Halqym dep soqqan júregi

Seısenbi, 23 sáýir 2013 1:45

Keńes zamanyndaǵy qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili, halqymyzdyń rýhanııatyn jańa sapaly bıikke kóterýge mol úles qosyp, artyna eleýli qazyna qaldyrǵan qalamger Qalmaqan Ábdiqadyrov ádebıetke ómiriniń qyryq jyldaı ýaqytyn arnady. Onyń shyǵarmashylyq taǵdyry ulttyq mádenıetimizdiń keńes dáýirindegi aldyńǵy býyn ókilderiniń taǵdyrymen, ómir jolymen uqsas. Olardyń ómiriniń, shyǵarmashylyǵynyń rýhanı jáne áleýmettik ortaq eki negizi bar.

Seısenbi, 23 sáýir 2013 1:45

Keńes zamanyndaǵy qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili, halqymyzdyń rýhanııatyn jańa sapaly bıikke kóterýge mol úles qosyp, artyna eleýli qazyna qaldyrǵan qalamger Qalmaqan Ábdiqadyrov ádebıetke ómiriniń qyryq jyldaı ýaqytyn arnady. Onyń shyǵarmashylyq taǵdyry ulttyq mádenıetimizdiń keńes dáýirindegi aldyńǵy býyn ókilderiniń taǵdyrymen, ómir jolymen uqsas. Olardyń ómiriniń, shyǵarmashylyǵynyń rýhanı jáne áleýmettik ortaq eki negizi bar.

Rýhanı turǵydan alǵanda olar kásibı ádebıetke halyqtyń aýyz ádebıetinen nár alyp ósken óskin retinde keldi. Halqymyzdyń baı aýyz ádebıeti jáne ómirimizge etene sińip, tól muramyzdaı bolyp ketken Shyǵys ádebıeti beıne qamshynyń órimindeı, dombyranyń qos ishegindeı edi. Qalmaqandy da qalyptastyrǵan bastaý rýhanı mektepter osy. Onyń ústine Qalmaqan HIH ǵasyrdyń ortasynan HH ǵasyrdyń basyna deıin ómir súrgen Syr súleıi, áıgili shaıyr Budabaı Qabyluly aqynnyń týǵan jıeni bolatyn.

Qalmaqan Ábdiqadyrov 1903 jyly 3 (15) sáýirde qazirgi Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanynda Syrdarııanyń sol jaq betindegi «Baqtyata» degen №16 aýylda jalshy otbasynda dúnıege keldi. Bul 1940 jyly Syrdyń oń jaq betine qonys aýdarǵan, áýelde – «Qyzyl dıqan», keıin jetpisinshi jyldary – «Telikól» atanǵan, qazir – Ábdilda Tájibaev atyndaǵy aýyl. Áıgili qos aqyn osy aýyldyń túlekteri. Aǵaıyndarynyń kópshiligi osynda turady.

Aýyl arasynda aqyn jigit atana bastaǵan Qalmaqan Qazaqstan astanasy Orynbordan Qyzylorda qalasyna kóship kelgende, jańa ómirge belsene qatysý úshin 1925 jyly 22 jasynda qalaǵa tartty. «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazeti redaksııasyna arbakesh bolyp ornalasýy onyń budan bylaıǵy búkil ómiriniń baǵytyn, mán-maǵynasyn aıqyndap beredi. Halyqtyń aýyz ádebıetine, Shyǵys hıkaıalaryna qanyq, áńgimeshil, ertegishil, óleńdetip qoıatyn jas jigitti redaksııanyń qyzmetkerleri baıqap júredi. Ol qoly bosaǵan sátte qalamyn jalap, qaǵaz túrtetin. Onyń qarymyn ańdap, qamqorlyǵyna alǵan Bı aǵa – «Eńbekshi qazaqtyń» jaýapty hatshysy Beıimbet Maılın edi. «Bulaq kórseń, kózin ash» degen osy.

Osylaısha, Bı-aǵanyń qamqor­lyǵy arqasynda Qalmaqannyń óleńi alǵash ret baspa júzin kóredi. Bul 1925 jyldyń 10 tamyzynda «Eńbekshi qazaqta» basylyp shyqqan «Syrdarııa» degen óleńi edi. Q. Ábdiqadyrovtyń jazba shyǵarmashylyǵy osylaı jylǵa bolyp bastalady.

Basym bulaq,

Taýdan shyǵad,

Atym darııa – men anań,

Sýym sútiń,

Jerim qutyń,

eńbekshi elim, men balań,– dep jyrlady Qalmaqan. Osy tyrnaqaldy týyndysynyń ózi­nen-aq jańa lektiń lebi, jańa qury­lysqa, tyń turmysqa qýanysh, júrek lúpili sezilip turǵan joq pa?! Osy lúpil qazaq jańa ádebıetine úmit kúttirerlik aqyn qosylǵanyn ańǵartqan edi.

Qalmaqan 1927-1928 jyldary Qyzylorda oblystyq oqý-aǵartý ınstıtýtynyń daıyndyq bóliminde oqyp, bilimin kóteredi. 1929-1930 jyldary «Eńbekshi qazaq» gazetiniń jumysshy-tilshiler bıýrosynyń meńgerýshisi, 1930-1932 jyldary – Almaty qalasynda Kommýnıstik joǵary oqý ornynyń stýdenti, 1932- 1935 jyldary qaıtadan «Sosıaldy Qazaqstan» gazetinde ádebı-syn bóliminiń meńgerýshisi.

Qalmaqan tez tanylady. Kele­shek buqarashyl aqyn, baısaldy jazýshy, balalar ádebıetiniń kórnekti ókili, sheber aýdarmashy jas talaptyń qalyptasýyna qazaq keńes ádebıetiniń irge tasyn qalaýshy alyptar Sáken, Sábıt, Ilııastar da kóp yqpal jasaıdy. Olar Qalmaqan shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalap, ár kez qamqor pikir aıtyp otyrdy, baǵyt-baǵdar siltedi. Onyń óleńderiniń alǵashqy jınaǵy «Jalshy» degen atpen 1928 jyly basylyp shyqty. Sol kezeńde Sábıt Muqanov bylaı dep jazdy: «Qalmaqan oqýy tómen aqyndardyń ishindegi ózindik ereksheligi bar aqyn. Ol óte az jazady. Jáne qysqa jazady. Biraq sol qysqa, az jazǵanynda ol uzaq poemanyń sózin aıtyp tastaıdy. 1927 jyly ol «Úlgi» degen óleńinde basqa aqyndardyń bárinen buryn kolhozdy aldan boljap tastady. «Eńbek» degen kishkene óleńinde adam men tabıǵat qatynasyna durys baǵa beredi. Qarsaqbaı baryp, qaıtyp kele jazǵan «Burǵy» degen onshaqty jol óleńinde barlyq taý-kenniń bar qasıetin tamasha kórkem tilmen aıtty. Osyndaı pikir ushqyrlyǵy, sony kórkem túrde bere bilýshilik Qalmaqanda óte kúshti».

Izdenis ústindegi býyrqanǵan jyldar jyljyp, arada on jyl ótkende, 1935 jyly Qalmaqan shyǵarmashylyǵynyń 10 jyldyǵy zor kótermelenip, respýblıka kóleminde saltanatpen atap ótiledi. Qazaq keńes ádebıetin órkendetýge qosqan úlesi úshin respýblıka ókimeti Q. Ábdiqadyrovty «Qazaqstannyń HV jyldyǵy» belgisimen marapattaıdy. Bul sol kezde respýblıkanyń úlken marapaty edi.

Sol tusta qazaq keńes ádebıeti klassıkteriniń biri Sáken Seı­fýllın bylaı dep jazdy: «Na­shardyń az oqyǵan balasy tóńkeris kúshimen ádebıet maıdanyna shy­ǵyp, on jyldyń ishinde belgili jazýshylarymyzdyń qataryna kirdi. Onyń aqyndyq darqandyǵy ádebıet maıdanyna birinshi shyqqanda-aq kórine qalyp edi. Jáne ol kórinis tek qarqyndy attyń aıaq alysyndaı ǵana emes, uzaqqa silteıtin údempaz júıriktiń aıaq alysyndaı edi. On jyldyń ishinde ol talaı nárse jazdy, uzaqshyl ekenin dáleldedi».

Q.Ábdiqadyrov shyǵar­mashy­lyǵyn joǵary baǵalap, árkez aqyl-keńesin aıtyp júrgen jyr júırigi Ilııas Jansúgirov: «Sen qyrdyń topyraǵyna kómilip qalǵan altyn ediń, seni shyǵarǵan tóńkeris jeli. Sen Syrdyń túbinde jatqan asyl ediń, seni shyǵarǵan Oktıabr tolqyny. Sen ómiri óksigen jalshy ediń, seni azat etken uly tóńkeris. Sen sekseýil tomaryn qaǵyp júrgen tese shotty tastap, aldyńa qaǵaz jaıyp, qalam ustap, ústelge otyrdyń, qatarymyzǵa qosyldyń. Biz seniń óleńderińdi súıip oqımyz, óıtkeni, el súıip oqıdy, seniń qalamyń eńbekshi elge bal, tańdaıyna tátti, sen jazǵan saıyn el bal jalaǵysy keledi. Jaz, Qalmaqan, jaz!» – dedi.

Qalmaqan osydan keıin 1935 jyly «Ádebıet maıdany» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary qyzmetine aýysady jáne Qazaqstan Jazýshylar odaǵy partııa uıymynyń hatshysy bolyp saılanady. Osy jyldary jyr alyby Jambyldyń ádebı hatshysy, keıin Jákeńniń ádebı memorıaldyq murajaıynyń dırektory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda halyq aqyndary seksııasynyń jetekshisi, 1937-1941 jyldary Qazaqtyń kórkem ádebıet baspasynda redaktor bolyp isteıdi.

Qalmaqan Ábdiqadyrov shyǵar­mashylyǵyn taldaǵan kórnekti ádebıetshi ǵalymdar M. Qarataev, B. Kenjebaev, R. Berdibaev, M. Qaraev jáne basqalar onyń ómir­lik ustanymyna, ıaǵnı shyǵar­mashylyǵyna tán birsypyra belgi­lerdi atap kórsetedi. Birinshiden, keshegi jalshy ishinen shyqqan qalamger eńbekshiniń jasampaz ómiri men kúresin kórsetýdi óziniń negizgi shyǵarmashylyq qaǵıdatyna aınaldyrǵan. Ekinshiden, buryn ezgide bolǵan eńbekshi qaýymǵa, sonyń ókimetine, partııasyna qalt­qysyz adal qyzmet etý ıdeıa­sy men taqy­rybynan eshqashan aýytqymaı, qoǵamdaǵy jaqsy isterdi dáripteýdi, kemshilikterdi ýaqytsha dep bilip, jóndeý úshin syn tezine alýdy maqsat tutqan. Qalamgerdiń búkil ómiri men isterinde osy ustanymdar, qaǵıdattar aıqyn kórinip turady. Úshinshiden, ózimen tustas qalam­gerlerdiń birsypyrasy sekildi Qalmaqan da júıeli bilim ala almasa da, ózdiginen izdenip, ádebıettiń ár janryna qalam tartyp, eleýli eńbek jasaı alǵan.

Qalmaqan júregi halqym, Ota­nym dep soqqan jalyndy patrıot. Onyń bul azamattyq qasıeti nemis-fashısteri elimizge tutqıyldan basyp kirgen er synalar surapyl jyldary aıryqsha kórindi. Ult ádebıetiniń, mádenıetiniń máıegin saqtap qalý maqsatymen sol kezde Qazaqstan Jazýshylar odaǵyn basqarǵan Ábdilda Tájibaev respýblıka basshylyǵymen kelise otyryp, táýekelge bel býyp, on toǵyz qalamgerdi maıdanǵa almaýdy surap I.Stalınge jedelhat joldaıdy. Kóshirmesin KSRO Jazýshylar odaǵynyń basshysy A.Fadeevke jiberedi. Kóp uzamaı kóńildi kúpti etken ruqsat beriledi. Sol on toǵyzdyń ishinen qaltasynda brony bola tura, qan maıdan joryqqa óz erkimen attanyp ketken jalǵyz Qalmaqan edi.

Soǵysta soǵys erlershe,

Jan qalmasyn, ar qalsyn!

О́lerdegi kúshińe,

О́ltirýshi tańǵalsyn! – dep urandady aqyn. Ol jaýǵa qarsy qarýyn da, qalamyn da jumsady. Onyń joryqty jyldary jazǵan árbir óleń, ballada, poemalarynan jaýǵa óshpendilik, týǵan eldiń qaharman ul-qyzdaryn dáripteý, jeńiske degen senim asqaq estiledi. Halyq poezııasynyń qunarymen qulpyrǵan Qalmaqan jyrlary qanatty sóz, aforızmge toly, jaýynger júregine dóp tıedi, jigerlendiredi.

Jalpy, Qalmaqannyń maıdan jyrlary týraly aıtqanda, ol halyq poezııasynyń daıyn úlgilerinen uzap kete almady degen ústirt pikir bar ekendigin aıta ketken jón. Eger baıyptap qaraıtyn bolsaq, halyqtyq dástúrdi damyta túsýi, ony jańa sapalyq deńgeıge kóterýi Qalmaqan shyǵarmashylyǵynyń kemshiligi emes, ereksheligi ekenin baıqaý qıyn emes. Týǵan halqynyń aýyz ádebıetimen jáne Shyǵystyń klassıkalyq ádebıetimen qanyǵa sýarylǵan Qalmaqan poezııasynyń qunary oqýshysyn nemquraıdy qaldyrmaıdy. Onyń shuraıly tili árqashanda tartymdy, baýrap alar qudiretti. Áýelde pýlemetshi jaýynger, keıin aǵa leıtenant, qazaq tilinde shyqqan maıdandyq gazetterdiń tilshisi bolǵan Qalmaqannyń jeke mura­ǵatynda saqtalǵan maıdanger qazaqtardan alǵan hattary, soǵys ardagerleriniń estelikteri osy pikirimizdi dáleldeı túsedi.

Soǵystan keıin Q.Ábdiqadyrov «Keles qyzy», «Qajymuqan» poves­terin jazdy. Balalar ádebıetine de súbeli úles qosty. Álem ádebıetiniń asyly «Myń bir túndi» aýdarýdy aıaqtady. Maqta ósirip, ónim alýdan KSRO-da rekord jasaǵan Ryskúl Maqatova týraly «Keles qyzy» povesi qazaq ádebıetiniń eńbekkerler beınesin jasaýda soǵystan keıingi jyldardaǵy eleýli tabysy retinde baǵalandy. Qalmaqan shyǵarmashylyǵynyń negizgi erekshelikteri – onyń shyǵar­malarynyń basym kópshiligi jańa ómirdi beıneleýge, sol arqyly zamandastar beınesin jasaýǵa arnalǵan. Sondyqtan da Q.Ábdiqadyrov zamana jyrshysy. Elimiz ómiriniń qyryq jyldaı kezeńin qamtıtyn Qalmaqan shyǵarmashylyǵy sol kezeńdegi zamandastarymyzdyń derekti de, jıyntyq ta beınesine baı.

Qalmaqan Ábdiqadyrovtyń belsene atsalysqan taǵy bir salasy – balalar ádebıeti. Ol – qazaq keńes balalar ádebıetiniń negizin qalaýshylardyń biri. Onyń taǵylymdy da tartymdy qalamynan ár kezde shyqqan «Alataýdyń baýyrynda», «Boranbaı aýrýhanada», «О́mirtaıdyń aýyly», «Esek pen ógiz», «Tapqysh», «Amantaı», «Tátti qaýyn», «Ertegi­ler», «Aldar kóse áńgimeleri», basqa da týyndylary osy kúngi aǵa býyn atanǵan urpaq ókilderiniń áli de jadynda. Onyń sheber qalamynan shyqqan shuraıly týyndylary árdaıym balalar túgili úlkender de súıip oqıtyn shyǵarmalar bolyp qala bermek. Onyń kóptegen shyǵarmasy «Mektep kitaphanasy», «Mektep jasyna deıingi balalar kitaptary», «Meniń alǵashqy kitabym», basqa da serııalarmen áldeneshe ret basyldy.

Q.Ábdiqadyrovtyń aýda­rýyn­daǵy tórt tomdyq «Myń bir tún» hıkaıalary óz aldyna bir tóbe eńbek. Ony týǵan halqyna syılaý úshin Qalmaqan jıyrma jyldaı ýaqyt eńbektendi. Bul qazaqsha aýdarmalardyń ishindegi eń bir shoqtyǵy bıik eńbek desek, asyryp aıtqandyq emes! Bul rette «…dúnıe júzi ádebıeti klassıkteriniń birde-biri qazaq aýylynyń arasynda aqyn Q.Ábdiqadyrov aýdarǵan «Myń bir túndeı» taraǵan joq» dep baǵalady ádebıet alyby Ǵabıt Músirepov.

Qalmaqan otyzdan astam kitap shyǵardy. Onyń óleń, poema, áńgi­me, povest, ertegileri onshaqty tilge aýdaryldy. Qalmaqannyń «Qajymuqan», «Sátpaev», «Tap­qysh», «Aldar kóse áńgimeleri» sııaqty eńbek­teri orys, ózbek, qaraqalpaq, tatar, uıǵyr jáne basqa da ulttardyń rýhanı qazynasyn tolyqtyrdy.

«Qulqynymdy kózdep kitap jazsam, meni qarǵys atsyn» degen eken áıgili jazýshy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Ernest Hemengýeı. Qal­maqan da osyndaı qaǵıdany ustandy desek qatelespeımiz. Buǵan onyń ómiri, azamattyq ustanymdary dálel. О́zindeı keshegi jalshylardyń búgingi óskeleń turmysy ony súı­sindirdi. Ol jańalyqtyń, jaq­sylyqtyń tez bolýyna, ómirdiń sán-saltanaty arta túsýin qalady, sózben de, ispen de úles qosýǵa um­tyldy. Sondyqtan da, 1951 jyly óz qalamaqysyna Almaty oblysynyń «Polıtotdel» (qazirgi Qarasaı aýdanyndaǵy KIZ) kolhozyna radıo torabyn tartqyzdy, aýyl kitaphanasyn tolyqtyrdy. Bul – tek halqyn súıgen, jomart júrekti adamnyń ǵana qolynan keler is.

О́miriniń sońǵy jyldary Q.Áb­diqadyrov densaýlyǵyna baılanysty týǵan jeri Shıelige kelip turdy. Kókirek aýrýyna Almatynyń dymqyl aýasy jaqpaı, dárigerler kúni ystyq, aýasy qurǵaq Syr eli – týǵan jerinde turýǵa keńes bergen eken. Aýdandyq gazette qyzmet atqardy. Ol aýdan jerin aralap el ómirimen, Syrdarııanyń sol jaǵasyndaǵy Qyzylqum óńirindegi malshylar turmysymen tanysyp, paıdalana bilse qut meken bolarlyq Qyzylqumdy ıgerý isine aralas­ty. Ol Qyzylqum óńirinde malshylar úshin «Tashtop» degen jerde óz qarjysyna qyzyl otaý úıin ashty. Jeke kitaphanasyn sonda berdi, óz qarajatymen kitap qoryn tolyqtyrdy. Qalekeń kitaphana sharýasyn júrgizýdi Seıilhan Jetibaev degen shákirtine tabystady. Ol kisi, keıin onyń áıeli bertinge deıin atyna minip, qorjynyna kitaptardy toltyryp alyp Qyzylqum qoı­naýyn jaılaǵan malshylarǵa kitap jetkizip, kitaphanashylyq mindet atqaryp júrdi.

Qalekeń malshylardyń balalary úshin mektep-ınternat salýǵa bas boldy. Onyń da biraz qarjysyn óz qaltasynan shyǵardy. Mektep «Júzbaı» degen jerden salyna bastaǵanda, 1959 jyly sol óńirdi Syrdyń tasqyn sýy basyp, esil eńbekti sý shaıyp ketti. Biraq aqyn armany shaıylǵan joq, oryndaldy.

Qalamgerdiń osynaý azamattyq isi týraly onyń kózin kórgen, lebizin tyńdaǵan, oı-armanyna qanyqqan, isin qoldaǵan «Qarǵaly» aýylynyń muǵalimi, aıtysker aqyn, bul kúnde marqum Aıdar Dostııarov «Qalmaqan aǵa qandaı edi» degen esteliginde jetkize aıtady.

Sol óńirge kóp uzamaı «Qarǵaly» sovhozy ornady, el kórkeıdi. Aqyn armany aqıqatqa aınaldy. Osyndaı azamattyq erlik halqyn sheksiz súıgen azamattyń ǵana qolynan kelmek. Qazaqstannyń burynǵy-keıingi júzdegen qalamgeriniń arasynda týǵan aýylynyń turmysyn, mádenıetin kóterýge sózimen de, isimen de osynshalyqty eńbek sińirip, qaıratkerlik kórsetýde Qalmaqanmen barabar keler kim bar eken… Keıbiri elge mereıtoılarda kelip, qoshemet kórýden, kóńili tolmasa, ókpelep ketýden aspaıdy-aý qazir.

«Kórgenim kók sııaqty

kórdim jaryq,

Adammyn, azamattan týdym anyq.

Járdemshim, jarylqaýshym,

jazalaýshym,

Súıerim, súıenerim, táńirim – halyq», – dep jazdy naýqas meńdegen aqyn sońǵy shýmaq jyrynda. Blok­notta osy shýmaqtyń astyna «23.IÚ.64» dep kúni qoıylypty. Qalamgerdiń bir aptalyq ǵumyry qalǵan edi.

Ol ómirge ǵashyq edi, halqyma bererim áli alda dep senetin. Qal­maqan Syr óńiriniń adamdary týraly «Syr sarbazdary» degen sıkl jazýdy oılap júrse kerek. «Keles qyzy» povesi sonyń bir taraýy bolmaq eken. Qalmaqan týǵan halqynyń rýhanı qazynasy, onyń ózi joq bolsa da, sózi halyq arasynda. Qalmaqan qaıtys bolǵannan keıin de «Tapqysh», «Tátti qaýyn», «Qajymuqan», «Myń bir tún» kitaptary, óleńderi men poemala­ry qazaq, orys, uıǵyr, ózbek, qara­qalpaq, qyrǵyz, basqa da tilderde birneshe ret basylyp shyqty. Sonyń ishinde «Qajymuqannyń» qyrǵyz tilindegi basylymy 1988 jyly meniń alǵysózimmen jarııalanyp edi. Q.Ábdiqadyrovtyń ómirsheń murasy aldaǵy ýaqytta da urpaqtar ıgiligine qyzmet ete bermek.

Qalmaqan armandaǵanyndaı Qyzylqum óńiriniń ıgiligin kórip otyrǵan «Qarǵaly» aýylyndaǵy orta mektep, ıaǵnı kezinde negizin qalaýǵa ózi bastama jasaǵan mektep Qalekeń atynda. Aýdandyq balalar kitaphanasyna da Qalmaqan aty berilgen. О́ziniń týǵan aýyly – Ábdilda Tájibaev aýylynda onyń atynda kóshe bar. Syr eli halqym dep ótken Qalmaqanyn umytpaıdy. 

Aqaıdar YSYMULY,

jýrnalıst-zańger,

Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri.

ASTANA.