Medısına • 14 Mamyr, 2019

Sýsamyrdyń alǵashqy belgisimen kúres álemdik sıpatqa ıe

776 ret kórsetildi

О́mir súrý saltynyń, tamaqtaný mádenıetiniń ózgerýi belgili bir dertterdiń beleń alýyna ákelip otyr. Kez kelgen kesel emdemese qaýipti, alaıda sýsamyrdyń bastapqy belgilerimen birden kúrespese, júre kele jazylmas aýrýǵa, múgedektikke, tipti ajalǵa dýshar etetinin kózi ashyq adam biledi. Máselen, onyń basy – dıabetaldy aýrýy.

Qazaqstanda qant dıabeti áleý­­­­­­­mettik mańyzdy aýrýlardyń qa­­taryna engizilgen. 2011 jyldan beri elimizde dıabetti erte anyq­taýǵa arnalǵan Ulttyq skrının­gileý baǵdarlamasy áreket etedi. Jyl saıyn 40 jas­­­­­tan asqan 1,5 mıllıon adam skrın­ıngiden ótedi. Degenmen bul shara jetkiliksiz. О́ıtkeni otandyq medısına mamandary (2017 jylǵy NOMAD zertteýi) Qazaqstanda eresekterdiń 38 paıyzy (20-79 jas) dıabetaldyna, al 8,2 paıyzy dıabetke shaldyqqanyn dáıektep otyr. Bul kózdi jumyp qaraıtyn derek emes. Al «2-tıpti dıabet» dıagnozymen halyqtyń tek 1,8 paıyzy esepte tur. 

Halyqaralyq dıabet­ fe­dera­sııasynyń (IDF) málim­deýinshe, 2-tıpti qant dıabetiniń taralýy álemde arta túsken. Osy­laı­sha, 2017 jyly bul kór­setkish 352,1 mıl­lıon bolsa, al 2045 jyl­ǵa qa­raı 589 mıllıonǵa jetpek. Jo­ǵaryda atap ótkendeı, ár dıabet­tiń bastaýy, ıaǵnı dıabetaldy túri bolady. IDF derekterine súıen­sek, 10 jyldan keıin dıabetaldy anyq­talǵan naýqastardyń 50 paıy­zy 2-tıpti qant dıabetine shal­dyǵady. AQSh-ta 86 mıllıon ere­sekte dıabetaldy bar bolsa, olar­dyń 90 paıyzy óz keseli týraly bilmeıdi.

Sonymen dıabetaldy qalaı anyqtalady jáne 2-tıpti qant dıabetiniń damýyna jol bermeý úshin ne isteý kerek? Osy máse­lege oraı, Qazaqstan men Reseı­diń endokrınologııa men otbasylyq medısına mamandary «Dıabetaldy – áreket etetin kez keldi» taqyrybynda baspasóz máslıhatyn ótkizdi. 

Dıabetaldy máselesin she­­shý­ge bolady. Bul úshin den­saýlyq saqtaý salasynyń bas­­tapqy (jal­py tájirıbe/otbasylyq dári­gerler, ýchas­kelik terapevter, pedıatrlar) jáne ekinshi býyn (endokrıno­logtar, kardıologtar, nevropa­tologtar, reabılıtologtar) dá­ri­gerleriniń birlesken jumy­syn uıymdastyrý qajet.  

Dıabetaldy – bul 2-tıpti qant­ dıabetine ákeletin jaǵdaı. Bul kezde qandaǵy qant (glıýkoza) quramy qalyptan asqanymen, «2-tıpti qant dıabeti» dıagnozyn qoıatyn kórsetkishke jet­peı­di. Adam bul kezde ózinde qan­daı kinárattyń paıda bol­ǵanyn seze bermeıdi. Biraq, alǵash­qy  belgi­leri bilingennen-aq, ýaqtyly anyq­tap, óte aýyr 2-tıpti qant dıa­betine jol bermeý qajet. Jyl saıyn álemde qant dıabetinen 5 mıllıonnan astam adam kóz juma­dy. О́lim-jitim jaǵynan bul aýrý jú­rek-qan tamyry aýrýlary men­ onkologııalyq aýrýlardan keıin­gi úshinshi orynda tur. Jáne onyń saldary zaǵıptyq, búırek aýrý­lary, ınfarkt, ınsýlt pen aıaqtar­dyń ampýtasııa­syna deıin jetkizedi. 

Eýrazııa medısınalyq qa­ýym­dastyǵynyń vıse-prezı­denti Nadejda Petýhovanyń aıtýynsha, dıabetaldy turǵyndar men dárigerlerge asa málim emes glıkırlengen gemoglobınniń deńgeıin halyq arasynda aýqym­dy túrde zerttep, durys sta­­tıstıka qalyptastyrǵan jón. Tolyq zertteý barlyq jas­taǵy adamdarda 2-tıpti qant dıabetiniń aldyn alýǵa kómek­tesedi. О́ıtkeni qazir 2-tıpti qant dıabetiniń jastar arasynda beleń alyp, tipten 7 jastaǵy balalarda kezdesýi mamandardy alańdatady. 

Pedıatrlar da balalar aýrý­larynyń qurylymynda semiz­­diktiń kóbeıip kele jatqanyn alǵa tartyp otyr. Balabaqshadan bastap durys tamaqtaný men qımyl-qozǵalysty  rettemeı, qant dıabetimen aýyrý tek ór­shı túspek. Áıtpese memleket sýsamyrmen aýyratyndardy em­dep, onyń asqynýynan múge­dektikke ushyraǵandarǵa jár­demaqy tóleýge orasan qarajat bólýine týra keledi. Oǵan qosa halyqtyń ortasha ómir súrý jasyn uzartýdy kózdeıtin maq­satymyz da alystaı bermek.

Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligi Medısınalyq kómekti uıym­­dastyrý departamentiniń dırektory Asqar Horoshash 2-tıpti qant dıabeti máselesi ma­­­ńyzdy sıpatqa ıe bolyp kele jatqanyn atap ótti.

Sýsamyrdyń daýasy joq bolsa da, endi bastalyp kele jat­­­qanda emdeýge, aldyn alý­ǵa, asqynýǵa jol bermeýge múm­kindik bar. Dıa­betaldy jaǵ­­­­daıdy anyqtaý úshin  medısı­na qyzmetkerleriniń bilik­ti­ligin kóterý, halyqty aqpa­rat­tandyrý, Aýrýlardy basqarý baǵ­darlamasynyń kómegimen aza­mattardyń óz densaýlyǵyna jaýap­kershiligin arttyrý qajet. 

Mamandardyń málim­deýin­she, Qazaqstanda jasyryn túr­de 2-tıpti qant dıabetimen ár­bir tórtinshi adam aýyrýy múm­kin. Sondyqtan dıabetaldy syrqatty erte anyqtaý 2-tıpti dıabettiń aldyn alýda mańyzdy ról atqarady. Res­mı málimetterge saı, 2018 jy­ly sýsamyr 16 myń adamda anyq­talsa, elimizde dıabetke shal­dyq­qandar sany 308 myń adamǵa jetken.

Dıabetaldy derti 2-tıpti dıa­bet klınıkalyq túrde baı­qal­­ǵanǵa deıin 9-12 jyl ara­ly­ǵyn­da birtindep damıdy. Demek ár adamnyń dıabetaldy jazylmas dertke ulastyrmaýyna birneshe jyl ýaqyty bar.


ALMATY
Sońǵy jańalyqtar

15169 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar