– Abaı álemine degen alǵashqy qadamym jazýshy Muhtar Áýezovtiń uly Murat Muhtarulynyń 2002 jyly Túrkııada ótken jıynda sóıleıtin sózin aýdarýdan bastaldy. Atalǵan baıandamada Abaı atamyzdyń «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar qalan» degen joldary túriktik tanymymdy túrtip oıatqandaı boldy. Tipti sol eki aýyz óleń aqyndyq óneri bar meni shabyt shalqaryna sharyqtatyp, óleńder jazdyrta bastady. Sol kezde men ózime túrik pen qazaq baýyrlardyń arasyna altyn kópir bolýdy maqsat tuttym. «Abaı jolyn» aýdaryp, Muqaǵalıdy tárjimalaǵanǵa deıin aldymen «Qyz Jibek», «Kóshpendiler» syndy fılmderdi túrikshe sóıletip, ózimniń ómirimdegi eń úlken jumysymnyń biri – Abaıdyń qara sózderin aýdarýǵa otyrdym. Qazaqtyń baı tili men Abaı fılosofııasynyń tereńine úńilýge jeti jyl ýaqyt ketti. Ár sózi altynǵa bergisiz qyryq bes qara sóz meni jańa bir beleske kóterdi. Keıin Qazaqstanǵa kelgenimde Abaı atamyzdyń atyndaǵy ýnıversıtet, dańǵyldardy kórip aqyn tulǵasyn tipti qadir tuta bastadym. Qazaqstanda júrgen kezimizde dostarmen áńgimemiz Abaı áleminde shektesetin. Sol kezeńde meniń qolyma Abaıdyń 45 qara sózi jınaqtalǵan kishkene kitapsha tıdi. Aýdarý keregin túsinsem de tárjimalaý kezinde kóp sózdi túsinbeıtinimdi sezdim. Maǵan keıbir qazaq dostarym «Abaı álemin, tilin, fılosofııasyn túrik baýyr siz turmaq, keıbir ózimizdiń qazaqtarymyz da áli túsinbeı júr», dep kúldi. Syrly sezim, ýytty oılarǵa toly kesek eńbekti biraz ózim sińirip, oqyp alýdy jón sanadym. Aýdarmaǵa sóıtip baryp otyrdym.
– Abaı álemi degenimiz – qazaq álemi, qazaqtyń ana tili desek qatelespeımiz. Qazaq tilin qashan úırendińiz?
Qazaq ultyna degen erekshe mahabbat mende erte oıandy. Tipti Túrkııada tanysyp, jaqyn aralasyp ketken qazaqtarmen sol kezde telefon, faks joq zamanda teleks degen mashına arqyly morze alfavıtimen hat almasyp turdyq. Keıin táýelsizdik ornaǵan mamyrajaı zamanda Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy baılanys tipti jaqyndaı túskeni belgili. Sol kezeńde Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti qurylyp, atalǵan oqý ornynyń irgetasy qalanǵan shaqta óte úlken jumystar istedik. Tipti sonaý úlken bilim ordasynyń negizin qalaǵan kadrlardyń biri ekenimiz de ótirik emes. Atalǵan ýnıversıtettiń basqarýshy quramynda 1994 jyldan 2010 jylǵa deıin qyzmet istedim.
– «Abaı jolyn» aýdarǵanǵa deıin qazaqtyń qaıtalanbas tulǵasynyń biri – Muqaǵalı jyrlaryn tárjimalapsyz. Taǵy kimderdi aýdarýdy oılaısyz?
Shyn kóńilden týǵan oı shyńǵa shyǵarmaı qoımaıtynyndaı, máni tolyq, maǵynasy tereń eki aqynnyń jyrlary qazir de túrik aǵaıyndarǵa keńinen jol tartqan, júrekterge jetken desek, artyq aıtqandyq emes. Atalǵan úsh kitap 2014 jyly jaryqqa shyqty. Kitaptardyń eń bir eskerip aıtatyn ereksheligi – eki tilde qosa jaryq kórgen. Iаǵnı, bir beti túrikshe bolsa, ekinshi betinde qazaqsha túpnusqasy qosa jarııalanǵan eńbek bir jaǵy oqýlyq, til úırenýge taptyrmas qural deýge keledi. Búginde osynaý úlken eńbekpen qatar qazaqtyń taǵy bir tuǵyrly tulǵasy, aqyn Oljas Súleımenovtiń óleńderin túrik tiline sóz sáıkestiginen bólek ishki, syrtqy uıqasy tolyq óleń etip daıyndadym. Sonymen qatar aqyn Muhtar Shahanovtyń biraz óleńderi men úsh spektaklin túrik tiline aýdaryp qoıdym. Bul eńbekter ázirge qamqoryn kútip, áli jaryqqa shyǵa almaı jatqan bolashaq kitaptar deýge bolady.
– Áńgimemizdi «Abaı jolynyń» ózine qaraı bursaq. Qos tomnyń bireýin tolyq tárjimalap bolypsyz. Qansha ýaqyt jumsadyńyz, qandaı qıyndyqtarǵa keziktińiz?
Negizgi maqsatym – Túrkııa men Qazaqstannyń rýhanı qarym-qatynasy kúsheıip, eki el arasy ashyq pikirde óskenin qalaımyn. Osy jolda aıanbaı eńbek etýge daıarmyn. Abaı atamyz aıtqandaı, adamzattyń bárin baýyrym dep súıý – árbirimizdiń azamattyq boryshymyz jáne «Abaı jolynyń» túgel túrik eline qaıtadan tárjimalanýy bekerden-beker emes. Búginde zaman basqa, taptyq kózqaras joıylǵan. Jańa urpaq bizshe oılamaıdy. Bul rette «Abaı joly» barlyq tilge qaıtadan aýdarylsa da artyqtyq etpeıdi. Búginde birinshi tomy tolyq tárjimalanyp, ekinshi tomynyń jýan ortasyna kelip qaldyq. Aldaǵy ýaqytta aýqymdy jumysty kitap qylyp shyǵarýdy oılaımyn.
– О́zińizdiń ósken ortańyz jaıly qysqasha aıtyp berseńiz?
Úıdegi alty balanyń ishinde tek men joǵary bilim aldym. Mektepte oqyp júrgenimizde biz bilim alyp jatqan oqý ornynyń kireberisine Ata Túriktiń bıýstin ornatty. Músinniń astyńǵy jaǵyna «О́mirde eń durys jol kórsetetin nárse – ǵylym» dep jazylǵan qanatty sóz bar. Sóz, árıne, maǵynaly. Biraq men baıqaǵandaı, eden jýýshylardan bastap ustazdaryma deıin sol músindi qatty synady. Túsingenimdeı, álgi kishkentaı eskertkishke jumsalǵan aqshaǵa jetim-jesirge úı satyp alýǵa bolatynyn aıtyp narazylyq tanytyp jatty. Biraq meni basqa oılar jetelep áketti. О́zim kedeı otbasynan shyqqam, «Nege men osyndaı bıýst jasaıtyn maman bolyp shyqpaımyn, nege sóıtip jan-jaǵyma paıda ákelmeımin?» degen oı meni alǵa adymdatyp mektep dırektorynyń aldyna apardy. Dırektor myrzaǵa osynaý ornatylǵan músindi qandaı mamandyq jasap, daıyndaıdy dep surap edim, ol mundaı mamandyq ıelerin «Músinshiler» dep ataıtynyn jetkizdi. Sóıtip dırektordyń nusqaýymen oıda-joqta segizinshi synypty bitirgennen keıin mamandyqtar daıyndaıtyn lıseıge túsip kettim. Ol kezderde Keńes úkimeti men Túrkııanyń arasynda «temir perde» bolǵany ras. Ol «Temir perdege» ateızm ilimi de, Túrkııanyń NATO áskerı uıymyna múshe bolǵandyǵy, túrki dúnıesiniń birigýi sııaqty úlken úreı áser etpeı qoımaıtyny belgili. Elýinshi jyldary Túrkııada kırıll qarpimen jazylǵan kitap ustap júrgen stýdent bolatyn bolsa ony birden oqýdan shyǵaryp, tipti túrmege toǵytatyn. Kommýnızm úshin kúrestiń qurbandary sol jyldary kóp boldy. Túrki dúnıesimen, onyń ishinde kırıll qarpin qoldanatyn qazaq, qyrǵyz, ózbek qandastarmen túrikterdiń arasy sol jyldary qatty alystap ketti desem bolady. Aıtpaǵym, meniń adamdy sýretteýde, keskindeýde músinshilik mamandyǵymnyń mańyzy erekshe boldy. Bylaısha aıtqanda, Abaı músinin sózben qashaǵan Muhtar atamyzdyń aýqymdy eńbegin aýdaryp jatqan meni ylǵı osy oı mazalaıdy. Muqań men úshin – sóz músinshisi sııaqty.
– О́zińiz de óleń jazady ekensiz. Abaıdyń, Muqaǵalıdyń óleńderin aýdardyńyz, shabyt degenge qandaı anyqtama berer edińiz?
– Shabyt bolmaıtyn bolsa, rýhanı tabys túgesiledi. Zaman damyp, tehnologııa jetilgen kezde «Abaı jolyn» kompıýterler de aýdara bastaýy múmkin. Alaıda, shabytsyz aýdarylǵan shyǵarma – shala eńbek. Jazýshy ne aýdarmashy janyn aýyrtyp jazbaǵan bolsa, oqyrmannyń da jany kúızelip oqı qoıýy ekitalaı. Eki eldiń rýhanı álemin jaqyndastyryp júrgendikten maǵan shabyt sózden, sózdiń qýatynan keletin sııaqty.
– Áserli áńgimeńizge kóp rahmet.
