oqý­ly­ǵy daıyndalyp, jaryqqa shyq­ty. Avtorlyq ujym quramyna fı­losofııa ǵylymdarynyń dok­to­ry, professor A.Ábýov, Q. Be­ga­lınova, fılosofııa ǵylymda­ry­nyń kandı­daty E. Smaǵulov, ıslamtaný­shy Q.Joldybaıuly kirgen eken. “Din­taný negizderi” oqýlyǵynda jalpy dinı sananyń qalyptasýy, polı­teıstik dinder­den keıin monoteıstik dinderdiń paıda bolýy, bir sózben aıtqanda, álemdik jáne dástúrli dinder men dástúrli emes dinı kýlttar jaı­yn­da aqparat berilgen. Bundaı aq­parattar din týraly tú­sinigi to­lyq qalyptasyp úlgermegen jas býyn úshin tıimdi ekeni sózsiz. Oqýlyqtyń alǵashqy taraý­ynda dinı sana qurylymy – dinı senim, ilim jáne dinı ıdeologııa týraly baıandalǵan. Dinı sana ár tarıhı kezeńde, túrli qoǵamda ár­túrli dárejede qyzmet atqaryp, kórinip otyrǵandyǵy saraptal­ǵan. Dinniń adam men qoǵam ómirindegi qyzmetteri: dúnıeta­­­­nymdyq qundylyqtarǵa baýlý, regýlıa­tıvtik (retteýshilik) qyz­metteri kórsetilgen. Polıteızm (kópqudaılylyq), monoteızm (birqudaılyq), sekta, denomınasııa, shirkeý uǵymda­rynyń ǵylymı túsindirmeleri de jan-jaqty berilgen. Mıftik sana men dinı sana jaıynda da má­limetter oqýshyǵa túsinikti jatyq jazylǵan. Dinniń bastaýlary men tarıhı túrleri dep atalatyn ekinshi ta­raýda, ejelgi dáýirdegi ár túrli anı­mıstik, fetıshıstik, magııa­lyq, totemıstik dinı nanymdar sóz bolady. Sonymen birge, po­lıteıstik mándegi dinı túsinikter óris alǵan ejelgi halyqtardyń dinı nanymdaryna arnalǵan. B.d.d. VI myńjyldyqtyń sońyn ala Tıgr men Evfrat ózenderiniń ańǵarlaryna qonystanǵan kóne Shýmerlerdiń dinı nanymdaryna taldaý jasalǵan. Ejelgi parsy eliniń zoroastrızm dini jaıynda derekter keltire otyryp, etıka­lyq ustanymdary men qasıetti kitaby Avesta jaıynda baıan­daı­dy. Ejelgi Mysyrdyń kóne patshalyq dáýiriniń “Pıramı­dalar mátini” men orta patshalyq dáýiriniń “Sarkofaktar mátin­deri” sııaqty jekelegen jazýlar, jańa patshalyq dáýiri “О́liler kitaby”, “O dúnıede nebary tý­raly kitap” jazbalardaǵy dinı túsinikterge taldaý jasalǵan. Son­daı-aq, kóne grek mıfo­lo­gııasy men nanym-senimderiniń erekshelikteri, qudaılar pan­teo­ny týraly qyzyqty málimetter keltirilgen. Úndi mádenıetindegi Brahman dininiń qalyptasýy jáne onyń ilimi, ǵuryptary men merekeleri jan-jaqty taldanyp, ındýızmniń b.d.d. birinshi myńjyldyqta paı­da bolýy jáne adamnyń rýhanı qutqarylýy úshin qajetti úsh jol: qasıetti ister joly (basty sharty – qurbandyq shalý); tanym joly (medıtasııa jáne qudiretti bol­mys týraly oılar); adaldyq jo­ly (qudaıǵa jáne onyń rahy­myna sený) taldanady. B.d.d. VI ǵasyrda Qytaıda jańa fılosofııalyq, dúnıeta­nym­dyq ilim retinde qalyptasqan Konfýsıı iliminiń keıin dinı senimge aınalǵandyǵy aıtylyp, moraldyq ustanymdary men ǵuryptary taldanǵan. Sol sııaqty daosızmniń dinı-fılosofııalyq ilimderi de sarapqa salynady. Ja­ponııanyń ulttyq dini sın­toızm jaıly naqty túsinikter beriledi. Oqýlyqtyń álemdik dinderge arnalǵan úshinshi taraýy tuńǵysh álemdik din Býdda dininen basta­lady. Býdda dininiń b.d.d. VI ǵa­syrda ejelgi Úndistanda paıda bol­ǵandyǵy aıtylady. Negizin qa­laýshy Gaýtama jaıynda aqparat ta oqýshy túsinigine saı berilgen. Býdda iliminiń tórt aqı­qaty, segiz ustanymy, etıkalyq erejeleri naqty kórsetilgen. Hrıstıan dini men onyń ne­gizin salýshy Galıleıadaǵy Na­za­ret degen shaǵyn qaladan shyqqan dinı ustaz jáne ýaǵyzdaýshy Isanyń ómiri men qyzmeti tý­raly derekterge súıene otyryp, hrıs­tıan dininiń ǵuryptary men meıramdary, qasıetti kitaby Injil jaıly jan-jaqty baıan­da­lady. Hrıstıan dininiń paıda bolýynyń áleýmettik-mádenı al­ǵysharttary da saraptalady. Rım-kotolık shirkeýiniń Batys Eýro­pada HVI ǵasyrǵa deıin júrgen aıryqsha ústemdigi sýretteledi. Kotolık shirkeýiniń basshysy – Rım papasy men Vatıkan mem­leketi týraly da málimet berilgen. Sondaı-aq, hrıstıan dininiń tarmaǵy, protestantızmniń dinı iliminiń erekshe tustary oqýlyqta eskerýsiz qalmaǵan. Álemniń eki mıllıardqa jýyq halqy ustanatyn ıslam dini men mádenıetine de erekshe toqtalyp ótken. Islam mádenıeti men bes paryzy, ıman sharttary, mazhab­tar, sýnıtter jáne shııtter jó­ninde egjeı-tegjeıli qarastyry­la­dy. Adamzattyń asyl kitaby Quran-Kárim jáne Muhammed paıǵam­bardyń ómiri jaıynda, ıslamdaǵy áıel, musylman meı­ramdary, ǵylym-bilim máseleleri yqshamdy ári jeńil jazylǵan. Oqýlyqta ıslamdaǵy jıhat uǵymy, sopylyq jóninde de sóz qozǵalǵan. Budan ózge taraýlarynda ıslamnyń Qazaqstandaǵy tara­lýy, elimizdegi ıslam dininiń ımam aǵzam jetekshiligindegi ha­nafıttik-sýnnıttik baǵytqa baılanysty málimetter berilgen. N. BAITENOVA, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń ǵylym fılosofııasy jáne dintaný kafedrasynyń meńgerýshisi, B.BEISENOV, dosent.